Эрхард Хайден: Наци партиясының ерте мүшесі және SS командирі

Кіріспе

Нацистік партияның мүшесі және Штутштафелдің үшінші командирі Эрхард Хайден (23 ақпан 1901 – 19 наурыз 1933) – нацистік партияның ертедегі мүшесі және Штутштафелдің (СС) үшінші командирі, Штурмбаттюльгеннің ("Дауыл отряды; SA") жарымәскери қанаты. 1927 жылы ол СС-тің элиталық бөлімшесінің басшысы болып тағайындалды. Ол кезде СС-те мыңнан аз адам болды және Хайденге СА-ның көп есе үлкен күштерімен күресу қиын болды. Хайден бұл қызметте табысқа жете алмады, және оның басшылығымен СС-тің қатары айтарлықтай азайды. 1929 жылы ол "отбасылық жағдайларға" байланысты қызметтен босатылды. 1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін тұтқындалып, сол жылы атылды.

Өмір

Хайден 1901 жылғы 23 ақпанда Бавариядағы Вайлер-Симмерберг қаласында дүниеге келген. 1917 жылы Фюрстенфельдбруктегі сержанттар мектебінде оқыды. Оның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Германия Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін, елдегі гиперинфляция, жаппай жұмыссыздық, кедейлік, қылмыс және азаматтық тәртіпсіздік күшейді. Осы кезеңде Хайден Фрейкорп құрамында қызмет етті. 1919 жылы Мюнхенде неміс жұмысшы партиясы (DAP) деп аталатын шағын оңшыл саяси партия құрылды. 1920 жылы ол өзін Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясы (Нацистік партия; НСДАП) деп атады. Партия Версаль келісімінің талаптарын қабылдамай, антисемитизм мен большевизмге қарсы болды. 1919 жылдың соңы мен 1920 жылдың басындағы партия жиналыстарында наразылар мен қарсыластар Адольф Гитлердің сөздерін тоқтатуға тырысып, партия мүшелерімен қақтығысты. Сондықтан, нацистік шенеуніктерді митингтерде қорғау және қарсы партиялардың жиналыстарын бұзу үшін партия мүшелерінен тұрақты топ құрылуға шешім қабылданды. Осылайша, Штурмбайтюльн ("Штурм отряды", SA) құрылды. Хайден Нацистік партия мен SA-ның ерте мүшелерінің бірі болды. 1923 жылы Хайден Адольф Гитлердің жеке күзет тобына, "Штосструп Гитлер" ("Соққы тобы – Гитлер") құрамына қосылды. Сол жылы Гитлер Мюнхенде билікті басып алуға дайын болды. Беніто Муссолинидің өткен жылы жасаған "Римге наурыз" науқанынан шабыттанған нацистер алдымен Мюнхенде билікті орнатып, содан кейін Берлиндегі үкіметке қарсы тұруды жоспарлады. 1923 жылғы 9 қарашада Штосструп, SA және басқа да бірнеше жарымәскери бөлімдер сәтсіз төңкеріске қатысты. Оқиға салдарынан он алты нацистік жақтас және төрт полицей қаза тапты, бұл оқиға "Пивене залы төңкерісі" деп танылды. Төңкерістен кейін Гитлер және басқа да нацистік көшбасшылар мемлекеттік қасақаналық қылмысы үшін Ландсберг түрмесіне қамалды. Нацистік партия және оған байланысты барлық ұйымдар, соның ішінде Штосструп, ресми түрде таратылды.

