Кіріспе

Людвиг ван Бетховеннің "Christus am Ölberge" (ағылшын тілінде – Зәйтүн тауындағы Мәсіх) ораториясы, Op. 85, Людвиг ван Бетховеннің туындысы. Ол Исаның айқышқа тартылуға дейін Гетсимани бағында бастан өткерген құйтырған сезімдерін бейнелейді. Бұл оратория 1802 жылдың күзінде, Вильгорский эскиз кітабындағы деректерге сәйкес, "Хайлигенштадт өсиеті" аяқталғаннан кейін жазыла бастады. Неміс тіліндегі либретто авторы – ақын Франц Ксавер Губер (сатирик), Бетховенмен тығыз байланыста жұмыс істеген "Венская газета" газетінің редакторы. Ол өте қысқа мерзімде, бірнеше апта ішінде жазылды. Бетховен оратория аяқталғаннан кейін Брейткопф пен Хартельге жолдаған хатында оны "бірнеше аптада" жазғанын айтса, кейін туындыны аяқтауға 14 күннен аспайтынын мәлімдеді. Оратория алғаш рет 1803 жылдың 5 сәуірінде Венадағы "Theater an der Wien" театрында орындалды. 1811 жылы Бетховен оны Breitkopf & Härtel баспасы үшін қайта өңдеді. Туындының жазылуы мен жариялануы арасындағы 10 жылдық кезең оның opus нөмірінің салыстырмалы түрде жоғары болуына себеп болды. Бұл туындының АҚШ-тағы тұңғыш қойылымы 1809 жылы өтті. Бұл Бетховеннің АҚШ-тағы алғашқы табысы болды.

Құрамы

Бұл драмалық оратория Бахтың басқа шығармаларымен салыстырғанда, Мәсіхтің құмарлығын әлдеқайда гуманистік тұрғыдан бейнелейді. Ол Исаның өзінің тағдырын жеке қабылдауымен аяқталады, баса назарды кейінгі айып тарту немесе қайта тірілуге емес, оның жеке шешіміне аударады. Оратория сопрано, тенор және бас солистері үшін, стандартты SATB хоры және симфониялық оркестрмен қоса жазылған. Тенор Иса рөлін орындайды, сопрано – серафим (періште) ал басс – Петір рөлінде. Толық орындалу шамамен 50 минутқа созылады. Бетховеннің жалғыз ораториясы. Ол шығармаға және премьерада оркестр мен хордың орындауына өте сынды көзбен қарады. Губердің либреттосын сынап, 1824 жылы Gesellschaft für Musikfreunde-ге жазған хатында: "Осындай өлеңдердің құндылығын ескермейік. Біз бәріміз білеміз, мен үшін бұл маңызды, мен Гомерді, Клопстокты, Шиллерді музыкаға қоюды қалаймын. Егер олар қиындықтар тудырса, осы мәңгілік ақындар оған лайық." деді. (Бетховен ақырында Шиллерді ораториядан шамамен жиырма жыл өткен соң, өзінің монументалды Тоғызыншы симфониясында музыкаға қосты.) Breitkopf & Härtel редакторлары Бетховеннің мәтінге берген сынды бағасымен келісті және Кристиан Шрайбер либреттоға үлкен өзгерістер енгізу үшін шақырылды. Бірақ, өзгерістерді қарап шыққаннан кейін Бетховен әлі де қанағаттанбады, "Мәтін өте нашар екенін білемін, бірақ тіпті нашар мәтін де тұтас бірлік ретінде қарастырылса, жеке түзетулермен оны бұзудан сақтану қиын" деді.

Құрылымы

Композиция алты бөлімнен тұрады. 1. Кіріспе (Grave – Adagio) E♭ минорында – Рецитатив „Jehova, du, mein Vater!“ – Ария (Allegro) „Meine Seele ist erschüttert!“ c минорында.
2. Рецитатив „Erzittre, Erde, Jehovahs Sohn liegt hier“ A мажорда – Ария (Larghetto) „Preist des Erlösers Güte“ G мажорда – Хор (Allegro) „Oh, Heil euch, ihr Erlösten!“ G мажорда.
3. Рецитатив „Verkündet, Seraph, mir dein Mund“ – Дуэт (Adagio molto) „So ruhe denn mit ganzer Schwere“ A♭ мажорда.
4. Рецитатив „Willkommen, Tod!“ F мажорда – Хор (Alla marcia) „Wir haben ihn gesehen“ C мажорда.
5. Рецитатив (Tempo della Marcia) „Die mich zu fangen ausgezogen sind“ – Хор (Allegro molto) „Hier ist er, hier ist er“ D мажорда.
6. Рецитатив (Molto allegro) „Nicht ungestraft soll der Verwegnen Schar“ – Триo мен хор (Allegro ma non troppo) „In meinen Adern wühlen“ B♭ мажорда – Финалдық хор (Maestoso – Allegro) „Welten singen“ „Preiset ihn, ihr Engelschöre“ C мажорда.

