Кіріспе

1 ғасырдағы Ғалилея және Переяның тетрархы (б.з.б. 20 – б.з. 39)

Ирод Антипас (Ἡρῴδης Ἀντίπας, Hērǭdēs Antipas; шамамен б.з.б. 20 – шамамен б.з. 39) – 1 ғасырда Ғалилея және Переяны билеген адам. Ол «тетрарх» (бір төрт бөліктің билеушісі) атағын алған және Жаңа өсиетте «Тетрарх Ирод» және «Патша Ирод» деп еске алынады, бірақ ол ешқашан патша титулын иеленбеген. Ол Ұлы Иродтың ұлы және идумеялық Антипатрдың немересі болған. Бүгінде ол Жаңа өсиетте Жақияны (Иоанн Баптист) және Назареттік Исаның өлім жазасына кесілуіне қатысқан рөлі туралы айтылған оқиғалармен кеңінен танымал (Матфей 14). Оның әкесі, Ұлы Ирод, Исаның өміріне қатысты Иерусалимдегі билік тарапынан туған алаңдаушылықты көрсететін Киелі кітаптағы ең ертегі оқиғаның авторы болды. Әкесі б.з.б. 4 жылы қайтыс болғаннан кейін, Ирод Антипас Цезарь Август тарапынан тетрарх ретінде мойындалды, содан кейін өзінің ағасы, этнорх Ирод Архелай мойындады. Антипас Ғалилея және Переяны Рим империясының қарауындағы клиенттік мемлекет ретінде биледі. Ол Сепфорис және Бет-Арамфтадағы құрылыс жобаларына, сондай-ақ Ғалилея теңізінің батыс жағалауындағы астанасы Тиберияның салынуына жауапты болды. Өзінің демеушісі, император Тиберийдің құрметіне аталған бұл қала, еврей-римдік соғыстардан (66–135 жж.) кейін раввиндік білімнің орталығына айналды. Антипас өзінің бірінші әйелі Фасаэльді, Набатия патшасы Аретас IV-нің қызын, бұрын өзінің жартылай бауыры Ирод II-ге үйленген Иродияның пайдасына ажырастырды. (Антипас Ұлы Иродтың Малтакеден туған ұлы, ал Ирод II оның Мариамне II-ден туған ұлы еді.) Жаңа өсиеттегі Ізгі хабарларға сәйкес, Жақияның осы оқиғаны айыптауы Антипасты оны тұтқындауға итермеледі; кейін Жақия Махаерусте өлім жазасына кесілді. Жақиямен болған қақтығысынан бөлек, Антипастың ажырысуы Перея мен Набатия шекарасындағы аумақтар үшін Аретаспен болған бұрынғы дауларға жеке наразылықты қосты. Нәтижесінде Антипас үшін апатты соғыс болды; Тиберий римдік қарсы шабуылға бұйрық берді, бірақ 37 жылы императордың қайтысынан кейін тоқтатылды. 39 жылы Антипас өзінің немере інісі Агриппа I Рим императоры Калигулаға қарсы қастандық жасады деп айыпталды, ол оны Иосиф Флавийдің айтуынша, Галлияға жер аударды. Ол Иродиямен бірге сонда болды, бірақ қайтыс болған күні белгісіз. Лұқа жазған Ізгі хабарда Исаның Понти Пилатқа сотталу үшін әкелінгені айтылған, өйткені Пилат Рим Иудеясының әкімі болған, ол Исаның тұтқындалған жері Иерусалимді қамтыған. Пилат бастапқыда оны Антипасқа тапсырды, өйткені Иса оның аумағында ең белсенді болған, бірақ Антипас оны Пилаттың сот залына қайтарды.

