Кіріспе

Француздар мен үндістер соғысы кезіндегі шайқас

Форт-Освего шайқасы – Жаңа Францияның әскери осалдығына қарамастан, Жеті жылдық соғыстың Солтүстік Америкадағы алғашқы француз жеңістерінің бірі болды. 1756 жылдың 10 тамызы күні генерал Монкальм басқаруындағы регулярлы әскерлер мен канадалық милиция күштері қазіргі Нью-Йорк штатының Освего қаласында орналасқан британдық бекіністерін басып алып, иеленді. 1700 тұтқыннан өзге, Монкальмнің әскері форттың 121 зеңбірегін де тартып алды. Форт-Освегоның құлауы Онтарио көліндегі британдықтардың ықпалын тоқтатты және оны жақын орналасқан француздық Форт-Фронтенакқа қауіп тудырмауға мүмкіндік берді. Бұл шайқас дәстүрлі еуропалық қоршау тактикасының тиімділігін, егер олар дұрыс жағдайларда және жерде қолданылса, Солтүстік Америкада да қолдануға болатынын көрсетті.

Өмірбаян

1754 жылы француз және британ отаршылдары арасындағы ашық қақтығыс Джумонвилл Глен шайқасымен басталғаннан кейін, Ұлыбритания мен Франция үкіметтері Солтүстік Америкаға Огайо аймағының даулы территорияларын және басқа да шекаралық аймақтарды, соның ішінде француз Канадасы мен британдық Нью-Йорк провинциясы арасындағы шекараны, қазіргі Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі аймақты одан әрі даулау үшін тұрақты армия әскерлерін жіберді. Бұл аймақ сол кезде негізінен Ирокез тайпаларының бақылауында болды. 1755 жылғы британдық жоспарлардың бір бөлігі Онтарио көлінің батыс жағындағы Ниагара фортын басып алуға арналған экспедицияны қамтыды. Массачусетс шығанағының губернаторы Уильям Ширлидің басшылығымен алғашқы Освего форты нығайтылды, сондай-ақ 1755 жылы Джордж және Онтарио форттары салынды. Логистикалық қиындықтарға байланысты Ниагара фортына жоспарланған экспедиция өткізілмеді, ал Освего маңындағы бекіністер 1755-56 жылдардың қысында күзетілді. 1755 жылы француздардың Онтарио көліндегі жалғыз ірі әскери кемелері болды және олар батыстағы Ниагара форты мен Сент-Лоуренс өзенінің бастауындағы Форт-Фронтенак арасында еркін қозғалды. 1756 жылдың наурыз айында олар Вуд-Криктегі Форт-Буллға қыста шабуыл жасады. Форт-Булл Освего форттарына жабдықтар жеткізілетін маңызды қойма болды, ол Мохок өзенімен жоғары қарай және Освего өзенінің су алабына өтетін су жолы арқылы жүзеге асырылды. Сәтті шабуылда олар Освего гарнизонына арналған көптеген жабдықтарды жойды және 1756 жылы Ниагара фортына қарсы экспедицияны жүзеге асыру жоспарын тиімді түрде тоқтатты. Жаңа Франция губернаторы Пьер Франсуа де Риго, маркиз де Водрейль Кавагнальдің бұйрығымен, 1756 жылдың мамыр айында Луи Кулон де Вильерс басқарған француз және үнді шабуыл тобы Хендерсон шығанағындағы лагерьден (қазіргі Нью-Йорк штатының Сакетс-Харбордың оңтүстігінде) Освего гарнизонына шабуыл жасады. 1756 жылдың мамыр айында француз армиясын басқару үшін генерал Луи Жозеф де Монкальм Монреальге келді. Ол губернатор Водрейльмен бірден келіспеді және басқару мәселелері бойынша дауласты. Джордж көлінің оңтүстік жағында британ әскерлерінің жиналуына алаңдаған Монкальм алдымен Шамплейн көліндегі Кариллон фортына барып, оның қорғанысын тексерді. Водрейль, сонымен қатар, Освегоға шабуыл жасауға дайындық үшін Форт-Фронтенакқа әскер жинады. Шабуыл тобынан алынған жағымды хабарлардан кейін Монкальм мен Водрейль бұл әрекетті жасауға шешім қабылдады. Губернатор Ширли 1756 жылдың наурыз айында оның орнын Джон Кэмпбелл, 4-ші граф Лудун алмастыратыны туралы хабар алды. Лудунның оң қолбасшысы генерал Джеймс Аберкромби Олбаниге тек маусым айының соңында келді, ал Ширли осы уақыт аралығында Онтарио көліндегі француз форттарына қарсы экспедицияға дайындық үшін Освегоға жабдықтар жеткізу желісін нығайтты. Маусым айында Уильям Джонсон Онондагадағы Ирокездер штабына барып, Ирокездер, Шоуни және Делавэр тайпаларымен британдық тарапқа қолдау көрсету туралы сәтті келісімге келді, бұл күштерді Ширли де өзінің экспедициясында пайдалануды үміттенеді. Ширли сондай-ақ, кеме жасау және теңізде жүзуде тәжірибелі екі мың қарулы "батуменді" жалдады. Джон Брэдстриттің басшылығымен бұл адамдар шілде айында Освего форттарын сәтті қайта қамтамасыз етті, бірақ кері қайтып келе жатқанда француз шабуыл тобының шабуылына ұшырады, нәтижесінде 60-70 адам қаза тапты. Лудун шілде айының соңында Олбаниге келген кезде Ширлидің Освегоға негізделген экспедиция жоспарын дереу тоқтатты.