СС-дегі мансап

1924 жылдың желтоқсан айында Гитлер түрмеден босатылғаннан кейін нацистік партия ресми түрде қайта құрылды. 1925 жылы Гитлер жаңа күзет бөлімін құруға бұйрық берді, – «Қорғау командасы» (SS) деп аталды. Ол Юлиус Шрек құрады және Эмиль Морис, Хайден сияқты бұрынғы «Штурмтоп» мүшелерін қамтыды. Сол жылы «Қорғау командасы» кеңейтіліп, «Шторм жасағы» (Sturmstaffel) деп, содан кейін «Қорғау жасағы» (Schutzstaffel; SS) деп аталды. Уильям Ширер «жаман беделді бұрынғы полиция жеңілтекшісі» деп сипаттаған Хайден 1925 жылы SS-ке қосылды және бөлімді оның бас ұйымы – SA-дан бөлуді ерте жақтады. 1927 жылдың 1 наурызында Йозеф Берхтольд SS басшылығын Хайденге тапсырды, ол оның орынбасары болған. Берхтольд SS-тің SA-ға бағынуынан көңілі қалды. SS басшысы ретінде Хайденге үлкен және қуатты SA-ның бағынышында жұмыс істеу қиын болды. Хайден басшылығымен SA қатарында көтеріңкі көңіл күйге жол берілмегеннен гөрі қатаң тәртіп енгізілді. Хайден өзінің бағыныштыларының өздеріне қатысы жоқ партиялық мәселелерге араласпауын талап етті. Оның ниеті – кішкентай элиталық бөлім құрып, жоғары сапалы жалдаушыларды тарту болды. Мюнхен аймағынан басқа, бөлім ешқандай серпіліс ала алмады. SS мүшелерінің саны 1000-нан 280-ге дейін азайды, өйткені SS SA бағынышында күресін жалғастырды. Хайден кішкентай топты таратудан сақтап қалуға тырысқанда, 1927 жылдың қыркүйегінде Генрих Гиммлер оның орынбасары болды. Гиммлер SS-ке зор құлшыныс пен көрегендік танытты және Хайден пайдаланған жақсы ұйымдастыру қабілеттерін көрсетті. Гиммлер SS-тің қозғаушы күшіне айналды және уақыт өте Хайденді басып өтті. Хайденді қызметтен босату кезінде Гиммлер 1929 жылдың қаңтар айында Гитлердің келісімімен Рейхсфюрер SS лауазымын алды. Бұл босатудың себебі туралы әртүрлі пікірлер бар. Партия бұл «отбасылық себептермен» деп ғана мәлімдеді. Сол кезде Хайденнің еврейлермен байланысқа түскеніне байланысты қызметтен босатылғаны туралы да айтылды. 1928 жылдан бастап Хайден SS-ке форма сататын киім-кешекпен қамтамасыз ету бизнесінің серіктесі болды. Мюнхендегі тағы бір компания Хайден мен оның серіктесіне SS формаларына арналған шалбарларды жеткізді. Бұл компанияның иесі еврей екені анықталды. Сонымен қатар, Хайден SS-ке форма сатудан үлкен пайда тапты деген айыптар таралды. Бұл Хайденнің SS басшысы лауазымынан кетуіне әкелді. Тарихшы Адриан Уил оның қызметтен босатылуының басты себебі оның жұмыста тиімсіздігі болды деп санайды. Оның полицияға хабаршы болғаны туралы да қауесет тарады. Гиммлердің өмірбаяуын жазған Питер Лонгерих ресми хабарламадан басқа «Хайденнің босатылуын немесе Гиммлердің тағайындалуын түсіндіруге бізде қосымша мәлімет жоқ» дейді. Гиммлер басшылығымен SS уақыт өте кеңейді, оның соңғы мақсаты – оны Германиядағы ең қуатты ұйымға айналдыру болды.

