Кіріспе

Үндістан субконтинентіндегі түрлі тайпалар.

Адивасилер – Үндістан субконтинентінің әр түрлі тайпалық топтары. Осы топтардың көпшілігі Үндістан конституциясының ережелеріне сәйкес, белгіленген тайпалар санатына жатады. 2011 жылғы халық санауы бойынша Үндістанда 104,2 миллион адам, ал 2010 жылғы бағалау бойынша Бангладеште 2 миллион адамды құрайды. Үндістанның түпкі тұрғындары деп есептелгенімен, қазіргі кездегі көптеген адиваси қауымдастықтары Инд өркениетінің құлдырауынан кейін қалыптасқан. Олардың тегі ежелгі аңшы-жинаушылар, Инд өркениеті, Индо-арий, австроазиялық және тибет-бирман тілдерінде сөйлейтін халықтардан бастау алады. Тайпалық тілдерді жеті тілдік топқа бөлуге болады: андамандық, австроазиялық, дравидтік, индо-арийлік, нихали, сино-тибеттік және кра-дай. Адивасилерді зерттеу – археология, антропология, аграрлық тарих, экологиялық тарих, маргиналдық зерттеулер, жергілікті халықтарды зерттеу, аборигендерді зерттеу және даму экономикасы салаларын қамтитын жаңа ғылыми сала. Бұл зерттеулер Үндістанға тән ерекшеліктерді қарастырады.

Анықтама және этимология

Адиваси – Үндістан субконтинентіндегі тайпалардың ұжымдық атауы, олар дравидтер мен индоарийлерге дейін Үндістанның түпкі тұрғындары деп есептеледі. Бұл термин «Үндістан субконтинентінің түпкі тұрғындары саналатын әртүрлі этникалық топтардың кез келгеніне» қатысты. Тхакар Бапа бұл сөзді 1930 жылдары орман тұрғындарын атау үшін қолданған. 1936 жылы қолданылып, Паскальдің ағылшын сөздігіне енгізілді. Хинди және бенгал тілдерінде «адиваси» сөзі «түпкі тұрғындар» мағынасын білдіреді. Әртүрлі саяси партиялар «адиваси» сөзін қолданып келеді, себебі бұл сөз Үндістанның тайпалық халқын біріктіреді деп санайды. Үндістан тайпалары үшін де қолданылатын «адиваси» сөзі, белгілі бір аймақтың түпкі және автохтонды тұрғындары болудың нақты мағынасын білдіреді. Үндістан Конституциясы «адиваси» сөзін қолданбайды және мемлекеттік қызметкерлерге ресми құжаттарда оны қолданбауға нұсқайды. Конституцияда бұл тайпалар «Жанжати» және «Жадвал бойынша тіркелген тайпалар» деп аталады. Үндістан Конституциясы осы этникалық топтарды «әлеуметтік және экономикалық даму үшін мақсатты топтар ретінде» біріктірді. Сол кезден бері Үндістан тайпалары ресми түрде «Жадвал бойынша тіркелген тайпалар» деп танылады. Тағы бір непалдық термин – Адиваси Жанжати (Adivāsi Janajāti), бірақ тарихи тұрғыдан Шах және Рана әулеттері кезіндегі саяси контексті ерекшеленді. Үндістанда осы терминнің қолданылуына қатысты әртүрлі пікірлер бар. Сыншылар «түпкі тұрғындар» деген ұғымның негізінде олардың жері жоқ екендігі және демек, жер реформасын талап ететіні жатыр деп санайды. Адивасилер «жоғары топтың» қысым көрсеткенін және олар сыйақы, әсіресе жер реформасын талап ететінін айтады. Адивасилердің мәселесі жер реформасымен емес, отаршылдық кезеңде тартылып алынған орманға қатысты тарихи құқықтарымен байланысты. 2006 жылы Үндістан ақыры «адивасилерге жасалған тарихи әділетсіздікті жою» мақсатындағы заңды қабылдады. Солтүстік-Шығыс Үндістан тайпалары өздерін «адиваси» деп атамай, «тайпа» сөзін қолданады. Ассамда «адиваси» термині тек колониялық дәуірде Орталық Үндістаннан әкелінген шай өсіруші тайпаларына қатысты қолданылады. Үндістандағы жадвал бойынша тіркелген тайпалардың көптеген тізімі Үндістан Конституциясы бойынша тайпалық деп танылған. Тайпалық халық Үндістан халқының 8,6%-ын және Бангладештің 1,1%-ын құрайды. Жаркхандтағы тайпалар негізінен сарнаизмді, анимистік дінді ұстанады. Ассамда 60 миллионнан астам адиваси бар, олардың көп бөлігі шай өсірумен айналысады. Үндістандағы адивасилер негізінен анимизм, индуизм және христиан діндерін ұстанады. Бангладеште адивасилердің көпшілігі Читтагонг төбелік аймағында, Мьянмамен шекарада, Силхетте және Бангладештің солтүстік-батысында қоныстанған. Силхетте және солтүстік-батыста Саурия Пахария, Курух, Сантал, Мунда және басқа да топтарды, сондай-ақ Пнар, Гаро, Мейтей, Бишнаприя Манипури сияқты топтарды кездестіруге болады. Читтагонг тауында Марма, Чакма, Баум, Трипури, Мизо, Мру, Рахин және басқа да түрлі Тибет-Бирма тайпаларын кездестіруге болады. Бангладештегі көптеген адивасилер буддистер, олар теравада мектебінің буддизмін, анимизмді және христиан дінін ұстанады. Шындығында, буддизм адивасилерге соншалықты әсер еткені, тіпті басқа адивасилердің жергілікті анимистік сенімдеріне де ықпал еткен.