Ерте өмір

Антипа Яһудея патшасы болған Ұлы Ирод пен Самариялық Малтакидің ұлы еді. Оның туған күні белгісіз, бірақ б.з.б. 20 жылдан бұрын туған. Антипа, оның толыққан ағасы Архелай және жартылай ағасы Філіп Римде тәрбиеленді. Антипа Иродтың мұрагері болу үшін алғашқы таңдауы болған жоқ. Бұл құрмет Аристобул мен Александрға, Иродтың Хасмонейлік әулеттен Мариамнен туған ұлдарына бұйырды. Олар өлім жазасына кесілгеннен (б.з.б. 7 ж.) және Иродтың үлкен ұлы Антипатер әкесін улауға тырысқаны үшін айыпталып сотталғаннан (б.з.б. 5 ж.) кейін, қарт Ирод енді кіші ұлы Антипаға жүгінді және оны мұрагер етіп тағайындап өсиетін қайта қарады. 4 ж.б.з. ауру кезінде Ирод мұрагерлік туралы тағы бір ойын өзгертті. Оның өсиетінің соңғы нұсқасына сәйкес, Антипаның ағасы Архелай Яһудея, Идумея және Самарияның патшасы болады, ал Антипа кішігірім тетрарх атағымен Ғалилея мен Переяны басқарады. Філіпке Итурея, Трахонит, Батания, Гауланит, Ауранит және Панеас та тетрарх атағымен берілді. Яһудеяның Римнің қарауындағы ел статусына байланысты, Иродтың мұрагерлік жоспарларын Август бекітуі керек еді. Сондықтан үш мұрагер өз талаптарын қою үшін Римге сапар шекті. Антипа бүкіл патшалықты мұраға алуға тиіс екенін, ал қалғандары Иродтың соңғы өсиетін құрметтеуге тиіс екенін мәлімдеді. Римдегі Иродтың туыстары Антипаны қолдағанмен, Август Иродтың өсиетіндегі аумақты бөлуді көбінесе бекітті. Дегенмен, Архелай патша емес, этнорх атағымен қанағат етуге мәжбүр болды.

4 б.з.д. - б.з.

4 жылғы Ұлы Иродтың қайтысынан кейін Август, қайтыс болған патшаның өсиетін бекітіп, Антипасты Галилея және Переяның тетрархы етіп тағайындады. Ол бұл аймақтарды келесі қырық екі жыл бойы басқарды. Екі аймақтың арасын Декаполис аймағы бөліп тұрды, Галилея солтүстікте, ал Перея оңтүстікте орналасқан (картаны қараңыз). Антипас билікке келген кезде екі аймақтағы тұрақтылыққа қауіп төнгенін жақсы білді. Ол Римде Августпен келісімдер жүргізіп жатқанда, Езекия ұлы Яһуда бастаған қарсыластар Галилеядағы Сепфорис сарайына шабуыл жасап, ақша және қару-жарақтарды тартып алды, оларды аймақты қорқыту үшін пайдаланды. Сирияның римдік әкімі Квинктилий Варус бұйрығымен Сепфорис өртке берілді, ал тұрғындары құл ретінде сатылды. Ал Перея ұзақ жылдар бойы Рим және яһудилермен шиеленісті қарым-қатынасқа ие болған Набатия патшалығымен шектесетін. Антипаның шешімінің бір бөлігі – әкесінің жолын жалғастырып, құрылысшы болу еді. Ол Сепфористі қайта жаңартып, бекітті, сондай-ақ Переядағы Бетарампхтаға қабырға салды. Кейіннен бұл қала Августтың әйелі Ливияның құрметіне Ливия, ал одан кейін оның қызының құрметіне Юлия деп аталды. Алайда, тетрархтың ең танымал құрылысы – Галилея теңізінің батыс жағалауындағы Тиберия қаласы болды, ол 14 жылы Августтан кейін император болған Тиберийдің құрметіне аталды. Тұрғындар жақын жердегі Эммаус қаласының жылы суларында шомылуға мүмкіндік алды. Бірінші яһуди-рим соғысы кезінде қаланың құрылысына стадион, патша сарайы және дұға етуге арналған киелі орын кірді. Бұл қала теңізге атын берді және кейіннен яһуди-рим соғыстарынан кейін раввиндік білімнің орталығына айналды. Алайда, діншіл яһудилер бастапқыда онда тұрудан бас тартты, өйткені ол зираттың үстіне салынған және осылайша діни тазалықтың бұзылуына себеп болатын еді. Антипа шетелдіктер, күштеп көшірілгендер, кедейлер және босатылған құлдардан тұратын халықты қалаға қоныстандыруға мәжбүр болды. Басқа уақыттарда Антипа яһуди дәстүріне көбірек құрмет көрсетті. Оның монеталарында бейнелер болмады, бұл яһудилердің санамсыздыққа қарсы қағидаларын бұзуға әкелген болар еді. 26 жылдан 36 жылға дейін Яһудеяның әкімі болған Понтий Пилат Иерусалимдегі Антония сарайына сыйлық ретінде қалқандар орнатып, наразылық тудырғанда, Антипас және оның бауырлары оларды алып тастау туралы петиция берді.

