Кіріспе

Яһуда Аристобул I немесе Аристобул I (,/æ//r//ᵻ//s//t//ə/'/b//j//uː//l//ə//s/; Ἀριστόβουλος) – Израильдің бас діни қызметкері және Яһудеяның алғашқы Хасмоней патшасы, б.з.б. 104 жылдан қайтыс болған жылға дейін билеген. Ол бұрынғы басшы Иоанн Гирканның бес ұлының ең үлкені еді. Римдік-яһуди тарихшысы Иосиф Флавий оның "төрт жүз сексен үш жыл үш ай" Бабыл тұтқындығынан оралғаннан бері монархия құрған алғашқы яһуди болғанын айтады. Аристобул – бас діни қызметкер және патшалық атақ алған алғашқы еврей патшасы. Саддукейлер мен ессейлер Аристобулдың патшалық атағын қабылдауына алаңдамады, бірақ парызшылар патшалық билікке тек Дәуіттен тараған ұрпақтар ғана ие бола алады деп сенді, сондықтан оған қарсы күшті оппозиция жасады. Олар ірі көтеріліс ұйымдастырды, бірақ Аристобул оны тақтан түсіруге үлкермей қайтыс болды. Аристобулдың өмірі туралы ежелгі деректердің негізгі көздері – Иосиф Флавийдің "Яһудилердің соғысы" және "Яһудилердің ескілігі" еңбектері. Оның билеуі Галилеяны яһудейлендіруі және итураялықтар деп аталатын жергілікті семит халқы үшін ерекше атақты. Иосиф Флавий Страбонның "Тарихи естеліктер" еңбегінен цитата келтіріп, Аристобулдың билеуін мейірімді және оның жеңістері мен "оларға қосылған итураялықтардың бір бөлігін сүннетке орау арқылы байланыстыруы" себепті "яһудилерге өте пайдалы" деп сипаттады.

Этимология

Аристобул есімі грек тілінен шыққан және "ең жақсы кеңесші" деген мағынаны білдіреді. Аристобул I осы есімді алғаш рет қабылдаған хасмоней болды, бірақ оның ивритше аты Яһуда еді. Ол грек мәдениетін жақсы көруші болғандықтан, оны филеллен деп те атады. Бірақ Иосиф Флавий оның неліктен осылай аталғанын түсіндірмейді.

Ертедегі жорықтар мен монархияның құрылуы

Аристобул мен оның інісі Антигонға әкесі Иоанн Гиркан Самарияны жаулап алуды тапсырды. Олар қаланы қоршады, ал тұрғындары Селевкид империясынан көмек сұрағанда Антиох IX Цизицен басқаратын көмекші әскерді жеңіске жеткізді. Антиох Скитополиске қашып құтылды, бірақ ағайындылар Иоаннның билігінің соңында Самарияны басып алды, қаланы қиратты және тұрғындарын құлдыққа салды. Содан кейін олардың әскерлері Скитополисті және Кармел тауының оңтүстігіндегі барлық аймақты жаулады. Иоанн Гирканның өсиетімен, ол қайтыс болғаннан кейін ел оның әйеліне берілуі керек еді, ал Аристобулға бастапқыда тек бас діни қызметкерлік лауазымы берілуі тиіс еді. Бірақ Аристобул анасын түрмеге қамап, аштықтан өлдірді, соның арқасында өзіне бас діни қызметкерлік лауазымы мен патшалық билікті иеленді. Одан кейін ол Антигоннан басқа барлық бауырларын түрмеге қамады, отбасы мүшелерінен кек алу мүмкіндігінен сақтану үшін. Иосиф Флавий Гирканның әйелі туралы ештеңе айтпайды. Ол Аристобул мен Антигон бес бауырдың үлкені болғанын, бірақ Аристобул ағасы екенін мәлімдейді. Қалған үшеуі – Александр Янней, Абессалом және тағы бір бауыры, аты аталмаған.