Шығу тегі

Өздерін Үндістанның түпкі тұрғындары деп мәлімдесе де, қазіргі заманғы көптеген адиваси қауымдастықтары Инд өркениетінің құлдырауынан кейін қалыптасқан. Олардың тегінде ежелгі аңшы-жинаушылар, Инд өркениеті, Индо-арий, австроазиялық және тибет-бирман тілдерінде сөйлейтін халықтардың әртүрлі дәрежедегі ұрпақтары бар. Тек Андаман аралдарының тайпалары 25000 жылдан астам уақыт бойы толығымен оқшауланған.

Ежелгі және ортағасырлық кезең

Тілші Әнвита Аббидің айтуынша, Үндістандағы тайпалар ерекше өмір салтымен сипатталады және касталық жүйеден тыс тұрады. Жабайы және примитивті деп есептелгенімен, Адивасилерді айналасындағы халықтар (әдетте дравид немесе индо-арийлер) Дәлиттерден айырмашылығы, оларды табиғатынан таза емес деп санамаған. refn|group=note|Barnes: "Кейбір британдық ғалымдар оларды касталық индустардан төмен санаса да, "Адивасилердің" мәртебесі іс жүзінде көбінесе индустардың мәртебесімен тең болды. [ ] Олар халықтың үлкен бөлігін құрайтын аймақтарда, Адивасилер маңызды ритуалдық және саяси билікке ие болды, Орталық Үндістан мен Раджастанның түрлі патшалары мен билеушілерін тағайындау рәсіміне қатысты. [ ] Орталық Үндістанда көптеген "Адиваси" патшалықтары болды, олардың кейбіреулері орта ғасырдан 19 ғасырға дейін сақталды. Осылайша, Рамаянаны жазған Вальмикидің Адиваси тегі, сондай-ақ аралас Раджпут және Бхил некелерінен тараған Гарасия және Бхилала сияқты Адиваси тайпаларының тегі мойындалды. Дәлиттердің бағындырылуынан айырмашылығы, Адивасилер көбінесе автономияға ие болды және аймаққа байланысты, аңшы-жинаушы және егіншілік экономикасын дамытты, жерлерін тайпаның ортақ мүлігі ретінде басқарды. Кейбір аймақтарда жергілікті билеушілер үшін Адивасилердің мақұлдауы мен қолдауы маңызды деп есептелді, ал үлкен Адиваси топтары Орталық Үндістанда өз патшалықтарын сақтап қала алды. Адивасилер мен Үндістанның қалған бөлігі арасындағы қарым-қатынастар тарихы толыққанды жазылмаған. Брахмапутра аңғарындағы Ахом патшалары мен таулық Нагалар арасындағы одақтар туралы мәліметтер бар. Адивасилердің жеріне қатысты олардың салыстырмалы тәуелсіздігі мен ұжымдық меншігі 16 ғасырдың басында Моғолдардың келуімен күрт бұзылды. Моғол билігіне қарсы көтерілістерге 1632 жылғы Бхил көтерілісі және 1643 жылғы Бхил-Гонд көтерілісі жатады, екеуі де Моғол әскерлерімен басып тасталды. Качваха Раджпуттары мен Моғолдар олардың жеріне енгеннен кейін, Мина тайпасы бірте-бірте ығысып, ормандарға тығылып кетті. Осының салдарынан, тарихи әдебиет Мина тайпасын толығымен назардан тыс қалдырды. Моғолдар мен Бхармалдың біріккен әскері тайпалық патша Бада Минаға шабуыл жасап, оны өлтіріп, 52 бекініс пен 56 қақпаны қиратты. Баданың қазынасы Моғолдар мен Бхармал арасында бөлісті.

