Кіріспе

1994 жылғы Руанда геноцидіндегі радиостанция. Радио Телевизия Либре де Миль Коллинз (RTLM) – 1993 жылдың 8 шілдесінен 1994 жылдың 31 шілдесіне дейін хабар таратқан руандалық радиостанция. Ол 1994 жылдың сәуірінен шілдесіне дейін болған Руанда геноцидін қоздыруда маңызды рөл атқарды және кейбір ғалымдар оны хуту үкіметінің іс жүзіндегі құралы деп сипаттады. Станцияның атауы француз тілінде «Мың төбелердің еркін радиосы және теледидары» дегенді білдіреді, бұл Руанданың «Мың төбелер елі» деп сипатталуынан туындаған. Ол үкімет бақылауындағы Радио Руандадан қолдау алды, ол бастапқыда олардың жабдықтарын пайдалануға рұқсат берді. Көптеген адамдар тыңдаған бұл станция тутсилерге, орташа хутуларға, бельгиялықтарға және Руандадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының көмекші миссиясына (ЮНАМИР) қарсы жек көру насихатын таратып, оларды қаралап көрсетті. Көптеген руандалық азаматтар (БҰҰ соғыс қылмыстары жөніндегі трибуналы да осы пікірді бөліседі және қолдайды) бұл станцияның Руандада тутсилерге қарсы геноцидке жағдай жасаған, қастық атмосфераны құруда шешуші рөл атқарғанын айтады. Гарвард университетінде жарияланған зерттеу жұмысы RTLM хабарларының халықты жұмылдыру процесінің маңызды бөлігі болғанын көрсетті, бұл міндетті Умуганда жиналыстарын толықтырды. RTLM «радио геноциді», «радио арқылы өлім» және «геноцидтің саундтрегі» деп сипатталды.

Ұлт қырылуына дейін

RTLM-ді жоспарлау 1992 жылы хутулардың қатал топтары тарапынан, Радио Руанданың бейтараптыққа қарай ұстанымын және Руандалық патриоттық майданның (RPF) Радио Мухабураның танымалдылығының артуына жауап ретінде басталды. RTLM келесі жылы құрылып, 1993 жылдың шілдесінде хабар таратуды бастады. Радиостанция, көбінесе тутсилерден құралған RPF және президент Ювеналь Хабиаримана арасындағы бейбіт келіссөздерге қарсы шықты, оның отбасы радиостанцияны қолдады. Мемлекеттік радиодан өзгеше, ол жиі заманауи музыкалық таңдауларды ұсынды, сондықтан танымал станцияға айналды және жас руандалықтардың арасында адал тыңдарман қауымын құрды, олар кейіннен Интерхамве жасақтарының көп бөлігін құрады. Félicien Kabuga RTLM және Kangura журналын құруға және қаржыландыруға тікелей қатысқан деп күдіктелді. 1993 жылы MRND ұйымдастырған RTLM-нің қаржы жинау жиынында Фелисиен Кабуга RTLM-нің мақсатын хуту билігін қорғау деп атады. Радиостанция көптеген хутулардың терең жеккөрінішін және ұғымдарын пайдаланды деп саналады. Жеккөрінішті сөздерді заирліктердің әзіл-қалжыңдарымен және танымал музыкасымен үйлестірді. Ол тутсилерді жиі "тарақандар" деп атады (мысалы: "Сендер [тутсилер] тарақандарсыздар! Біз сендерді өлтіреміз!"). Сынаушылар Руанда үкіметінің 1993 жылғы наурызда Дар-эс-Саламдағы БҰҰ-ның бірлескен коммюникесінде "зияны бар радиопропагандаға" тыйым салуға міндеттенгендігіне қарамастан, RTLM-ді "Жекедақ радио" ретінде құруға ықпал еткенін мәлімдеді. 1994 жылдың 6 сәуірінде Хабиаримананың жеке ұшағы атып түсірілгеннен кейін, RTLM тутси көтерілісшілерін кінәлап, тутсилерді "жою" үшін "соңғы соғысқа" шақырды. Хьюту Симон Бикиндидің музыкасы жиі ойнатылды. Оның "Bene Sebahinzi" ("Шаруалардың әкесінің ұлдары") және "Nanga Abahutu" ("Мен хутуларды жек көремін") атты екі әні кейіннен тутсилерге қарсы жеккөрушілікті және геноцидті қоздырды деп түсіндірілді. RTLM-нің коммуникацияда осылай табысқа ие болуының басты себебі, теледидар мен газеттер сияқты басқа да ақпарат көздерінің жетіспеушілік ресурстарға байланысты кең таралмауы болды. Бұл коммуникациялық кедергіге қоса, азаматтардың сауатсыздығы мен білім деңгейінің төмендігі тутсилерге қарсы геноцид кезінде ең зорлық-зомбылық орын алған аймақтар болып қала берді. RTLM радио хабарларын тарату аймағынан тыс жерлерде радио хабарларын қабылдаған жерлерге қарағанда зорлық-зомбылық көбірек болды. Сарапшылардың пікірінше, тутсилерге қарсы геноцидте болған зорлық-зомбылықтың 10%-ы RTLM радиостанциясының жеккөрінішті хабарларынан туындады. RTLM жалпы зорлық-зомбылықты арттырып қана қоймай, радионың толық қамту аймақтарында зорлық-зомбылық үшін сотталғандардың саны 62-69%-ға артты. Алайда, 2018 жылғы зерттеу осы зерттеудің нәтижелеріне күмән келтірді. Геноцид кезінде АҚШ әскері RTLM хабарларын тоқтату жоспарын жасады, бірақ бұл қадам іске аспады, себебі шенеуніктер операцияның құны, халықаралық хабар тарату келісімдері және "америкалықтардың сөз бостандығына берілгендігі" операцияны мүмкінсіз етеді деп мәлімдеді. Француз әскерлері Руандаға "Түркіз операциясы" аясында кірген кезде, бұл геноцидтен қашқандарға қауіпсіз аймақ құру мақсатымен жасалған, бірақ хутулар басымдығымен келе жатқан уақытша үкіметті де қолдады. RTLM Гисениден хабар таратты: "Сіздер, хуту қыздары, жуынып, француз одақтастарымызды қарсы алу үшін жақсы киім киіңіздер. Тутси қыздарының бәрі өлді, енді сіздердің мүмкіндіктеріңіз бар". 1994 жылдың шілдесінде тутсилер бастаған RPF әскері елді бақылауға алғаннан кейін, RTLM жылдам жабдықтарын алып, хуту босқындарымен бірге Заирге қашты.