After Hitler's release from prison in December 1924, the Nazi Party was officially refounded. In 1925, Hitler ordered the formation of a new bodyguard unit, the Schutzkommando ("Protection Command; SS"). It was formed by Julius Schreck and included old Stoßtrupp members such as Emil Maurice and Heiden. That same year, the Schutzkommando was expanded and renamed the Sturmstaffel ("Storm Squadron"), and finally the Schutzstaffel ("Protection Squadron"; SS). Heiden, described by William Shirer as "a former police stool pigeon of unsavory reputation", joined the SS in 1925 and was an early advocate of separating the unit from the SA, its parent organization. On 1 March 1927, Joseph Berchtold transferred leadership of the SS to Heiden, who was his acting deputy. Berchtold had become disillusioned by the SA's authority over the SS. As head of the SS, Heiden also found it difficult to function under the larger and more powerful SA. Under Heiden's leadership a stricter code of discipline was enforced than would have been tolerated in the SA ranks. Heiden further demanded that the men under his command were not to be involved in party matters which were none of their concern. His intention was to create a small elite unit and obtain higher quality recruits. Except for the Munich area, the unit was unable to maintain any momentum. The membership of the SS declined from 1,000 to 280 as the SS continued to struggle under the SA. As Heiden attempted to keep the small group from dissolving, Heinrich Himmler became his deputy in September 1927. Himmler had a great enthusiasm and vision for the SS and displayed good organisational abilities which Heiden used. Himmler became the driving force within the SS and in time eclipsed Heiden. Upon the dismissal of Heiden, Himmler assumed the position of Reichsführer SS with Hitler's approval in January 1929. There are differing accounts of the reason for this dismissal. The party merely announced that it was for "family reasons". It was also suggested at the time that the dismissal was due to Heiden associating with Jews. Starting in 1928, Heiden was co owner of a clothing supply business that sold uniforms to the SS. Another company in Munich supplied Heiden and his partner with the pants which were used for the SS uniforms. It was discovered that this other company was owned by a Jew. Further, it was alleged that Heiden had been making large profits on the clothing sales to the SS for uniforms. This led to Heiden having to resign as head of the SS. Historian Adrian Weale believes the primary reason for his dismissal was due to him being ineffective in the job. There were also rumors that he was a police informer. Himmler's biographer, Peter Longerich, says that beyond the official announcement, "we have no further clues to explain either Heiden's dismissal or Himmler's appointment". Under Himmler, the SS greatly expanded over time, with his ultimate aim being the one to turn it into the most powerful organization in Germany.

Өлім

1933 жылдың наурыз айында досы Эмиль Мориске барғаннан кейін Хайденді Sicherheitsdienst ("Қауіпсіздік қызметі"; SD) мүшелері Мюнхендегі "Орландо" кофеханасында түскі ас істеп отырғанда тұтқындады. Кейін ол SD мүшелері тарапынан өлтірілді деп болжанады. Хайден 1933 жылдың 18 наурызында ресми түрде жоғалған деп тіркелді. 1933 жылдың 28 наурызында Пауль Шульц Хайденнің жоғалуы туралы былай деп жазды:

"Бүгін мен біраз уақыт бұрын (14 күн бұрын) бұрынғы SS басшысы Хайденнің жоғалғанын білдім. Кешке ол досы Морисқа барып, сол жерден үйіне бет алды, ол бірнеше үй қашықтықта еді. Жолда ол жақын маңдағы бір сыраханаға тоқтады, сыра ішіп, жалғыз тамақтанды. Бір кезде SA мүшесінің біреуі келіп, онымен сөйлесуді сұрады, сыртқа шығуын өтінді. Содан бері ол оралған жоқ. Жарты сағаттан кейін ол SA мүшесі қайтадан келіп, Хайденнің пальтосы мен шапқасын алып кетті. Хайден пальтосыз, шапқасыз, төлем жасамай кетіп қалды." Хайденнің жоғалуынан кейін көп ұзамай, Хайденнің анасы оның ескі досы Мориске оны іздеуді сұрады. Ол көмек үшін Йозеф Герумға жүгінді, ол ақыры Август Шнайдхубермен бірге Гиммлерге жоғалу туралы хабарлауға барды. Герум мен Шнайдхубер Хайденнің қайда екені туралы сұрағанда, Гиммлер, Герум кейіннен айтқандай, "ашуланып", араласуға тыйым салды. Шульцтің сөзіне қарағанда, наурыз айының соңында SS штурмфюрері Мориске Хайден ісі туралы тағы бір сөз айтса немесе оның қайда екені туралы сұрақтар қойса, ол "құрдымға кетеді" деп ескертті. Морис бұл оқиғаны Гитлерге жеткізгенде, Гитлер оған біраз уақытқа Мюнхеннен кетіп демалуға кеңес берді.