Британдық кезең (шамамен 1857 1947)

Британдық үстемдік кезінде отарлық әкімшілік адиваси тайпалық жүйесіне тікелей араласып, тайпа мүшелері арасында британдықтарға қарсы кеңінен наразылық тудырды. Тайпа мүшелері жиі көтерілістерді қолдады немесе өздері көтеріліс ұйымдастырды, ал олардың раджалары британдық әкімшілік жаңалықтарына жағымсыз қарады. 18-шы ғасырдан бастап британдықтар Үндістанда феодализмді нығайта бастады, бірінші кезекте жагирдарлық жүйе, содан кейін заминдарлық жүйе арқылы. Британдықтардың Бенгалия мен Бихарда енгізген тұрақты жер салымы, кейіннен бүкіл Үндістанда феодализмді тереңдетуге үлгі болды, нәтижесінде елдегі ескі әлеуметтік-экономикалық жүйе түбірінен өзгерді. Адивасиларға тиесілі ормандық жерлер де, адиваси емес шаруаларға тиесілі егістік жерлер де британдықтар тағайындаған заминдарлардың (жер иелерінің) меншігіне жылдам түрде өтті. Олар өз кезегінде, жаңадан иеленген мүліктерінен және халқынан барынша экономикалық пайда табуға тырысты. Адиваси жерлеріне кейде жергілікті емес қоныс аударушылар көптеп келіп қоныстанды, оларды заминдарлар жергілікті жерді, орманды және еңбекті тиімдірек пайдалану үшін алыс аймақтардан әкелді (мысалы, Кол аймағына мосылмандар мен сикхтерді әкелу). Олар төлей алмаған жағдайда, заминдарлардың қарыздық құлына айналуға мәжбүр болды. Көбінесе, қарыздарының негізгі сомасын төлей алмағандықтан, тіпті өсімпұлды да өтей алмады, бұл қарыз алған адамның қайтысынан кейін оның балаларының заминдарда жұмыс істеуіне негіз болды. Заминдардың жерді тартып алуы немесе отаршылдық үкіметтің араласуы салдарынан 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында бірқатар адиваси көтерілістері болды, мысалы, 1767-1833 жылдардағы Бхумидж көтерілісі және 1855-56 жылдардағы Сантал хул (немесе Сантал көтерілісі). Бұл көтерілістер британдық үкімет тарапынан (1858 жылға дейін – Ост-Индия компаниясы, 1858 жылдан кейін – британдық үкімет) басып жанылғанмен, адиваси элитасына (мысалы, мунда тайпаларының басшылары – манкилерге) белгілі бір артықшылықтарды қайтару және салық салудағы жеңілдіктер аймақта салыстырмалы тыныштық орнатуға мүмкіндік берді, 19-шы ғасырдың соңынан бастап жалғасқан кеңінен жерден айырылуға қарамастан. Кейбір жағдайларда экономикалық қиындықтар Үндістан ішінде адивасилардың көшіп-қонуына әкелді, бұл процесс тағы бір ғасырға созылды, соның ішінде Ассамдағы жаңадан құрылған шай плантацияларында жұмыс күші ретінде де пайда болды.

Адиваси әдебиеті

Адиваси әдебиеті – Үндістан түбегінің тайпалары құрастырған әдебиет. Ол 100-ден астам тілде жазылған. Тайпалық әдебиет дәстүріне ауызша әдебиет және тайпалық тілдерде, сондай-ақ тайпалық емес тілдерде жазылған әдебиет кіреді. Тайпалық әдебиеттің ерекшелігі – оның ішінде тайпалық философияның болуы. Белгілі тайпалық жазушылар: Нирмала Путул, Вахру Сонаване, Темсула Ао, Маманг Дай, Нараян, Роуз Керкетта, Рам Дайал Мунда, Вандана Тете, Ануж Лугун және т.б.

Дін

Адиваси қауымдастықтарының діни амалдары көбінесе индуизмнің әртүрлі түріне ұқсайды. 1871-1941 жылдардағы Үндістан халық санағында тайпалар басқа діндерден бөлек тіркелді: 1891 (орман тайпасы), 1901 (анимист), 1911 (тайпалық анимист), 1921 (тау және орман тайпасы), 1931 (алғашқы тайпа), 1941 (тайпалар). Алайда, 1951 жылғы халық санағынан бастап тайпалық халық жеке тіркеледі. Британдық кезеңде және тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген адиваси христиан дініне көшті. Соңғы екі онжылдықта Одиша, Мадхья-Прадеш, Джаркханд штаттарынан келген адивасилер миссионерлердің артуына байланысты протестанттық топтарға өтті. Адивасилердің сенімдері тайпалар бойынша әртүрлі болады және әдетте тарихи Веда дінінен, оның монистік негіздерімен, үнді-еуропалық құдайларымен (көбінесе ежелгі ирандық, грек және рим құдайларымен байланысты, мысалы Митра/Митра/Митрас), бейнелі құдайларға табынудың болмауымен және қайта туу ұғымының жоқтығымен ерекшеленеді.

Анимизм

Анимизм (латынша animus, "жан, өмір") – адам емес нәрселердің (жануарлар, өсімдіктер және жансыз заттар немесе құбылыстар) рухани мәні бар екенін білдіретін дүниетанымы. Дін және қоғам энциклопедиясы Үндістан халқының 1–5% анимист екенін бағалайды. Үндістан үкіметі Үндістанның жергілікті тұрғындары индуизмге дейінгі анимистік діндерді ұстанатынын мойындайды. Анимизм дінтану антропологиясында кейбір жергілікті тайпалық халықтардың, әсіресе ұйымдасқан діндер пайда болғанға дейінгі сенім жүйесін атау үшін қолданылады. Әр мәдениеттің өзіндік мифологиясы мен салты болғанымен, "анимизм" жергілікті халықтың "рухани" немесе "табиғаттан тыс" көзқарастарының ең көп таралған, негізгі ұғымын сипаттайды. Анимистік көзқарас соншалықты түбегейлі, күнделікті, қарапайым және бәріне мәлім болғандықтан, көптеген анимистік жергілікті халықтардың тілдерінде "анимизм" (немесе тіпті "дін") деген сөз жоқ; бұл термин халықтардың өзі бергені емес, антропологиялық құрылым.