Ғалилеяны жаулап алу

Аристобул Итураялықтарға қарсы соғысып, олардан жер басып алды. Басып алынған Итураялықтар өз жерлерінде қалу үшін еврей заңын және сүндеттеуді қабылдауға мәжбүр болды. Итураялықтар – араб тайпасы, олар б.з.д. IV ғасырда Селевкид империясы құлағаннан кейін Ливандық Бекадан оңтүстікке қарай Голан биіктіктері мен Ермон тауына дейін кеңейген. Олар алғаш рет Иосиф Флавийдің «Ежелгіліктер» кітабында Аристобул I жаулап алған кезде айтылады. Иосиф Флавийдің «Ежелгіліктер» 13.319-ында Страбонның «Тарихи естеліктер» еңбегінен келтірілген цитата бар, бұл еңбек Тимаген жазған. Бұл үзінді Иосифтің Страбон мен Тимагеннің жазбаларына сүйенгенін көрсететін дәлел ретінде қабылданды. Шайқастың нақты орны және Итураялықтар басып алған аумақ белгісіз. Көптеген ғалымдар Итурая аймағы Солтүстік Галилея деп санайды. Аристобулдың билігінде Галилеяда яһуди дінін күштеп қабылдату туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Шатырлар мейрамы

Аристобулдың күйі бірден нашарлап, қарны ауырғаннан Суккот мерекесінде сарайына қайта оралуға мәжбүр болды. Оның інісі Антигон ғибадатханада мереке тойлау үшін Иерусалимге оралады. Антигон салтанатты шараларға беймәлім болғандықтан, қасында сақшы әскерлерімен келді. Кеннет Аткинсонның сөзінше, Антигон сәтті аяқталған, нақты белгіленбеген әскери жорықтан оралған. Ол сондай-ақ Жосеф бұл жорықтың қайда өткенін айтпағанын мәлімдейді. Аткинсон бұл аймақтың Ғалилея болғанын болжайды, себебі Иосиф Флавийдің "Иудей соғысы" 1.76-да айтылғандай, Антигонның сол аймақта сапалы қару-жарақтары мен әскери безендірулері болған. Ауруға шалдыққан Аристобул әйелі, патшайым Саломея Александраның және қастандық жасаушылардың ықпалына ілесіп қалды. Олар Антигон мерекеде қарулы түрде пайда болғаннан кейін таққа таласуға тырысып баққан деген қауесет таратты. Мереке күні әскери киім кию әдеттен тыс саналды, және Аристобул бұл қауесетті естігеннен кейін Антигоннан суытылып кетті. Содан кейін Аристобулға "жаман ниетті адамдар" інісі оны өлтіру үшін әскер жіберіп отырғанын жеткізді. Бұл хабарға сене келіп, ол қоршауы бар Барис бекінісіне тығылып, қамалды, ол бекіністің айналасында ор және қорғаныс мұнаралары болған.

Антигон мен Аристобулдың өлімі

Аристобулдың денсаулығы нашарлап, қайтыс болғаннан кейін Антигон патша болса, оны азаптап өлтіруі мүмкін екенін ойлаған патшайым, Антигонға қаруланып інісімен кездесуге әдейі кеңес берді. Бірақ ол, інісінің өміріне қастандық жасады деген күдіктерді жою үшін шақырылған еді. Патшайым Аристобулдың інісіне жіберген елшісіне пара беріп, хаттың мазмұнын өзгертті. Антигонға қарусыз келуінің орнына, Аристобулдың өтінішімен Галилеяда жасаған жаңа торсасын киіп келуді ұсынды. Інісінің қаруланғанын көрген Аристобул ашуланып, оны өлтірді. Осы ойсырап жасаған ісіне қатты өкініп, Аристобулдың денсаулығы күрт нашарлап, көп ұзамай қайтыс болды. Сосын патшайым Саломе Аристобулдың інілерін босатып, Александр Яннейді келесі патша етіп таңдады.