Қабылдау

Жұмыстың алғашқы орындалуына сыншылардың пікірі әртүрлі болды; Zeitung für die Elegante Welt газетінің сыншысы ораторияда "кейбір тамаша бөлімдер" бар екенін жазса, Freymüthige Blätter журналында бұл туынды "құрылымы жасанды және шыралылығы жетіспейді, әсіресе вокалдық музыкада" деп бағаланып, орындалу "шын мәнінде мақұлдауға жете алмады" делінген. Содан бері ол біраз ұмытылып, сирек орындалады, кейбір мамандар оны Бетховеннің әдеттегі сапа деңгейінен төмен санайды. Дегенмен, замандас сыншылардың келіспеушілігіне және Бетховеннің өзінің либреттоға қатысты алаңдауларына қарамастан, "1803 жылы премьерадан кейін бұл туынды 1804 жылы төрт рет орындалды және әр жыл сайын қайталанып, әрқашан толық залдарды жинады, 1825 жылы Хофмузикграф бұл туындыға тыйым салғанға дейін". "Welten singen" финалдық хоры жеке-дара белгілі бір танымалдылыққа ие, көбінесе ол "Аллилуйя" деп аударылып, шіркеулердің, жоғары мектептердің және колледждердің хорларымен жиі орындалады.

Жазбалар

ЖылСолистер ((Иса, Серафим, Петр) Дирижер,Оркестр және ХорларЛейбл1957 Фриц Вундерлич,Эрна Спуренберг,Герман Шей Хенк Сприут,Радиофилармониялық оркестр және Ұлттық хабар тарату хоры BellaVoce1962 Ян Пирс,Мария Стадер,Отто Винер Герман Шерхен,Вена мемлекеттік операсының оркестрі және Вена академиялық хоры Westminster1963 Рейнхольд Бартель,Лизелотте Ребманн,Август Месстхалер Йозеф Блозер,Штутгарт филармониясы және Оңтүстік Германия хор қоғамы Vox/Turnaboutc.1964 Ричард Льюис,Джудит Раскин,Герберт Битти Юджин Орманди,Филадельфия оркестрі және Темпл университетінің хорлары Columbia Masterworksс.1965 Радко Делорко,Маргит Опавски,Вальтер Берри Генри Свобода,Вена мемлекеттік операсының оркестрі және Вена академиялық хоры Concert Hall Society1970 Николаи Гедда,Кристина Дейтеком,Ханс Сотин Волькер Вангенхайм,Беетховен залының оркестрі, Бонн және хорлар EMI1970 Джеймс Кинг,Элизабет Харвуд,Франц Красс Бернхард Клее,Вена симфониялық оркестрі және Вена хор қоғамы Deutsche Grammophon1970 Зильвия Гести,Герман Кристиан Польстер Гельмут Кох,Берлин радиосының симфониялық оркестрі Eterna1992 Джеймс Андерсон,Моника Пик Йеронимус,Виктор ван Халем Серж Баудо,Лион ұлттық оркестрі, хормен Harmonia Mundi1994 Майкл Бродард,Мария Венути,Кит Льюис Хельмут Риллинг,Штутгарт Бах коллегиясы және Гэхингер кантореи Hänssler Classic2000 Стив Дэвислим,Симоне Кермес,Эйке Вильм Шульте Кристоф Сперинг,Жаңа оркестр және хор Musicus Köln Opus 1112004 Пласидо Доминго,Люба Оргонашова,Андреас Шмидт Кент Нагано,Берлин симфониялық оркестрі және Берлин радио хоры Harmonia Mundi2020 Павол Бреслик,Эльза Драйзиг,Дэвид Соар Саймон Раттл,Лондон симфониялық оркестрі және хоры LSO Live