Дони-Поло

Дони Поло – Үндістанның солтүстік-шығысындағы Аруначал Прадеш штатындағы Тани халқының анимистік және шамандық сипаттағы дәстүрлі діндерін белгілейтін атау. "Дони Поло" атауы "күн мен ай" деген мағынаны білдіреді.

Сарнаизм

Сарнаизм немесе Сарна (жергілікті тілдерде: Сарна Дхором, «қасиетті ормандар діні» деген мағынаны білдіреді) – Орталық Шығыс Үндістан штаттарындағы Адиваси халықтарының дәстүрлі діндерін анықтайды, мысалы, Мунда, Хо, Сантали, Хурук және басқалары. Мунда, Хо, Сантал және Ораон тайпалары Сарна дінін ұстанды, онда Сарна қасиетті тоғайды білдіреді. Олардың діні ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан ауызша дәстүрлерге негізделген. Онда ауылдық құдайларға, Күн мен Айға табыну бар.

Басқа рулық анимист

Анималист аңшы-жинақшы Найактар Оңтүстік Үндістанның Нилгири тауларында өмір сүреді. Анимизм – Никобар халқының дәстүрлі діні; олардың діні рухтарға табыну, әйбасшылар және жануарларды құрбандыққа шалумен сипатталады.

Даналар

Бхакта Шабари – Шри Рама мен Шри Лаксманаға жеген жемісінің жартысын ұсынған нишада әйел. Олар Шри Сита Девиді орманда іздеп жүргенде, оны қуанышпен қабылдады.

Махаришилер

Махариши Матанга, Матанга Бхил, Бхакта Шабаридің ұстазы. Шындығында, Вараха Пурана 1.139.91 сияқты мәтіндерде Чандалалар көбінесе "Матанга" деп аталады.

Аватарлар

Бірса Бхагван немесе Бірса Мунда, Хасра Кораның аватары деп есептеледі. Халық оған Күн құдайы Сингбонга ретінде жүгінді. Оның дінге келгендерінің арасында христиан дінін қабылдағандар да болды. Ол және оның руы, мундалар, Шри Чайтаньяның ықпалымен вайшнавизм дәстүрімен байланысты болды. Бірса Панре ағайындарымен, вайшнавиттермен жақын қарым-қатынаста болды. Кирата – Шива құдайының аңшы түрі. Ол туралы «Махабхаратада» айтылған. Карппилликкаву Шри Махадева ғибадатханасы, Керала, осы аватарда Шива құдайына табынады және Үндістандағы ең көне сақталған ғибадатханалардың бірі болып саналады. Веттакорумакан, Кирата ханның ұлы. Каладутака немесе «Вайкунтанатта», Каллар (қарақшы), Вишну құдайының аватары.

Басқа тайпалар мен индуизм

Кейбір индустар үнді тайпаларының Веда халқының ежелгі орманы мәдениетінің романтикалық идеалына жақын екеніне сенбейді. Мадхав Садашив Голвалькар былай деді: "Тайпалықтарға яджньопавита беруге болады. Оларға діни құқықтар, ғибадатханаларда құлшылық ету, Ведаларды оқу және жалпы, барлық әлеуметтік және діни істерімізде тең құқықтар мен мүмкіндіктер берілуі керек. Бұл – бүгінгі күнгі индустар қоғамында кездесетін касталық проблемалардың жалғыз дұрыс шешімі". Бхубанешвардағы Линграджа ғибадатханасында брахман және баду (тайпалық) дін қызметкерлері қызмет етеді. Бадулар ғибадатхананың қасиетті нысанымен ең жақын байланыста болады, және олар ғана оны жуып, әшекейлей алады. Бхилдер туралы "Махабхаратада" айтылған. Бхил бала Екалявьяның ұстазы Дрона болды, және ол Юдхиштхираның Индрапрастадағы Раджасуя яғнасына шақырылу құрметіне ие болды. Үнді тайпалары Рамаяна мен Арташастрада патша әскерлерінің құрамына кірді. Шабари – Рама мен Лакшманаға Ситаны іздеп жүргенде, құрма ұсынған бхил әйел. Матанга, бхил, брахман болды.

