Кіріспе
Ақшаның жасалуы немесе ақша шығару процесі – экономикалық аймақтың ақша ұсынымының ұлғаюы. Көптеген қазіргі заманғы экономикаларда ақшаны орталық банктер де, коммерциялық банктер де жасайды. Орталық банктер шығарған ақша резервтік салымдар деп аталады және ол тек орталық банк шоттарының иелеріне ғана қолжетімді, олар әдетте ірі коммерциялық банктер мен шетелдік орталық банктер болып табылады. Орталық банктер ашық нарық операцияларын немесе сандық кеңейтуді жүзеге асыру арқылы резервтік салымдар көлемін тікелей арттыра алады. Дегенмен, халықтың транзакциялар жасауы үшін қолданатын ақша ұсынымының көп бөлігі коммерциялық банк жүйесі арқылы банк салымдары түрінде жасалады. Коммерциялық банктер берген банк несиелері банк салымдарының көлемін ұлғайтады. Ақша жасалуы банктер берген несиелердің сомасы ескі несиелердің өтелгенімен және қайтарылмауымен салыстырғанда артқанда жүзеге асады. Үкіметтік органдар, оның ішінде орталық банктер және басқа да банктерді реттеушілер, коммерциялық банктер жасайтын банк салымдарының мөлшеріне әсер ету үшін әртүрлі саясаттарды қолдана алады, негізінен қысқа мерзімді пайыздық ставкаларды белгілейді.
the changes in the money supply
Money creation, or money issuance, is the process by which the money supply of a country, or an economic or monetary region, is increased. In most modern economies, money is created by both central banks and commercial banks. Money issued by central banks is termed reserve deposits and is only available for use by central bank account holders, which are generally large commercial banks and foreign central banks. Central banks can increase the quantity of reserve deposits directly, by engaging in open market operations or quantitative easing. However, the majority of the money supply used by the public for conducting transactions is created by the commercial banking system in the form of bank deposits. Bank loans issued by commercial banks expand the quantity of bank deposits. Money creation occurs when the amount of loans issued by banks increases relative to the repayment and default of existing loans. Governmental authorities, including central banks and other bank regulators, can use various policies, mainly setting short term interest rates, to influence the amount of bank deposits commercial banks create.
Ақша-кредит саясаты
Ұлттық валюталық орган – әдетте оның орталық банкі – ақша ұсынымын, қысқа мерзімді пайыздық ставкаларды және ақша-кредиттік саясаттың басқа да құралдарын жұмыссыздықты азайту және баға тұрақтылығы сияқты мақсаттарға жету үшін пайдаланады. Ақша-кредиттік саясат экономикадағы несиеге қолжетімділіктің және оның құнының тікелей әсерін тигізеді, бұл өз кезегінде инвестицияларға, акция бағаларына, жеке тұтынуға, ақшаға деген сұранысқа және жалпы экономикалық белсенділікке әсер етеді. Елдің валюта бағамы оның таза экспортының құнына әсер етеді. Көптеген дамыған елдерде орталық банктер ақша-кредиттік саясатын инфляцияны бақылауда ұстау режимінде жүргізеді, ал дамып келе жатқан елдердің орталық банктерінің ақша-кредиттік саясаты белгілі бір тұрақты валюта бағамы жүйесіне бағытталған. Орталық банктер әлемдегі дерлік барлық елде жұмыс істейді, аздаған ерекшеліктер бар. Бірнеше ел тобы үшін келісім арқылы бір ұйым олардың орталық банкі ретінде әрекет етеді, мысалы, Орталық Африка мемлекеттерінің ұйымы, олардың барлығы Орталық Африка мемлекеттерінің банкі деген ортақ орталық банкке ие; немесе Еуроаймақ сияқты валюталық одақтар, онда елдер өздерінің орталық банктерін сақтайды, бірақ орталық органның – Еуропалық Орталық Банктің – саясатына бағынады. Орталық банк институциялары, әдетте, үкіметтің атқарушы билігінен тәуелсіз болады. Пайыздық ставкаларды төмендету немесе қарызды сатып алу (банктік резервтерді арттыруға әкелетін) ақшалай кеңею немесе ақшалай жеңілдету деп аталады, ал кері процесі ақшалай қысқару немесе қатаңдату деп аталады. Ақшалай жеңілдетудің ерекше түрі – сандық жеңілдету, оның мақсаты экономиканы өтімділікті арттыру және банк несиелеуін ынталандыру арқылы қолдау.