Иродияға үйлену

Антипа билікке келген соң Набатия патшасы Аретас IV-нің қызы Фасаилге үйленді. Бірақ Римге сапар барысында ол жартылай ағасы Ирод II-нің үйіне қонақтап, оның әйелі Иродияға ғашық болды. Иродия – Ұлы Ирод пен Мариамна I-нің немересі еді. Екеуі Антипа әйелінен ажырасқаннан кейін үйленуге келісті. Фасаил бұл жоспарды біліп, Махаер шекаралық бекінісіне баруға рұқсат сұрады, сосын Набатей әскері оны әкесіне эскорттап жеткізді. Қызының қауіпсіздігіне көз жеткізген Аретас енді Иродқа соғыс жариялай алатын болды. Иосиф бұл соғыста Аретасқа «Филипп тетрархиясынан қашқандар» қосылғанын айтады, ал Моисей Хоренский Аретасқа Эдесса армиясы қосылғанын мәлімдейді. Дегенмен, біріккен Петра-Эдесса армиясы Ирод Антипаның әскерін жеңгендігі айтылады. Жалпы, Иродтың жеңілген соғысы император Тиберийдің өлімінен бір жыл бұрын, яғни біздің заманымыздың 36 жылында болған деп есептеледі. Алайда, Иродтың Иродияға үйленген уақыты нақты белгісіз. Кейбір зерттеушілер Антипа мен Иродияның некесі Филипп өлгеннен кейін, шамамен 34 жылы соғысқа дейін болған деп болжайды. Ал басқалары Иосиф Флавийдің «Иудейлердің ескілігі» (18-кітап, 5-тарау, 4-тармақ) еңбегінде Иродия «әйелі тірі кезінде ажырасып кеткенін» айтқандықтан, бұл оқиға Ирод II өлгенге дейін, шамамен 27 жылы болғандығын дәлелдейді. Осылайша, Иса Матай жазбаларында көрсетілгендей, Ұлы Ирод тұсында туып, Лұқа жазбаларында айтылғандай, 30 жасында қайтыс болған болуы мүмкін.

Жоханның қызметі мен өлтірілуі

Антипа өзінің тетрархиясында Жақия шомылдыру рәсімін бастағаннан кейін, Лұқа Ізгі хабары бойынша 28/29 жылдары (немесе Август пен Тиберийдің бірлескен билеу кезеңі Лұқаның уақыт санауына қосылса, 27 жыл, мұндай деректер де бар), Иордан өзенінің жағасында уағыз айтып, шомылдыру рәсімін жасады. Бұл өзен Антипаның Перея аймағының батыс шекарасын белгіледі. Ізгі хабарларда Жақия Антипаның некесін еврей заңдарына қайшы деп сынағаны айтылады (Иродия Антипаның қарындасының қызы болғандықтан, туыстық қарым-қатынаста неке қиюға болмайтын еді, сонымен қатар ол Иродияның әйелі болғанын сынады, бұл Антипа мен Иродия Ирод II тірі кезінде үйленген деген сенімге негіз береді). Иосиф Флавий болса, Жақияның халыққа әсері Антипаны көтеріліс қаупінен сездірді деп жазады. Жақия Махаер қамалында тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Матай және Марк бойынша, Ирод Жақияны өлтіруге келіспеді. Алайда, туған күніне арналған тойда Иродияның қызының (Ізгі хабарларда аты айтылмаған, бірақ Иосиф Флавий Саломе деп атаған) биіне қатты риза болып, оған қанағаттандыратын нәрсені сыйлауға ант берді. Содан кейін анасы оған Жақия шомылдырушының басын табаққа салып әкелуді өтінуге кеңес берді. Қызға және қонақтарға берген антын бұзбауға мәжбүр болған Ирод оның басын кесуге бұйрық берді.