Брахманизация және раджпутизация

Бхангия Бхукья Британдық Радждың соңғы жылдарында білім беру арқылы Орталық Үндістанның таулы аймақтарына батыстық үлгі енгізілген кезде, аймақтар параллельді түрде Манувади индуизациясы және раджпуттық үдерістерге де ұшырағанын айтады. Гонд халқы мен олардың басшылары "касталық индуистік амалдарды" іске асыра бастады және жиі "раджпут, демек кшатрия статусына" талап қойды. Британ үкіметі бұл талаптарды қолдады, себебі олар адиваси қоғамын касталық қоғамнан кем өркениетті деп санады және адивасилердің касталармен байланысы адивасилерді "көбірек өркениетті және тыныштандырады" және "колониялық мемлекетке бақылауға оңайрақ" жасайды деп сенді. Бхукья сондай-ақ Орталық Үндістандағы "Радж Гонд отбасылары" Британдық Раджға дейін раджпуттардың діни және әлеуметтік дәстүрлерін қабылдағанын және көптеген Гонд және Раджпут Раджалары арасында "некелік қатынастар" болғанын көрсетіп берді. Дегенмен, британдық үкіметтің "заминдари құқықтары, ауыл басшылықтары және пателдік лауазымдарды" ұсыну саясаты бұл үдерісті күшейтті. Патит Пабан Мишраның сөзіне сәйкес, "тайпалық билеушілер мен олардың төңірегінің 'кшатриялануы' тайпалық аймақтардың индуизациялануына әкеп соқты".

Жеке діни кодекске талап

Кейбір адиваси ұйымдары 2011 жылғы Үндістан халық санағында адивасилер үшін жеке діни код тіркелуін талап етті. 2011 жылдың 1-2 қаңтарында Батыс Бенгалия штатының Асансол қаласындағы Бүрнпурде Батыс Үндістандық адивасилер конференциясы өтті. Үндістанның барлық аймақтарынан 750 делегат қатысып, дін коды бойынша келесідей дауыс берді: Сари Дхором – 632, Сарна – 51, Кхервализм – 14 және басқа діндер – 03. Үндістан халық санағы.

Білім

Үндістандағы тайпалық қауымдастықтар білім беру саласында ең кем дамыған. Бірінші буын оқушылары білім алу үшін әлеуметтік, психологиялық және мәдени кедергілерге кезеседі. Бұл мектептегі тайпалық оқушылардың үлгерімінің нашар болуының бір себебі болды. Тәуелсіздік алғаннан бері төмен сауаттылық деңгейі тайпа өкілдерінің академиялық және жоғары білім беру салаларында қатысуының аздығына әкеп соқты. 1961 жылы ТБ бойынша сауаттылық деңгейі 8,5% (ерлер – 13,8%, әйелдер – 3,2%) болса, 1991 жылы 29,6% (ерлер – 40,6%, әйелдер – 18,2%) және 1999–2000 жылдары 40% (ерлер – 59%, әйелдер – 37%) құрады. Тайпалық оқушылардың мектептен шығып қалу көрсеткіші өте жоғары. Тайпалық аймақтарда бастауыш білім беру жүйесін кеңейту және олардың қажеттіліктерін ескере отырып, орындар беруді қажет етеді, олар егістік жұмысына қатысуға мәжбүр. Екінші жағынан, солтүстік-шығыстағы тайпалар сырттан келгендердің кең ауқымды шабуылынан сақталған аймақтарда білім алу тайпа халқына саяси және экономикалық үстемдікке қол жеткізуге көмектесті. Ондағы білім беру жүйесі кәсіби және жоғары лауазымдарда жоғары білікті тайпа өкілдерін даярлады. Тайпа балаларының орта және жоғары білім беру орындарында оқуы үкімет саясатының басты бағыты болып табылады, бірақ тайпаның білім деңгейін жақсартуға жасалған әрекеттер әртүрлі нәтижелер берді. Білікті мұғалімдерді тарту және оқытудың тиісті тілін анықтау мәселесі де шешілмей тұр. "Тіл мәселесі" бойынша құрылған комиссиялар кем дегенде бастауыш сыныптарда оқуды оқушылардың ана тілінде жүргізуді ұсынады. Кейбір аймақтарда тайпа балалары мектепке келген кезде ресми аймақтық тілді үйренуден бастайды, бұл тіл көбінесе олардың тайпа тілінен мүлдем өзгеше болады. Көптеген тайпа мектептерінде оқудан бас тарту көрсеткіші жоғары. Балалар бастауыш мектептің алғашқы үш-төрт жылына қатысып, аздаған білім алады, бірақ кейін сауаттылығы төмендейді. Олардың аз бөлігі ғана оныншы сыныпқа дейін оқиды, ал олардың ішіндегі аздаған бөлігі ғана орта мектепті бітіреді. Сондықтан жоғары білім беру орындарына түсуге мүмкіндік алатындар өте аз, және онда да оқудан бас тарту көрсеткіші жоғары. Гондтар сияқты егіншілікпен айналысатын тайпалар балаларын мектепке жіберуге құлшынбайды. 1999 жылы Бхаша зерттеу және жарияланым орталығы Адиваси тілдерін және мәдениетін оқыту және сақтау үшін академия құрды. Адиваси академиясы Гуджарат штатының Теджгад қаласында орналасқан.