Освегодағы қорғаныс

Освего қорғанысы үш бөлек бекіністен тұрды. Освего өзенінің шығыс жағында 1755 жылы салынған Форт Онтарио орналасқан, ол өзен сағасын бақылайтын биіктікте салынған ағаштан жасалған бекініс болатын. Оның гарнизонында Пепперрелл полкінің 370 адамы болды және ол жақсы күйде болды. Форт Освего өзеннің батыс жағында орналасқан, оның орталық құрылысы тас пен саздан тұрды және оңтүстік және батыс жақтарында жер жұмыстарымен қоршалған, бірақ өзен арғы жағындағы Форт Онтариоға толыққанды ашық еді. Жақында салынған Джордж форты (Ширли полкінің бірі Форт Освегоны басып алғанда "Форт Раскал" деп атады) аяқталмаған ағаш қамалдан тұрды, оның қорғаушылар оқ атуы үшін тіпті ойықтары да болмады, және оны 150 Нью-Джерси милициясы басып алды. Соңғы екі бекіністе гарнизонды қорғауға жеткілікті жайлы жағдай болмады, ал барлық қорғаныс кешенінде санаулы ғана зеңбірек болды. Пепперрелл полкінің полковнигі Джеймс Мерсердің басқаруымен болған екі Массачусетс полкінің маңызды бөлімдері онда қыстады және азық-түлік жетіспеушілігінен қатты зардап шекті, әсіресе тамақтан. Көптеген адамдар қыста скорбут сияқты аурулардан қайтыс болды, сондай-ақ азық-түлік жетіспеуіне байланысты осы позицияны тастау туралы кеңінен талқыланды. Гарнизонның саны номиналды түрде 2000 адамды құраса да, оның ішінде қызметке жарамды 1200-ден аспайтын адам болды.

Француздық тәсіл

Монкальм 16 шілдеде Кариллоннан Шевалье де Левистің басшылығымен Монреальге үш күннен кейін жетті. Екі күннен кейін ол француз әскерлерінің және көптеген үндістердің жиналатын орны болған Форт-Фронтенакқа аттанды. Француз күштеріне Ла-Сар, Гвиенна және Беарн батальондары, "де-ла-марин" әскерлері және отарлық милиция кірді, ал 250-ге жуық үнділер Жаңа Францияның барлық аймақтарынан келді. Күштің жалпы саны 3000-ға жуық деп есептелді. Губернатордың інісі Франсуа Пьер де Риго 700 адамдық алдын-ала күшпен Сакет портында Вильер күштерімен кездесіп, негізгі күш 4 тамызда жолға шықты. Түнде қазір Вольф аралы деп аталатын жерге өтіп, негізгі күштің алғы шебі сол жерде күнді өткізді. 8 тамызға қарай барлық күш жиналып, келесі күні Освегоға бет алды. 9 тамызда Риго мен Вильер басқаратын әскерлер Освегоға қарай құрлықпен жүріп кетті, ал Монкальм мен қалған күш 10 тамызда Форт-Онтариодан шамамен 3 шақырым шығысқа қарай жағалау бойымен батеада жылжып, жағаға түсті. Олардың жасырын қимылы сәтті аяқталды, британдықтар оларды келесі күні таңертең ғана кішкентай күзет қайығы арқылы байқады. Британдықтар жіберген үлкен қайықтар француздың далалық артиллериясымен кері қайтарылды.