Қарызды монеталандыру
Қарызды монеталандыру – елдің орталық банкі мемлекеттік шығыстарды қаржыландыру үшін үкіметіне ақша қарызға берген кезде болады. Бұл процесс салықтарды көтеруге немесе облигацияларды сатуға балама ретінде мемлекеттік қарызды қаржыландыру үшін қолданылады, нәтижесінде елдің ақша ұсынымы жасанды түрде артып, қолдағы ақшаның құны төмендейді. Қарызды монеталандыру көптеген елдерде инфляцияға, оның ішінде бақылаудан шыққан гиперинфляция қаупіне байланысты тыйым салынған. Еуроаймақта Лиссабон шартының 123-бабы Еуропалық Орталық банкке мемлекеттік мекемелер мен үкіметтерді қаржыландыруға тыйым салады. Жапонияда елдің орталық банкі ай сайын шығарылатын мемлекеттік қарыздың шамамен 70%-ын «тәртіпті түрде» сатып алады және 2018 жылдың қазан айына қарай шамамен 440 триллион иен (шамамен 4 триллион доллар) немесе барлық мемлекеттік облигациялардың 40%-дан астамын иеленеді. АҚШ-та 1913 жылғы Федералдық резерв туралы заң федералды банктерге ақшалай операцияларды жеңілдету үшін Қаржы министрлігінен тікелей қысқа мерзімді бағалы қағаздарды сатып алуға мүмкіндік берді. 1935 жылғы Банктік заң орталық банкке Қаржы министрлігінің бағалы қағаздарын тікелей сатып алуға тыйым салды және оларды тек «ашық нарықта» сатып алуға және сатуға рұқсат берді. 1942 жылы, соғыс кезінде Конгресс Банктік заңға түзетулер енгізіп, федералды банктерге мемлекеттік қарызды сатып алуға рұқсат берді, олардың жалпы сомасы «5 миллиард доллардан аспауы» тиіс болды. Соғыстан кейін бұл ереже 1981 жылдың маусым айында мерзімі бітіп, жаңаруын тоқтағанша уақытша шектеулермен жаңартылды. Қарызға негізделген ақша жүйесі – ақша жасау негізінен коммерциялық банктерден қарыз ретінде берілген кезде болады. Бұл олардың өзі жасаған, маржалық қаражат, сондықтан маржаға ешқандай пайыз төленуі керек емес. Ірі банктердің 10% резервтік талаптары бар, сондықтан олар депозиттерінің/міндеттемелерінің 10 еселігіне дейін ғана несие ала алады. Кіші коммерциялық банктер, мысалы, қауымдық банктер мен несие одақтарында резервтік талаптар жоқ. Федералдық резерв жаңа ақшаны тек қарыз ретінде ғана жасай алады, сандық жеңілдету кезінде АҚШ Қаржы министрлігінің облигацияларын және ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды сатып алады. Негізгі сома банкке қайтарылғанда, ол жойылды/көместесті, банк тек несиеден түскен пайызын табыс ретінде сақтайды.
Ашық нарық операциялары
Орталық банктер ашық нарық операцияларын пайдалана отырып, өз валютасындағы ликвидтілікті банкпен немесе банктер тобымен алмаса алады. Орталық банк ашық нарықта мемлекеттік облигациялар мен басқа да қаржы активтерін сатып алу немесе сату арқылы, немесе коммерциялық банкпен репо немесе кепілдікпен қамтамасыздандырылған несие операцияларын жүргізе алады. Соңғы нұсқа, көбінесе орталық банктер ұнататыны, коммерциялық банктерде кепіл ретінде жарамды активтерді ұсынып, белгілі бір мерзімге депозиттер салуды қамтиды. Орталық банк облигацияларын сатып алғанда банк резервтері артады, ал айналымдағы облигациялардың көлемі азаяды. Орталық банктер жүргізетін операциялар олардың күн тәртібіндегі қысқа мерзімді мақсаттарға, немесе балансты кеңейту, жаңа валюта шығару арқылы айналыстағы қолма-қол ақшаның мөлшерін арттыру сияқты ұзақ мерзімді факторларға бағытталуы мүмкін. Дәстүрлі түрде, мұндай негізгі фактор – айналымдағы валютаның (банкноттар мен монеталардың) өсу динамикасы болып табылады.