Ақша шығару

Хасмонейлердің монета соғуы тек Иоанн Гиркан басшылығымен басталды. Әкесі сияқты, Яһуда Аристобул да тек бас діни қызметкер атағын жазып, еврей жазуларын қолдана отырып монета соқты. Ескендір Янейге дейін монеталарға патшалық және бас діни қызметкерлік екі рөл де бірге соғылмаған. Яһуданың монеталарының көп бөлігі Галея және Голан аймақтарында табылған, ал ең көп монеталар Гамладан шыққан. 2016 жылға дейін археологтар Гамлада отыз монета тапты, бұл осы уақытқа дейінгі ең көп саны еді. Бұл монеталардың көпшілігі оның билік кезінде соғылған, ал қалған аз бөлігі кейін соғылды. Нумизматикалық деректер Аристобулдың патша атағын алғанын көрсетпейді. Сондай-ақ, бұл монеталар патша және бас діни қызметкер болған Аристобул II-ге (б.з.д. 67–63) тиесілі болуы мүмкін. Дегенмен, ұзаққа созылған пікірталас Аристобул I-ге қарай бастады, себебі жаңа нумизматикалық дәлелдер Аристобул I-нің монеталарына «Иуда» деген есімін салғанын көрсетті. Оның бір жылдық қысқа билігіне байланысты «Иуда» есімімен соғылған монеталардың саны шектеулі. Яаков Мешорер оларды екі топқа бөлді. Жиырма монетада «Иуда бас діни қызметкер және яһудилер қауымы» (יהודה כהן גדול וחבר היהודים) деген жазу бар, ал тағы жеті монетада «Иуда бас діни қызметкер және яһудилер қауымы» (יהודה הכהן הגדל וחבר היהודים) деген жазу бар. Әр монетаның құны бір прута, және олар гүл шоғырымен безенілген. Монетаның екінші жағында анарлары бар мүйіз соғылған. Оның монеталарындағы жазулар әкесі мен ағасы Александр Янейдің монеталарындағы жазуларға ұқсас. Аристобулдың монеталарында «патша» атағының болмауы Иосиф Флавийдің Аристобулдың Хасмонейлердің алғашқы монархы болғаны туралы айғағына күмән келтіреді. Иосифтің бұл мәлімдемесі Страбонның айтқандарымен де қайшы келеді, ол Александр Янейдің бас діни қызметкер емес, алғашқы патша болғанын мәлімдеген. Алайда, ешбір Хасмоней патшалық құрметі үшін бас діни қызметкерліктен бас тартқан жоқ. Кеннет Аткинсонның сөзіне сәйкес, Александр Яней монеталарына патшалық атағын салғандықтан қарсылыққа ұшыраған. Александр көптеген монеталарды қайта соғып, патшалық атағын бас діни қызметкерлік атағымен алмастырған. Аткинсон бұл қайта соғылған монеталарды Александрдың билігі кезінде «патша» атағының әлі де даулы болғанының дәлелі деп санайды. Аткинсон «Аристобулдың монеталарында патшалық белгінің болмауы оның ешқашан монарх болмағанын білдірмейді» деген қорытындыға келді.

Мұра және тарихи пікірталастар

Аристобул I-дің қысқа, бірақ күшті билігі Хасмоней әулетіне терең із қалдырып, оның монарх ретіндегі нағыз мәртебесі туралы тарихи пікірталас тудырды. Иосиф Флавий Аристобулдың Хасмонейлердің алғашқы патшасы болғанын айтса да, нумизматикалық дәлелдер бұл мәлімдемені күрделендіреді. Аристобулдың билігінде соғылған монеталарда "патша" деген атау жоқ, бұл оның патшалық мәртебесіне күмән туғызады. Бұл қайшылық Страбонның әртүрлі баяндамаларымен сәйкес келеді, ол Александр Яннейді Хасмонейлердің алғашқы патшасы деп есептейді. Ұзаққа созылған пікірталас Хасмонейлер басшылығының ерекшеліктеріне байланысты, ғалымдар Аристобулдың жоғары дін қызметкерлігі мен патшалық билікті бір уақытта атқарған-атқармағанын ойластыруда. Оның монеталарында патшалық атаудың болмауы, кейін Александр Янней билігінде байқалған тартыншақты еске түсіреді, Хасмоней билігіндегі саяси жағдайды түсінуге қосымша қиындық туғызады.

Тарихи маңызы және діни шиеленістер

Аристобул I-нің бас діни қызметкер және патша болу туралы екіұшты мәлімдемесі тарихшылар арасындағы пікірталасқа түрткіс болды және оның билігі тұсында діни шиеленісті күшейтті. Дәуіттен тараған әулеттің нағыз патшалар екеніне берілген парызшылар Аристобулдың таққа таласуына қарсы күресті. Бұл идеологиялық қайшылықтың нәтижесінде, Аристобулды тақтан түсіру мақсатымен парызшылар бастаған ірі көтеріліс болды. Бірақ, оның мерзімінен бұрынғы қазасы осы діни және саяси дау-жанжалға шешім табуға мүмкіндік бермеді. Салтты парызшылар мен Хасмоней монархы арасындағы қақтығыс яһуди қауымындағы келешек билік күресіне негіз салды, соның салдарынан сол заманғы күрделі әлеуметтік-саяси орта қалыптасты. Осылайша, Аристобул I-нің тарихи мұрасы монеталарға қатысты белгісіздіктерден асып, осы Юдея тарихының шешуші кезеңін сипаттайтын діни нанымдар мен саяси амбициялардың өзара байланысын қамтиды.