Шайқас

Монкальмның инженеры басқа офицерлер мен одақтас тайпа өкілдерімен бірге британдық қорғанысты зерделеуге барды. Монкальм Пьер Пушодан британдық бекіністерін қамалу жолын анықтау жұмысын жалғастыруды сұрады. 11-12 тамыз түнде француз әскері қамау траншеяларын ашып, Форт-Онтариоға қарай ілеріледі. Форттың қорғаушылары француз отаршылары мен үндістермен 13 тамызға дейін артиллериялық және мылтықпен атысты. Мерсердің бұйрығымен, олар қамау траншеяларының мақсатына жетпей тұрып фортты тастап кетті. Бұл мүмкіндікті пайдаланған Монкальм фортты басып алып, Форт-Освегоның ашық шығыс жағына қарай артиллериялық батареялар салуды бастады. Француздар 14 тамыз таңына дейін тоғыз жұмысқа жарамды зеңбірек орнатты. Олар Форт-Освегоның ашық тас қабырғаларына оқ атқанда, қабырғалар қирады. Гарнизонның барлық зеңбіректері өзеннен қарама-қарсы бағытталғандықтан (сол жақтан шабуыл күтілмеген), олар зеңбіректерді бұрып, француз оқтарына тиімді жауап берді. Бірақ Монкальм Ригоға фортификациядан өзен арқылы, бекіністерден жоғарырақ жерден әскерді өткізуді бұйырды. Олар қиын жағдайда қарсылықсыз өтіп, полковник Мерсер француз снарядынан зардап шегіп, қаза тапқан сәтте Форт-Освегоның сыртындағы ашық алаңда пайда болды. Ықшам кеңестен кейін, Мерсерден қолбасшылықты алған подполковник Джон Литтлхейлс ақ ту көтерді. Монкальм жеңілген әскерге соғыс құрметін көрсетуден бас тартты, себебі Литтлхейлс одан да қарсылық көрсетуге тырыспағанын айтты. Форт канадтық милиция мен үндістерге ашылғанда, олар фортты тонап, ром шараптарын ашып, ішіп мас болды. Дүрбелеңнің арасында британдықтардың кейбіреуі қашуға тырысты, бірақ олар мас француздықтар мен үндістердің қолынан қаза тапты. Полковник Литтлхейлс Абенаки тайпасының өкілдерімен ұсталды және "қорқақ және жаман мінез-құлық танытқандықтан" қатты сабалды. Генерал Монкальм осы әрекеттен қорқып, одан әрі өлтірулерді тоқтатуға тырысты, бірақ бұл "патшаға сегіз немесе он мың ливр сыйлық ретінде кетеді" деді. Ол француздар алмайтын барлық жабдықтарды, сондай-ақ салынып жатқан кемелерді жоюға бұйырды, содан кейін тұтқындарды қоса алғанда, барлық отряд Монреальге аттанды. 12 тамызда Лудун 44-ші жаяу әскер полкінен және Брэдстриттің батальондарынан күштерді Освегоға жіберді. Бұл әскерлер Oneida Carry-ге жеткенде, Освегоның түскенін білді. Олар ондағы бекіністерді жойғаннан кейін, неміс Flatts-қа шегінді, онда Лудун оларға француздардың одан әрі ілгерілеуіне жол бермеу үшін қалуға бұйырды. Лудун келесі айларда Уильям Ширлиді жеңіліске кінәлауға көп күш жұмсады. Освего 1758 жылға дейін, британдықтар аймақты қайта басып алғанға дейін тасталды, және Брэдстрит Форт Фронтенакты басып алып, жойған экспедицияны жетекшілік етті. 1759 жылы ол Форт Ниагараға қарсы сәтті шабуыл үшін, ал 1760 жылы Джеффри Амхерст армиясы Монреальге қарай жылжығанда қайтадан қолданылды.