Исаның қызметі мен сотталуы

Жақия шомылдыру рәсімінен өткендердің арасында Назареттік Иса да болды. Ол Галилеяда өз қызметін бастады, соның салдарынан Матай және Марк бойынша Антипа, Жақия өлгеннен қайта тірілген деп қорқып қалды. Евангелиялардың ішінде тек Лұқа ғана парызшылдар тобының Исаға қашуға кеңес бергенін айтады, себебі Антипа оның өлімін жоспарлап отырды. Сонда Иса тетрархты "түлкі" деп атап, өзінің осындай қастандықтан қашпайтынын, себебі "Пайғамбар Иерусалимде өлмесе, басқа жерде өлмейді" деп мәлімдеді. Лұқа сонымен қатар тетрархтың Исаның сот ісіне қатысқанын да айтады. Лұқаның мәліметінше, Пилат Исаның Галилеялық екенін және осылайша Иродтың билігінде екенін білген соң, оны Антипаға жіберді, ол да сол кезде Иерусалимде болды. Бастапқыда Антипа Исаны көріп қуанды, оның керемет жасағанын көруді үміттенеді, бірақ сұрақтарға жауап бермеген Исаны ол қысымға алып, қайта Пилатқа жіберді. Лұқа бұл оқиғалардың бұрынғы антагонизміне қарамастан, Пилат пен Иродтың қарым-қатынасын жақсартқанын айтады.

Құқықтық аспектілер

Антипастың іске қатысу себебі талқыланып келеді. Теодор Моммсен ертедегі Рим империясының қалыпты заңдық процедурасы бойынша, айыпталушылар өздерінің туған провинцияларының билігімен сотталатынын айтқан. А.Н. Шервин Уайт тиісті заңдық мәтіндерді қайта қарап, соттардың көбінесе қылмыстың болған жеріне негізделгенін, бірақ ерекше жағдайларда туған жерге жіберу мүмкіндігі бар деген қорытындыға келді. Егер Пилат Исаны Антипаға жіберуге міндетті болмаса, онда ол тетрархқа құрмет көрсетіп, еврей билігімен өзі тікелей айналыспауға тырысқан болуы мүмкін. Исаны қайтарып алғаннан кейін, Пилат Антипаның Исаны айыптауға тырыспағанын (Лұқа бойынша) өзінің пікірін қолдайтын дәлел ретінде пайдалана алған, яғни Исаның өлім жазасына татылуға лайық емес екенін көрсетіп, осылайша Исаның айыбымен қатыспауға мүмкіндік алған.

Ізгі хабарлардың тарихилығы

Тарихи дәлелдердің жетіспеуіне байланысты, Исаның Ирод Антипа алдындағы сот процесі тарихи емес деген ұсыныстар жасалған. Мысалы, ағылшын тарихшысы Робин Лэйн Фокс бұл оқиғаның 2-забурға негізделіп ойдан шығарылғанын айтады, онда "жер бетіндегі патшалар" Раббының "жақсыланғанына" қарсы тұрады деп сипатталған, сондай-ақ билік өкілдері Исаны айыптауға негіз таппағанын көрсету үшін қызмет еткен.