Алып барушылар/аниматорлар

Кантано Хабимана, көпшілікке "Кантано" деп танымал. Эфир уақыты бойынша ең танымал аниматор Кантано "қаруы барлар бірден осы тарақандарға барып, оларды қоршап алып, өлтірсін" деп үндеді. Валери Бемерики – жалғыз әйел аниматор. Бемерики мачетемен зорлық-зомбылық жасауға шақыруымен белгілі болды; Кантано атыс жасақтарын қолдануға шақырғаннан өзгеше, Бемерики тыңдаушыларға "осы тарақандарды оқпен өлтірмеңдер, мачетемен тілімдеңдер" деді. Ноэль Хитимана бұрын Руанда радиосында аниматор болып жұмыс істеген, бірақ президент Ювенал Хабиаримананы мас күйде эфирде қорлағаны үшін жұмыстан шығарылған. Италия текті бельгиялық Жорж Руггиу 35 жасында Льеж қаласына жұмыс істеуге көшіп, Руандадан келген хутумен танысқан. Президент Ювенал Хабиариманамен кездескеннен кейін ол Руандаға барып, геноцидке бір жыл қалғанда тұрақты түрде көшіп келді. RTLM арнасында Руггиу Руандалық емес болса да, хутулардың күшін уағыздап, тыңдаушыларды тутсилерді өлтіруге шақырды және тыңдаушыларға "құрымдар толтырылуын күтіп тұр" деді.

Кейінгі әсерлері

Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибуналдың (ICTR) RTLM-ге қарсы әрекеті 2000 жылдың 23 қазанында – «Кангура» журналының директоры және редакторы Хасан Нгезеге қатысты сот процесімен бірге басталды. 2003 жылдың 19 тамызында Арушадағы трибуналда RTLM басшылары Фердинанд Нахимана мен Жан Боско Бараягвизаға өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы сұранып отырды. Олар 1994 жылы тутсилерге қарсы геноцидке дейін және оның кезінде геноцид жасау, геноцидке қосылғандарды қоздыру және адамзатқа қарсы қылмыс жасау айыптарымен айыпталды. 2003 жылдың 3 желтоқсанында сот үш айыпталушыны да кінәлі деп танып, Нахимана мен Нгезеге өмір бойына, ал Бараягвизаға 35 жылға бас бостандығынан айыру жазасын берді – бұл үкім жоғары сатыдағы сотқа шағымдануға жатады. 2007 жылдың 27 қарашасында шығарылған апелляциялық сот шешімі бойынша бар үш айыпталушының жазасы қысқартылды: Нахиманаға 30 жыл, Бараягвизаға 32 жыл, ал Нгезеге 35 жыл жаза тағайындалды, сонымен қатар сот кейбір айыптаулар бойынша үкімді күштен шығарды. 2009 жылдың 14 желтоқсанында Руандадағы гакака соты RTLM хабаршысы Валери Бемерикиді геноцидтік әрекеттерге шақырудағы рөлі үшін өмір бойына бас бостандығынан айырды.

Мәдени сілтемелер

"Руанда" қонақ үйінде RTLM радиосының драматизацияланған хабарлары естіледі. "Кейде сәуірде" фильмінде басты кейіпкердің інісі RTLM қызметкері болып жұмыс істейді. Радио хабарларын таратушыларды сотқа тартуға тырысқанда сөз бостандығы мәселесіне байланысты дау туындайды. "Атушы иттер" фильмі RTLM-нен алынған жазбаларды қолданады. The New York Times журналының журналисі Билл Берклидің "Мазарлар әлі толмаған" (2001) романының атауы 1994 жылы Кигалидегі RTLM хабарламасынан алынған: "Жауларыңыздың біразы қашып кетіпті. Қайтып барып, оларды жоқ қылу керек. Мазарлар әлі толмаған!" Швейцариялық театр режиссері Мило Рау RTLM радио хабарларын қайта ойнап, "Жекелену радиосы" пьесасын қойды, ол 2011 жылы тұсаукесерге ие болды және 2012 жылы Берлин фестивалінде көрсетілді (көрермендермен талқылаумен). Ол сонымен қатар радиоспектакль, фильм түсіріп, осы пьеса туралы кітап жазды.