Кіріспе

Ұлы Иродтың әкесі Идумеялық Антипатр I (б.з.д. 113 немесе 114 жылы – б.з.д. 43 жылы) Ирод әулетінің негізін қалаушы және Ұлы Иродтың әкесі болды. Иосиф Флавийдің сөзіне сүйенсек, ол Антипастың ұлы және бұрын осы есімді тастаған. Идумеяның түстік-шығысындағы, классикалық дәуірде едомдықтар қоныстанған аймақтың тумасы Антипатр, кейінгі Хасмоней патшаларының ықпалды шенеунігі болды. Содан кейін, Помпей Ұлы Яһудеяны Рим Республикасы атынан бағындырғанда, Антипатр Рим генералы Помпейдің қолдаушысына айналды. Юлий Цезарь Помпейді Фарсалус шайқасында жеңгеннен кейін, Антипатр Римдегі азамат соғысында Цезарьдің жағына шықты. Цезарь Мысырға жорық жасағанда, Антипатр Пергамалық Митридаттың әскеріне қосылып, Александрияда Цезарьді құтқаруға аттанды. Цезарь оны Яһудеяның (Римдіктер Яһудеяны осылай атаған) бас министрі етіп тағайындады және салық жинау құқығын берді. Ақырында Цезарь Антипатрдың ұлдары Фасеел мен Иродты сәйкесінше Иерусалим мен Галилеяның билеушілері етіп тағайындады. Цезарь қаза болғаннан кейін Антипатр Цезарьшілдерге қарсы азат етушілердің жағына күш түруге мәжбүр болды. Антипатрдың Римге жақын саясаты оның діншіл, грек мәдениетіне бой алдырмаған яһудилер арасында наразылық тудырды. Ол уланған. Антипатрдың дипломатиялық шеберлігі мен саясаты, сондай-ақ Хасмоней сарайына енуі, оның ұлы Ұлы Иродтың билікке келуіне жол ашты. Ол осы мүмкіндікті пайдаланып, Хасмоней ханшайымы Мариамнеге үйленді, Римнің құрметін иеленді және Римнің ықпалымен Яһудеяның патшасы болды.

Өмірбаян

Тарихшылар Антипатр отбасының б.з.д. екінші ғасырда яһуди дініне өткенін түсінгенімен, оның ұлдары билікке келгеннен кейін әртүрлі әңгімелер тарады. Бұл оқиғалар яһуди халқы мен сол кезде пайда болған қуатты едомдықтар арасындағы шиеленісті көрсетеді. Иродтың сарай тарихшысы Дамаскілік Николай, Иродтың ата-тегі Иерусалимдегі тарихи элитаның арасында болғанын, ал патша Навуходоносор оларды б.з.д. алтыншы ғасырда Вавилонға тұтқынға алып кеткенін жазды. Бұл мәлімдеме екі мақсатқа қызмет етеді: Парсы патшасы Кир Вавилон тұтқындарын Яһудеяға қайтарғанда, бірінің орнына басқа жерде қоныстанғандары болуы мүмкін. Мұндай заңды таралу Иродтың тегі қайтып келген яһуди отбасыларының мұқият тізімінде қалмауына мүмкіндік береді. Иродтың Вавилон тұтқындығынан бергі яһуди тегін жариялау, римдіктерге жақын және эллинизмді қабылдаған Иродтың яһудилердің патшасы ретінде беделін арттырады, себебі олар оны жек көретін. Иосиф Флавий бұл түсіндірмеге авторға сын айту арқылы жауап береді: Николай Иродты қуанту үшін жазған, тіпті шындықты құрбан ете отырып. Оның орнына Иосиф Флавий Антипатр отбасының саддукейлердің ықпалымен болған Иоанн Гирканның (б.з.д. 134–104 жж.) мәжбүрлеуімен яһуди дініне өткенін түсіндіреді. Гиркан, жерін сақтап қалғысы келген едомдықтардың сүндеттенуі және яһуди дәстүрлерін қабылдауы керектігін мәлімдеді. Иосиф Флавий Иродты «туғаннан яһуди» деп, ал Антипатрды яһудилермен «бір халықтан» екенін мойындайды. Дегенмен, бұл ықпалды отбасы көптеген яһудилер тарапынан едомдық тегі үшін жек көрілді, осы фактіні хасмонейлер мен олардың жақтастары оларға қарсы пайдаланды. Сондықтан, римдіктер алдында Иродты яһудилердің патшасы болуға лайықсыз деп көрсету үшін, Иосиф Флавий Антигон Хасмонейдің Иродты «жартылай яһуди, яғни едомдық» деп айтқанын келтіреді. Олардың некесі Кипрмен туысқан Иосиф Флавийдің «Арабиялық Аретас» деп атаған Аретас патшамен жақын достық қарым-қатынас орнатуға көмектесті. Екеуінің қарым-қатынасы соншалықты жақсы болғандықтан, Антипатр Хасмоней Аристобул II-ге қарсы соғысқа аттанғанда балаларын досына сеніп тапсырды. Олардың төрт ұлы болды: Фасаил, Ирод, Иосип және Ферора, сондай-ақ Саломе есімді қызы болды, ол Геродиандардың көптеген Саломелерінің бірі. Антипатрдың Папиронда Аристобулмен шайқаста қаза тапқан Фалион есімді ағасы да болды. Антипатр Александр Янная патшасы мен Саломе Александра патшайымының басқаруымен Идумеяның әкімі қызметін атқарды, олардың мұрагерлері араздасқан. Шындығында, Антипатрдың Аристобулдың інісі Гиркан II-ге және римдіктерге көрсеткен түрлі көмектерінен оның зор ресурстарға және керемет әскери-саяси қабілеттерге ие болғаны анық көрінеді.