Кейінгі билік

34-36 жылдары аралығында Антипаның Аретас Набатеяның қызынан ажырасуы және билеушілердің аумақтардағы келіспеушілігі салдарынан Аретас Набатеямен болған қақтығыс ашық соғысқа ұласты. Антипаның әскері бұрынғы Филип тетрархиясынан қашқандардың Набатейлер жағына қосылуынан кейін ауыр жеңіліске ұшырады, соның салдарынан Тиберийден көмек сұрауға мәжбүр болды. Император Сирияның әкімі Луций Вителлиге Аретасты тұтқындап не өлтіруді бұйырды. Вителлий екі легионды жинап, оларды Яһудея айналып өтуге жіберіп, өзі Антипамен бірге Иерусалимдегі мерекеге қатысты. Ол онда болып тұрғанда Тиберийдің қайтысы туралы естіді (16 наурыз 37 жыл), соғыс жүргізуге өкілеттігі жоқ деген қорытындыға келді және әскерін кері қайтарды. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, Вителлий бұрынғы бір оқиғаға байланысты реніш сақтап, тетрархпен ынтымақтасуға құштар болмады. Оның айтуынша, Антипа Вителлий мен Парфия патшасы Артабан III-нің Евфратта өткен кеңесіне меймандослық жасап, Вителлий дипломатиялық жетістікке жеткеннен кейін Тиберийге есеп берді. Дегенмен, басқа деректер Вителлий мен Артабанның кездесуі Тиберийдің орнын басып алған Калигула тұсында өткенін көрсетеді, бұл кейбір тарихшыларды Иосиф Флавийдің оқиғаны Тиберийдің билігіне қате орналастырғаны немесе Антипа мен Вителлийді қатыстырған бұрынғы дипломатиялық кездесумен шатастырғаны туралы ойға жетеді.

Шөгеру және өлім

Антипаның биліктен құлауының себебі Калигула мен оның немере інісі Агриппаның, Иродияның бауырының, іс-әрекеттері болды. Агриппа императорлық әулетпен байланысы бар болғанына қарамастан, Тиберий тұсында қарызға батып қалды. Иродия Агриппаны Антипадан оған көмектесуге көндірді, бірақ екеуі араздасып, Агриппа кетіп қалды. Кейін Агриппа досы Калигулаға Тиберийдің өлімін тілеп, оның орнын Калигуланың басып алуына жол беруге ниеттенгенін айтты, соның салдарынан ол түрмеге қамалды. 37 жылы Калигула император болған соң, ол досын ғана босатпай, оған Филипптің бұрынғы тетрархиясын (сәл кеңейтілген) патшалық титулымен басқаруға рұхсат берді. Иосифтің айтуынша, Иродия Агриппаның сәттілігіне қызғанып, Антипаны Калигуладан өзіне де патшалық атақ беруін сұрауға көндірді. Бірақ Агриппа императорға тетрархқа қарсы айыптаулар тізімін ұсынды: ол Сеянмен (31 жылы өлім жазасына кесілген) Тиберийге қарсы құлық жасаған және қазір Артабанмен Калигулаға қарсы сөз байласып отыр. Дәлел ретінде Агриппа Антипаның 70 000 адамға жететін қару-жарағы бар екенін атап көрсетті. Антипаның соңғы айыптауды мойындағанын естіген Калигула, оған тағылған айыптауларға сенуге бекінді. 39 жылдың жазында Антипаның ақшасы мен жері Агриппаға берілді, ал Антипа жер аударылды. Иосиф Флавий «Ежелгіліктер» еңбегінде оның жер аударылған жерін Галлиядағы Лугдунум қаласы деп, ал «Иудейлер соғыстары» еңбегінде Испания деп сипаттаған. Францияда Антипаның жер аударылған жері деп екі орын саналады: Лион (Лугдунум) және Испания шекарасындағы Сент-Бертран де Комминг (Лугдунум Конвен). Антипа жер аударуда қайтыс болды. III ғасыр тарихшысы Кассий Дио Калигуланың оны өлтіргенін айтады, бірақ қазіргі тарихшылар бұл мәлімдемеге күмәнмен қарайды.

