Кіріспе

1 ғасырдың 1-ші ж.б. Ирод әулетінің ханшайымы

Иродиада (Ἡρῳδιάς, Hērōdiás; шамамен б.з.б. 15 – б.з. 39 жылдан кейін) – Рим империясы тұсында Иудеяның Ирод әулетінен шыққан ханшайым. Христиан жазбалары оны Жақияның (Иоанн Креститель) өлімімен байланыстырады. Аристобул IV пен оның әйелі Берениканың қызы Иродиада, Ирод V (Халькис патшасы), Ирод Агриппа (Иудея патшасы), Аристобул Кіші және Мариамне III (тақ мұрагері Антипатрдың әйелі) –дің туған әпкесі болды. Ұлы Ирод Антипатрды өлімге кескеннен кейін, ол Ирод Архелайдың, яғни Ұлы Иродтың басты мұрагері және Иудеяның этнорхының, бірінші әйелі болуы мүмкін.

Ирод II

Ұлы Ирод 7 жылы ұлдары Ескендір мен Аристобулды өлімге кесті, содан кейін Иродиаданы Ирод II-ге (шамамен б.з.д. 27 жылы туған; 33 жылы қайтыс болды), оның жартылай інісіне үйлендірді. Бұл некеге Ұлы Иродтың үлкен ұлы Антипатр II қарсылық танытты. 4 жылы әкесін улауға қастандық жасағаны үшін Антипатрдың өлім жазасына кесілуі Ирод II-ні мұрагерлікке бірінші етіп қойды. Алайда, Ұлы Ирод әйелі Мариамненің улау жоспары туралы білгенімен, оны тоқтатуға тырыспағанын анықтағаннан кейін, одан ажырасып, оның ұлы Ирод II-ні мұрагерлік тізімінен шығарды, өліміне бірнеше күн қалғанда. Матай және Марк Евангелияларында Иродиаданың Филіпке үйленгені айтылады, сондықтан кейбір ғалымдар оның аты "Ирод Филіп" болған деп санайды (Филіп Тетрархтан (кейбір жазушылар оны Ирод Филіп II дейді) шатастырмау керек). Дегенмен, көптеген ғалымдар бұл пікірге келіспейді және бұл қателік болғанын айтады, бұл теорияны Луқа Евангелиясы Филіп есімін атамауымен қолдайды. Ол бас діни қызметкер Симон Боэтустың немересі болғандықтан, кейде оны Ирод Боэтус деп атайды, бірақ оны осы атпен шақырғанына ешқандай дәлел жоқ. Осы некеден Саломе есімді қыз дүниеге келді. Кейін Иродиада Ирод II-ден ажырасты, бірақ олардың қашан ажырасқаны белгісіз. Тарихшы Иосиф Флавийдің сөзіне сүйенсек: "Иродиада елдің заңдарын бұзып, күйеуі тірі кезінде одан ажырасып, Ирод Антипасқа үйленді."

Ирод Антипа

Иродияның екінші күйеуі Ирод Антипа (б.з.д. 20 жылдан бұрын туған; б.з. 39 жылдан кейін қайтыс болған) – Ирод II-нің (оның бірінші күйеуінің) жартылай бауыры. Бүгінде ол Жақияны шомылдыру рәсімінен өткізген және Назареттік Исаның өлім жазасына кесілуіне әкелген оқиғалардағы рөлімен танымал. Антипа өзінің бірінші әйелі Фаселисті, яғни Набатея патшасы Аретас IV-нің қызын, Иродияға үйлену үшін ажырастырып жіберді. Киелі кітап зерттеушілерінің айтуынша, Матай және Лұқа ішіндегі жақсы хабарларда, Жақия осы некеге қарсы айқын сын айтқан. Баптистпен тудырған келіспеушіліктен басқа, тетрархтың ажырасуы Перея мен Набатея шекарасындағы аумақтар үшін Аретаспен болған бұрынғы дауларға жеке ренішін қосты. Аретас Антипасты жазалау үшін әскер жіберді, оған Сирия провинциясынан қосымша әскерлер келді. Иосиф Флавий осы әскерлерді «қашқандар» деп атайды, ал Мозе Хоренский олардың Эдесса патшасы Абгар V әскері екенін, оларды қолбасшы Хосран Ардзруни басқарғанын айтады. Бұл соғыстың нәтижесі Антипа үшін апатты болды; Тиберий римдік қарсы шабуылға бұйрық берді, бірақ 37 жылы императордың қайтысынан кейін ол тоқтатылды. 39 жылы Антипасты оның жүрегі туыс / күйеу інісі Агриппа I жаңа рим императоры Калигулаға қарсы қастандық жасады деп айыптады, содан кейін ол Галлияға жер аударылды. Ол Иродиямен бірге болды, бірақ қайтыс болған күні белгісіз. Иродияның екінші күйеуі Ирод Антипадан балалары болды ма, әлі белгісіз.