Хасмонеялықтардың сарайында

Антипатр Иродтың Яһудея тағына отыруына негіз салды. Оның бұл ісі, яһудилердің мұрагерлік басшылары болған, Маккавейлердің ұрпақтары – хасмонейлер сарайындағы әрекеттерінің және сол кезде аймаққа үстемдік етіп, ықпалын күшейтіп жатқан римдіктердің құрметін алу арқылы іске асырылды. Гиркан анасы қайтыс болғаннан кейін, оның орнын басып, бас діни қызметкер болып тағайындалған соң, бірден інісінің шабуылына ұшырап, қолға түсті. Гиркан қоғамдық өмірден кетуге келісті. Әкесінің орнын басып, Идумеяның әміршісі болған Антипатр, король Аристобулдың оны осы лауазымда қалдырмауынан қаушады. Гиркан орнынан бас тарқаннан кейін, Антипатр оны інісімен күресуге көндірді, тіпті, күдіксіз және еріксіз Гирканды інісі оны өлтіруді жоспарлап отыр дегенге сендірді. Ол Гирканды Петрадағы Арабия патшасы Аретас III-нің қорғауына алды. Олар бірлесіп Иерусалимде Аристобулға қарсы шабуыл жасады, бұл үлкен дүрбелең тудырып, Римнің Шығыс Жерорта теңізі провинциясына тағайындалған магистраты Марк Эмилий Скаврдың назарын аударды. Помпей мен оның лейтенанты Скавр бауырластардың ісін қарағанда бастапқыда Аристобулдың жағына шықты, бірақ үшінші рет аралассан Помпей бауырластарға күтуге бұйырды. Аристобулдың асығыс әрекеттерінен туған саяси оқиға Помпейді Гирканды Яһудеяның этнорхы етіп тағайындауға мәжбүр етті. Гиркан әкімшілік жұмыста да, әсіресе салық жинауда да тиімді болмады. Антипатр өзінің ықпалды орнын иелене алды және көп ұзамай бас діни қызметкер ретінде Гирканға тиесілі билікті өз қолына алды. Антипатр Римнің аймақтағы үстемдігінің артуын сезіп, оны өз пайдасына пайдаланды. Римге адалдығы мен мемлекет қайраткері ретіндегі сенімділігі үшін ол Яһудеяға жауапты етіп тағайындалды, оның міндеттеріне азаматтық тәртіпсіздіктерді реттеу және салық жинау кірді.

