Кіріспе
Бейестік тұжырымдаманың формалды қателігі
Философ Иан Хакинг атаған кері құмар ойыншының қателігі – Бейестік тұжырымдаманың формалды қателігі, ол белгілі құмар ойыншының қателігіне керісінше. Бұл, кездейсоқ процестің ықтимал емес нәтижесіне сүйене отырып, осы процесс бұрын көп рет орын алған деген қорытындыға келудің қателігі. Мысалы, егер біреу әділ екі кісе айналдырып, екі рет алты шығаратынын байқаса, бұл кіселер бұрын да көп рет айналдырылған деген гипотезаны қолдайды деп есептеу қате. Мұны Бейес жаңарту ережесінен көруге болады: U кездейсоқ процестің ықтимал емес нәтижесін, ал M – процесс бұрын көп рет орын алғандығын білдіреді, онда P(U|M) = P(U) (процестің нәтижесі бұрынғы оқиғаларға тәуелді емес), сондықтан P(M|U) = P(M); яғни, U туралы білгеннен кейін M-ге деген сенімділігіміз өзгермеуі керек.
The inverse gambler's fallacy, named by philosopher Ian Hacking, is a formal fallacy of Bayesian inference which is an inverse of the better known gambler's fallacy. It is the fallacy of concluding, on the basis of an unlikely outcome of a random process, that the process is likely to have occurred many times before. For example, if one observes a pair of fair dice being rolled and turning up double sixes, it is wrong to suppose that this lends any support to the hypothesis that the dice have been rolled many times before. We can see this from the Bayesian update rule: letting U denote the unlikely outcome of the random process and M the proposition that the process has occurred many times before, we have
and since P(U|M) = P(U) (the outcome of the process is unaffected by previous occurrences), it follows that P(M|U) = P(M); that is, our confidence in M should be unchanged when we learn U.
Нақты өмірдегі мысалдар
Кері ойыншының қателігі күмәнсіз қателік, бірақ оның практикада қалай орын алғаны және қайда орын алғаны туралы пікірталас бар. Өзінің бастапқы мақаласында Хаккинг дизайнға қарсы аргументке берілген жауапты негізгі мысал ретінде келтіреді. Дизайнға қарсы аргумент ең алдымен, ғаламның тіршілікке ие болу үшін дәл реттелгенін, екіншіден, бұл дәл реттелгендік зиялы Жаратушының бар екенін көрсетеді деп тұжырымдайды. Хаккингке қарсы шабуыл жасалған қарсылық, бірінші шартты қабылдап, екіншісін қабылдамаудан тұрады, себебі біздің (Ұлы жарылыс) ғаламы – көптеген ғаламдардың бірі ғана, ал дәл реттелгендік тек осы ғаламға дейін болған көптеген (жақсы реттелмеген) ғаламдардың бар екенін көрсетеді. Хаккинг бұл аргумент пен барлық мүмкін әлемдердің уақыттан тыс бір жағдайда бірге өмір сүретін аргументі арасында нақты айырмашылық жасайды. Ол бұл аргументтердің, көбінесе біріншісінің шағын вариациялары ретінде қарастырылатынын, бірақ біреуі формальды түрде жарамсыз, ал екіншісі жарамды болғандықтан түбегейлі түрлі деп қарастыру керек деп ұсынады. Джон Леслидің жауап мақаласы қос алтыны көру мен дәл реттелгендікті көру арасындағы айырмашылыққа назар аударады, атап айтқанда, біріншісі қажет емес (нәтиже басқаша болуы мүмкін), ал екіншісі қажет (біздің ғаламымыз тіршілікке ие болуы керек, демек, біз дәл реттелгендікті көруіміз керек). Ол келесідей теңеу ұсынады: егер бізді белгілі бір ойынды бақылау үшін бөлмеге шақырудың орнына, қос алтыны тасталғаннан кейін бірден бөлмеге шақыратыны айтылса. Осы жағдайда, шақырылған кезде, біз бірінші ойынды көрмейміз деп жоғары сеніммен қорытынды жасауға болады. Атап айтқанда, егер ойын аділ болса және қос алтыны шыққанша ойын тоқтатылмаса, онда бірінші ойынды көру ықтималдығы ең көп дегенде 1/36 құрайды. Бірақ, егер ойыншы нәтижеге бақылау жасайтын құдайға тән толық күшке және білімге ие болса, онда ықтималдығы 1 болады, осыған сенушілер Жаратушыға қатысты айтады. Егер ойыншыда мұндай күш болмаса, ықтималдығы 1/36-дан да аз болуы мүмкін, өйткені ойыншының бірінші қос алтыны шыққанда бізді шақыруға міндетті екенін біз жорамасадық. 2009 жылы Дэниел М. Оппенгеймер мен Бенуа Монин кері ойыншының қателігі туралы эмпирикалық дәлелдер жариялады (олар оны ретроспективті ойыншының қателігі деп атады). Олар адамдардың кездейсоқ оқиғалардың ұзақ тізбегінің (мысалы, тиыстың лақтырылуы, ойынды тастау) оқиғаның тудыру процесінің кездейсоқтығын білдірмейтін оқиғадан (бас немесе құйрық тізбегі, қос алты) бұрын болғанына сенетінін анықтады. Бұл қателік жүкті болу, бір реттен тікелей гол соғу сияқты нақты өмірдегі оқиғаларға да қатысты.