Экономика

Көптеген тайпалар орманды аймақтарда шоғырланған, олардың қолжетімділігі қиын және саяси немесе экономикалық маңызы шектеулі. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген тайпалардың экономикасы көбінесе өзін-өзі қамтамасыз етуге негізделген егіншілік немесе аң ауру мен жинау болған. Тайпа мүшелері тұз бен темір сияқты қажетті заттарын сырттан сатып алатын. Кейбір жергілікті индус қолөнершілері ас дайындау құралдары сияқты тауарлармен қамтамасыз ететін. Алайда, 20 ғасырдың басында көлік және байланыс жақсарғандықтан, үлкен аумақтар тайпа емес адамдардың иелігіне көшті. 1900 жылға қарай, британ үкіметі көптеген аймақтарды қоныстандыруға ашты, осы арқылы көшіп келгендерге жерді өңдеу шартымен тегін иелену құқығы берілді. Бірақ тайпалар үшін жер көбінесе ортақ ресурс ретінде қарастырылып, оған мұқтаж болған әркім тегін қол жеткізе алатын. Тайпалар формалды жер құқығын алу қажеттігін қабылдаған кезде, олар өздеріне тиесілі болуы мүмкін жерлерге талап ету мүмкіндігінен айырылып қалды. Отарлық және тәуелсіздік алғаннан кейінгі үкіметтер тайпаларды сыртқы тұлғалардың зорлық-зомбылығынан қорғау қажеттігін кешікпей түсінді және тайпалық жерлерді сатуға тыйым салды. Жерді жалға беру арқылы маңызды олқылық сақталғанымен, тайпалар 20 ғасырдың ортасында бірқатар жетістіктерге қол жеткізді және кейбір жерлер жергілікті полиция мен жер басқарушыларының кедергілеріне қарамастан тайпалық халыққа қайтарылды. 1970 жылдары, әсіресе Орталық Үндістанда, тайпалық халықтар қайтадан жерді иелену үшін қатты қысымға ұшырады. Жерді жалға беру, қарыздан айыру немесе жер тіркеу қызметкерлеріне пара беру арқылы жерлерінен айырылғандықтан, рулардың жерлеріне көшіп келу саны күрт өсті. Басқа тайпа емес адамдар тек қоныстанды ғана емес, сонымен қатар бұрын құрылған тайпалармен бәсекелесуге мүмкіндік беру үшін үкіметтерге өздерін тайпа ретінде жіктеу үшін лобби жасады. Нәтижесінде, көптеген тайпа мүшелері 1960 және 1970 жылдары жерсіз жұмысшыларға айналды, ал бірнеше жыл бұрын тайпалардың эксклюзивті иелігінде болған аймақтарда тайпалық және тайпа емес халықтың аралас құрамы көбейді. Үкіметтің заңсыз баспанадан тайпа емес мүшелерді шығаруға бағытталған күш-жігері баяу жүріп жатыр; егер де шығару орын алса, шығарылғандар көбінесе кедей, төменгі касталардың мүшелері болып табылады. Көлік инфрақұрылымының жақсаруы, моторизацияланған көліктермен жолдар және үкіметтің жиі араласуы тайпалық халықтың сыртқы тұлғалармен байланысын күшейтті. Коммерциялық тас жолдар мен ақшалай дақылдар жиі тайпа емес адамдарды шалғай аймақтарға тартты. 1960-1970 жылдары көптеген тайпалық ауылдарда тұрақты тайпа емес дүкеншілер болды. Дүкен иелері көбінесе тауарларын несиеге (жоғары пайызбен) сататындықтан, көптеген тайпа мүшелері қарызға батып, жерлерін кепілге қойды. Саудагерлер тайпаларды ақшалай дақылдар өсіруге (мысалы, мақта немесе касторовый май өсімдіктері) ынталандырады, бұл тайпаның қажеттіліктері үшін нарыққа тәуелділігін арттырады. Қарыздар соншалықты көп болғандықтан, мұндай мәмілелер заңсыз болса да, саудагерлер кейде өз борышкерлерін басқа саудагерлерге «сатып» береді, бұл тәуелді шаруалар сияқты. Кейбір тайпалар үшін соңғы соққы – тайпа емес адамдар саяси манөврлер арқылы заңды тайпа мәртебесін алуға, яғни жоспарланған тайпа ретінде тіркелуге қол жеткізген кезде болды. Гималайдың етегіндегі тайпалар тайпа емес адамдардың шапқыншылығынан осы деңгейде зардап шекпеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, олардың саяси мәртебесі әрқашан Үндістанның қалған бөлігінен ерекшеленген. Британдық отаршылдық кезеңіне дейін Үндістан түбегінде орналасқан империялардың ешқайсысы тиімді бақылауды жүзеге асыра алмады; аймақта автономды, қақтығысқан тайпалар өмір сүрді. Британдықтар сезімтал солтүстік-шығыс шекарасын қорғау үшін «ішкі шекара» деп аталатын саясатты ұстанды. Тайпа емес адамдарға арнайы рұқсатсыз аймаққа кіруге рұқсат берілмеді. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі үкіметтер Қытаймен шекараны қорғау стратегиясының бір бөлігі ретінде Гималай тайпаларын қорғап, осы саясатты жалғастырды.