Ақша көбейтуші
Коммерциялық банктер ақша қарызға берген кезде, олар банк депозиттерінің көлемін ұлғайтады. Банктік жүйе елдің ақша ұсынысын орталық банк жасаған көлемнен де асыра кеңейте алады, бұл процесте көпшілік ақша көбейту эффектісі арқылы жасалады. Макроэкономика оқулықтарында жиі сілтеме жасалатын ақша мультипликаторы теориясына сәйкес, орталық банк ақша мультипликаторын бақылайды, себебі ол міндетті резервтерді белгілей алады, және осы механизм арқылы коммерциялық банктер жасаған ақшаның мөлшерін де реттейді. Дегенмен, дамыған елдердің көптеген орталық банктері бұл теорияға сүйенуді тоқтатты және міндетті резервтер арқылы ақша-кредиттік саясатын қалыптастырудан бас тартты. 1970-1980 жылдары басым болған монетаристтік теория, орталық банктың ақша ұсынысын өзінің ақша операциялары арқылы бақылауға шоғырлануы керек екенін айтты. Алайда, бұл стратегия Федералдық резерв сияқты оны сынаған орталық банктер үшін тиімді болған жоқ, және бірнеше жылдан кейін орталық банктер ақша өсімін басқару үшін негізгі ақша мөлшерін қатаң ұстаудың орнына, ақша-кредиттік саясатының мақсаттарына жету үшін пайыздық мөлшерлемелерді басқаруға көшті. Пайыздық мөлшерлемелер коммерциялық банктердің несие беруіне жанама түрде әсер етеді, сондықтан ақша мультипликаторымен байланысты шектеу ақша жасауды іс жүзінде шектемейді. Пайыздық мөлшерлемелерді белгілеу арқылы орталық банк операциялары ақша ұсынысына әсер етеді, бірақ оны толығымен бақыламайды.
Ақшаның кредит теориясы
Ақша массасын ақша көбейтушімен шектейтін бөлшек резерв теориясы 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін күшейген сынға ұшырады. Банктік резервтер шектеуші фактор емес екендігі байқалады, себебі орталық банктер қажеттіден артық резервтер ұсынады және банктер қажет болған кезде қосымша резервтер жинақтай алады. Көптеген экономистер мен банкирлер қазір айналыстағы ақша мөлшері тек несиеге деген сұраныспен ғана шектеледі, резервтік талаптармен емес деп санайды. Орталық банк операциялары (мысалы, «ақшалай жеңілдету») арқылы ынталандырылған банк несие беру моделі неокейнсиандық және посткейнсиандық талдаулармен, сондай-ақ орталық банктермен қабылданбады. Балама пікірдің негізгі аргументі – банктің балансын кеңейту (мысалы, жаңа несие беру арқылы), егер ол банктің қажетті резервтерден кем қалдырса, несиеден күтілетін кіріске қосымша шығындардың есебінен әсер етуі мүмкін, бірақ бұл банк несие беру қабілетіне кедергі келтірмейді және келтірмейді де. Банктер бірінші несие береді, содан кейін резервтік талаптарын жабады: несие беру немесе бермеу туралы шешім, әдетте, орталық банктегі резервтеріне немесе клиенттердің депозиттеріне тәуелді емес; банктер, әдетте, депозиттерді немесе резервтерді несиелендірмейді. Банктер несие беру критерийлеріне сүйене отырып несие береді, мысалы, клиенттің бизнесінің жағдайы, несиенің перспективалары және/немесе жалпы экономикалық ахуал. 2019 жылы Англия банкі былай деді: «Экономикадағы ақшаның көп бөлігі банктер несие берген кезде пайда болады», бірақ берілген әрбір несие банктің ақша мөлшерін арттырмайды. Бұл берілген несиелерден кейінгі төлем ағындарына байланысты. (Decker/Goodhart [2021] кестесін қараңыз).