Римдік прокуратор және ұлдары тағайындалды

Гирканның орнасуымен Антипатр өркендеп, римдік элитаның арасындағы адалдық пен билік күресін шешіп, отбасының табысына негіз салды. 49/48 ж.б.д. Юлий Цезарь мен Помпей соғысқа шыққанда, Антипатр бастапқыда Помпей жағына қосылды, бірақ Цезарь жеңіске жеткен соң, ол Цезарьға адалдығын ауыстырды. 47 ж.б.д. Цезарь Александрияда қоршауға түскен кезде, Антипатр мен Пергамалық Митридат 13 мың сарбаз бен көптеген жақын достарының көмегімен оны құтқарып қалды. «Батылдығының көрсетілуі» үшін Цезарь Антипатрды римдік азаматтыққа көтерді, салықтан босатып, құрметпен сыйлады және достық туралы жариялады. Кейіннен Аристобулдың ұлы Антигон, римдік тұтқындықтан оралып, билік үшін күреске шыққанда, Антипатр Мысырда Цезарьдің өмірі үшін шайқасқанда алған жараларын көрсетті. Ол римдіктерге деген адалдығымен өзін қорғады. Бұл тілегі қабылданған соң, Цезарь Антипатрды Яһудияның алғашқы римдік прокураторы етіп тағайындады. Бұл келісім яһудилерге ерекше қорғау мен өздерін басқару және Римнің игілігін көру еркіндігін берді. Иосиф Флавийдің айтуынша, жаңа құқықтары мен мәртебесіне ие болған Антипатр бірден Помпейдің Аристобулды жеңген кезде қиратқан Иерусалим қабырғасын қайта жасай бастады. Ол Яһудиядағы азаматтық тәртіпсіздіктерді басып, тәртіп орнатты, халық наразылыққа және тәртіпсіздікке бой берсе, «қатал билеушіге» айналумен қауіптендірді. Яһудияда біраз уақытқа дейін тыныштық орнады. Осы кезде Антипатрдың мұрасының шешуші кезеңі келді, ол өзінің ұлдары Фасаелді Иерусалимнің, ал Иродты Ғалилеяның әкімі етіп тағайындады, бұл Ғалилея теңізі мен Жерорта теңізі арасындағы Самарияның солтүстігінде орналасқан. Ирод тез арада Ғалилеяны өзінің тарихшысы «тоналғандар» деп атаған адамдардан тазартуға кірісті, бірақ олар рим үкімшілігіне қарсы тұрған адамдар болған болуы мүмкін. Оның әрекеттері Синедрионың шағымдануына әкелді. Кассий Яһудиядан жеті жүз талант ақша талап еткендіктен, Антипатр осы соманы екі ұлының арасында бөліп берді. Ақша жинаумен жүктелген аристократтардың бірі Малихус болды, ол Антипатрды жек көріп, Кассийды ашуландырды, себебі ол ақшаны жылдам жинамады. Алайда Антипатр өзінің жүз талантын жұмсап, Кассийдың ашуын басып, Малихусты өлімнен құтқарды. Антипатр Малихустың өмірін екінші рет басқа билеушіден құтқарғанмен, Малихус Антипатрды жек көруді және оны өлтіруді көздеді. Иосиф екі себеп келтіреді: бірі - Иродтың өсіп келе жатқан қатерінен Гирканды қорғауға көмектесу, ал екіншісі - Гирканды тез арада құлатып, билікті өз қолына алу ниеті. Ол Антипатрды өлтіру үшін бірнеше қастандықтар жасады, бірақ Гирканның бір тостағаншысына пара беріп, Антипатрды улап өлтірді. Антипатрдың хасмонейлер, арабтар және римдіктер арасындағы билікке араласуы яһуди халқының тарихындағы маңызды өзгерістердің бастауы болды. Антипатрдың дипломатиялық шеберлігі мен саясаты Ирод әулетін құрды, ол өзінің ұлы Иродтың билікке келуіне жол ашты, ол хасмонейлік ханшайым Мариамнеге үйленді, Римнің құрметіне ие болды және римдік ықпалмен Яһудия патшасы болды.