Экологиялық қауіптер

Көптеген шағын тайпалар жаңғырудың салдарынан туындаған экологиялық құлдырауға өте сезімтал. Кәсіптік орман шаруашылығы да, қарқынды егіншілік те көп ғасырлар бойы отырту-егуге төтеп берген орманды қиратты. Үндістанның орталық бөлігіндегі адивасилер Наксалиттердің бүлікшілдеріне қарсы үкімет жүргізген «Салва Джудум» науқанының құрбаны болды. Үкіметтің орман қорықтарына қатысты саясаты тайпалық халықтарға терең әсер етті. Үкіметтің орманды қорғауға бағытталған әрекеттері, қатысты тайпалық халықтардың қарулы (бірақ нәтижесіз) қарсылығына әкеп соқты. Орманды қарқынды пайдалану көбінесе сырттан келгендерге үлкен аумақта ағаштарды кесуге рұқсат берумен, ал түпкі тайпа тұрғындарына кесуге тыйым салумен байланысты, нәтижесінде тайпалық өмірді қамтамасыз ете алатын аралас орманды бір түрлі өсімдіктерге арналған плантациялармен алмастыруға соқты. Тайпадан тыс адамдар жиі жергілікті шенеуніктерге пара беріп, орман қорықтарын тиімді пайдалануға қол жеткізді. Солтүстік тайпалары, осылайша, Оңтүстік Азияның басқа аймақтарындағыдай қанаушылықтан қорғалды. Мысалы, Аруначал-Прадеш штатында (бұрын Солтүстік-Шығыс шекаралық агенттігінің құрамында болған) тайпа мүшелері сауданы және көптеген төменгі деңгейдегі әкімшілік лауазымдарды бақылайды. Аймақтағы үкіметтік құрылыс жобалары тайпаларға маңызды қаржы көзі болды. Кейбір тайпалар білім беру жүйесінде үлкен прогресс жасады (бұл жағынан ерте миссионерлердің рөлі маңызды болды). Оқыту алдымен ассам тілінде басталды, бірақ кейіннен хинди тіліне ауыстырылды; 1980 жылдардың басында көптеген деңгейлерде ағылшын тілі оқытылды. Солтүстік-Шығыстың тайпалық халықтары белгілі бір деңгейде әлеуметтік ұтқырлыққа қол жеткізді. Көптеген адивасилердің жалғаса берген экономикалық шеттелуі мен қанаушылығы 2009 жылы Үндістанның барлық 29 штатының бас министрлерінің конференциясында Үндістан премьер-министрі Манмохан Сингхтің «жүйелі сәтсіздік» ретінде мойындалды, ол сонымен қатар бұл жағдайды Қызыл дәліз сияқты аймақтардағы Наксалиттердің наразылығының басты себебі деп атады.

Түптік жіктеудің критерийлері мен талаптары

Қазіргі таңда қауымды жоспарланған тайпа деп белгілеу үшін келесі критерийлер қолданылады: (i) алғашқы белгілердің болуы, (ii) ерекше мәдениет, (iii) географиялық оқшаулау, (iv) үлкен қауыммен байланыс жасаудан ұялу және (v) дамымаушылық. Халықтың күрделілігі және Үндістандағы этностық және тілдік мәселелерге байланысты даулар кейде топтарды адивасилер ретінде ресми түрде тануды (жоспарланған тайпалар тізіміне енгізу арқылы) саяси және даулы мәселеге айналдырады. Дегенмен, олардың тілдік топтарына қарамастан, Үндістанда орман, тау немесе аралдарда дербес тайпалар ретінде сақталған австралоид және негрит топтары көбінесе адивасилер деп жіктеледі. Солтүстік-Шығыс Үндістанның салыстырмалы түрде тәуелсіз тайпалық топтары (хаси, апатани және нагалар), олардың көпшілігі австроазиялық немесе тибет-бирман тілінде сөйлейтіндер, сондай-ақ тайпалар деп есептеледі: бұл аймақ Үндістанның жер аумағының 7,5%-ын, бірақ оның тайпалық халқының 20%-ын құрайды. Алайда, барлық тәуелсіз солтүстік-шығыс топтары тайпалық деп саналмайды; мысалы, Манипурдың тибет-бирман тілінде сөйлейтін мейтей тайпасы бұрын тайпалық болған, бірақ көп ғасырлар бойы қоныстанғандықтан, касталық индустарға жатады. Сондай-ақ, белгілі бір әлеуметтік топтың «каста» немесе «тайпа» екенін анықтау қиын. Категорияға жатқызу үшін ішкі әлеуметтік ұйым, басқа топтармен қарым-қатынас, өзін-өзі анықтау және басқа топтардың пікірін ескеру қажет, бұл ең жақсы жағдайда шамалы дәл және күмәнді болады. Бұл категориялар мыңдаған жылдар бойы таралып кеткен, тіпті ежелгі касталық дискриминациялық заң кодекстерін жасаушылар (әдетте тек отырықшы халықтарға ғана қатысты, адивасилерге емес) нақты айырмашылықтарды анықтауға қол жеткізе алмады.