Ізгі хабарларда

Матай және Марқ Евангелияларында Иродия Жақияны (Иоанн Крестителя) өлімге кесілуіне маңызды рөл атқарады, Антипас пен оның қонақтарының алдындағы қызының биін пайдаланып, Жақияның басын сыйлық ретінде сұрайды. Марқ Евангелиясына сәйкес, Антипас Жақияны өлімге кесіргісі келмеді, себебі ол Жақияның уағыздарын тыңдауды жақсы көретін (Марқ 6:20). Сонымен қатар, Антипас Жақия өлтірілсе, оның ізбасарлары көтеріліс шығаруы мүмкін деп қорқыған болуы мүмкін. Лұқа Евангелиясы бұл егжей-тегжейлі мәліметтерді жіберу арқылы Иродтың рөлін кеңейтеді.

Қазіргі заманғы ғылым

Кейбір библиялық ғалымдар Ізгі хабарларда Жақияның өлімі туралы айтылған оқиғалардың тарихи тұрғыдан дәл екендігіне күмән келтіреді. Кейбір түсіндірушілер Антипаның Жақиямен күресінің Ізгі хабарларда баяндалғандай, Израиль патшалары Ахав пен Езабелдің Ілияс пайғамбарға қарсы саяси және діни күресінің бір түрі болғанын санайды.

Ортағасырлық Еуропа

Ортағасырлық Еуропада Иродия, немесе оның аты, әсіресе олардың түнде бірге атқа міну үшін немесе "ойын" сияқты басқа жиындарға бару үшін қосылатын, әйелдердің табиғаттан тыс көшбасшылары туралы сенімдермен байланысты болды. Осылайша ол Диана, Холда және Абундия сияқты осындай рөл атқарған тұлғалармен теңестірілді.

Өнер мен көркем әдебиетте

Саломеямен бірге Иродия кейінгі ортағасыр мен Ренессанс дәуірінде әйелдердің күші туралы тақырыпта бейнеленген суреттерде жиі кездесетін. Иродияның қатысқан ең көп таралған көрінісі – Иродтың тойы, онда Саломея Иоаннның кесілген басын табаққа салып Иродия мен оның күйеуі және басқалары тамақ ішкен кезде ұсынады.

Өлеңдер, пьесалар

Гюстав Флаубердің "Геродия" әңгімесі, "Үш әңгіме" жинағына кіретін туынды, 1877 жылы жарық көрді. Оскар Уайльдтың "Саломе" пьесасы, француз тілінде (1894), ағылшын тіліне Лорд Альфред Дуглас аударған, 1895. "Саломе: Саяхаттаған яһуди қызы". Джордж Сильвестр Виректің "Менің алғашқы 2000 жылдық махаббатым", 1930 жыл.

Музыка

Гюстав Флобердің әңгімесі негізінде Жюль Массененің "Геродиада" операсы жазылған. Рихард Штраустың "Саломе" операсы Оскар Уайльдтың пьесасының неміс тіліне аудармасы (Майк Николстің әжесі Хедвиг Лахманн жасаған) бойынша құрастырылған. "Саломе" - француз композиторы Антуан Мариоттың Оскар Уайльдтың пьесасына негізделген француз либреттосына жазылған операсы. Рихард Вагнердің "Парсифал" операсының екінші әрекетінде басты әйел кейіпкер Кундридің Геродиада екені ашылады. Операда ол Мәсіхті айқышқа тартылғанда көргендігі үшін күлгендігі және өлмейтін болуға қарғын тартқандығы айтылады. Соңында ол Парсифалдың іс-қимылдары арқылы құтылады. "Salome" - ирландтық U2 рок-тобының әні.

Басқа

Пауль Хиндемиттың "Геродиада" балеті. "Геродиада", Эйме Мороның майлы картинасы.

Фильмде

Америкалық "Саломе" фильмінде (1953) Иродиада рөлін Джудит Андерсон сомдады. Америкалық "Елге айтылған ең керемет оқиға" фильмінде Иродиада рөлін Мариан Селдес сомдады. Кен Расселдің "Саломеяның соңғы биі" фильмінде, Оскар Уайльдтың пьесасы қойылымы барысында, Геродия рөлін Гленда Джексонның кейіпкері бейнелейді. "Назареттік Иса" (минисериал) фильмінде Иродиада рөлін Валентина Кортезе сомдады.