Мұра

Жаңа Келісімде айтылған Исаның ізбасарлары мен алғашқы христиандық қозғалысының мүшелері арасында Антипаның үй басқарушыларының бірінің әйелі Иоанна және Антипаның "бауыры" немесе "жолдасы" Манаен (екі аударма да грек тіліндегі σύντροφος деген сөзді білдіреді) бар. Бұл кісілер Антипа мен оның сарайы туралы алғашқы христиандық білімнің көзі болған деген болжам бар. Қалай болғанда да, Антипа Жаңа Келісімде Жақияның және Исаның өліміне байланысты маңызды рөлде бейнеленген. Псевдоэпиграфикалық Петір Інжілі одан да әрі барып, Исаны айқышқа тартып өлтіруді Пилат емес, Антипа бұйырғанын мәлімдейді. Бұл шығарманың яһудилерге қарсы бағытында, Пилаттан айырмашылығы, Ирод пен "йудилер" өлімге жауапкершіліктен "қолдарын жуудан" бас тартқандығы айқын көрсетілген. Антипа Исаның құмарлық шегіне жеткен өмірін бейнелейтін көптеген туындыларда кездеседі – ең танымал рөлдерді Франк Тринг «Патшалардың патшасы» (1961) фильмінде, Хосе Феррер «Ел тарихындағы ең ұлы оқиға» (1965) фильмінде және Кристофер Пламмер «Назареттік Иса» (1977) фильмінде сомдады. Көбінесе, «Иисус Христос Супержұлдызы» (1973) және «Христос құмарлықтары» (2004) фильмдерінде Антипа әйел сияқты бейнеленген (бұл фильмдерде Антипаны тиісінше Джошуа Мостель және Лука Де Доминичис ойнады); бұл дәстүрдің пайда болуы Антипаның әйелі Иродиаданың оған жасаған манипуляцияларынан, сондай-ақ Лұқа 13:32-де Мәсіхтің оны «тұлқы» деп атауынан (грек тілінде әйелдік сөз қолданылған) туындаған болуы мүмкін. «Саломе» (1953) фильмінде оның рөлін Чарльз Лаутон ойнады. Митчелл Льюис оны «Саломе» (1923) фильмінде сомдады. Ол Ки Лонгфеллоудың «Сырлы Магдалина» романында да кездеседі. Лонгфеллоудың пікірінше, ол әйелдікке жатпайтын, керісінше, асығыс, тиімсіз және ашулы бұрынғы қайын атасының қысымында өзін құтқару үшін барлық амалға баруға дайын болған. Густав Флаубердің «Геродия» (1877) романында Иродиада өзінің ұзақ уақыт жасырын қызы Саломені өзінің саяси мақсаттары үшін Иродты жыныстық тұрғыдан пайдалану үшін қолданады. Бұл ой (Флауберге тән) Оскар Уайльдтың «Саломе» (1891) пьесасына шабыттандырды, бұл аңыздың алғашқы нұсқасы Саломені өз еркімен, анасына қарсы және Жақия Чөмүлтүлгіштің өзіне құмарлық танытатынын көрсетті. Өгей әкесінің азғындықпен көңіл бөлгеніне таңғалған жас қыз Иродты оның ұсыныстарын қабылдамаған пайғамбардан кек алу үшін қозғайды. Флаубердің повесі Жюль Массенен операға айналдырылды («Геродиада», 1881), онда Саломе, өзінің патшалық тегін білмей, Баптисттің шәкірті болады, содан кейін оны құмар және қызғаныш Ирод (баритон) өлтіреді. Ричард Штраустың Уайльд пьесасының опералық нұсқасында (1905) Ирод, репертуардағы ең қиын тенорлық рөлдердің бірі, ішімдік пен құмарлықтан шатасып, әйелімен қатал қақтығыста суреттеледі (Флаубердегідей). Операның соңында (Уайльд пьесасындағыдай) Саломеяның Иоаннның басымен жасаған әрекетінен жиреніп, оны өлтіруге бұйрық береді. «Бетлехемге саяхат» романында ол Иродтың жартылай адал ұлы ретінде бейнеленген және әкесінің бұйрықтарын орындауға тырысады.