Түптік жіктеу талаптары

Топтың адиваси критерийлеріне сәйкес келе ме екенін анықтаудағы қосымша қиындық – федералды және штаттық жеңілдіктер, оның ішінде жұмыс және білім беру саласындағы квоталар арқылы пайда болатын, жоспарлы тайпалар (ЖТ) тізіміндегі топтардың ұмтылыс қозғалыстары. Манипур штатында метейлердің сарапшылары метейлердің жұмыс орындары үшін бәсекелесудегі басты экономикалық кемшілігі – жоспарлы тайпалар ретінде тізімделген топтардың артықшылықтары екенін айтады. Раджастханда гуджар қауымы ЖТ мәртебесін талап етіп, тіпті талаптарын қанағаттандыру үшін Дели астанасын блокадалады. Бірақ Раджастан үкіметі гуджарлардың талабын қабылдамады, олардың жоғарғы каста ретінде қарастырылатынын және ешқандай ру емес екенін мәлімдеді. Көптеген жағдайларда, мұндай рулық талаптарды тізімдегі тайпалар даулайды және егер одан да күшті топтар жоспарлы тайпалар ретінде танылса, экономикалық зиянға ұшыраймыз деп қорқады. Мысалы, Раджбонгши талабына Бодо тайпасы қарсы тұрып отыр.

Эндогамия, экзогамия және этногенез

Бұл мәселенің бір бөлігі – тайпалардың эндогамдық сипаты индуист касталарының басым көпшілігінде де сақталады. Шындығында, көптеген тарихшылар мен антропологтар касталық эндогамияның қазіргі индуист касталарын құрайтын әртүрлі топтардың бұрынғы тайпалық тегін көрсететініне сенеді. Касталық индуист қоғамының тағы бір ерекшелігі – мұсылман және басқа әлеуметтік топтардан өзгешелігін көрсету үшін жиі қолданылатын ру/клан (немесе готра) және ауылдық экзогамия. Алайда, осы неке табулары тайпалық топтардың арасында да кең таралған және каста мен тайпаны сенімді түрде ажырату белгісі ретінде қызмет етпейді. Мүмкін, бұл ежелгі тайпалық қоғамнан индуист касталарына енген ежелгі дәстүр болар. Кашмирдің мұсылман гуджарлары мен Пәкістанның калаштары сияқты тайпалар касталық индуистермен және Кашмир емес адивасилермен ортақ экзогамиялық дәстүрлерді сақтайды, бірақ олардың төңірегіндегі мұсылман халқы олай істемейді. Тайпалар касталық жүйеге жатпайды. Дегенмен, кейбір антропологтар тайпалық (демек, касталық) шекаралардың бұзылуы және жаңа аралас касталық топтардың пайда болуы тұрғысынан тайпалық және касталық қоғамға сіңген тайпалар арасында айырмашылық жасайды. Басқаша айтқанда, этногенез (жаңа этникалық үлгілердің құрылуы) тайпаларда бөліну арқылы (топтар жаңа тайпалар ретінде бөлініп, эндогамияны сақтайды), ал орнықты касталарда көбінесе араласу арқылы (қатаң эндогамияны бұза отырып) жүзеге асады. Тайпалар көбінесе теңдікке негізделген қоғамдар деп есептеледі. Алайда, көптеген ғалымдар тайпалар касталық қоғамға қарағанда теңдікке негізделген қоғам деген пікірдің кейбір адамдардың рулық және қалалық қоғамдардан кез келген айырмашылықты барынша арттыруға бағытталған үлкен саяси мақсатының бір бөлігі екенін айтады. Ғалым Коенрад Элсттің сөзіне сәйкес, үнді тайпалары арасындағы касталық тәжірибелер мен әлеуметтік табулар көне заманға дейін жетеді: Мунда тайпасы тайпалық эндогамия мен бірге тамақтануды ғана емес, сонымен қатар тайпа ішіндегі жати бөлінісін де сақтайды, бұл әлеуметтік ластану, мифологиялық түсіндірмелер және қатал жазалаулармен нығайтылады.

Басқа критерийлер

Касталардан айырмашылығы, олар күрделі және өзара байланысты жергілікті экономикалық алмасу жүйесінің бір бөлігін құрайды, тайпалар көбінесе өзін-өзі қамтамасыз ететін экономикалық бірліктерді құрайды. Көптеген тайпалық адамдар үшін жерді пайдалану құқығы дәстүрлі түрде тек тайпаға мүшеліктен туындайды. Тайпалық қоғам теңдікке бейім, оның басшылығы мұрагерлікке емес, туыстық және жеке қасиеттеріне негізделген. Тайпалар әдетте, кеңейтілген отбасылары әлеуметтік ұйым мен бақылаудың негізін құрайтын сегменттік рулық желілерден тұрады. Тайпалық дін тайпадан тысқандай да билікті мойындамайды. Бұл критерийлердің кез келгені нақты жағдайларда қолданылмауы мүмкін. Тіл тайпалық немесе касталық мәртебенің дұрыс көрсеткіші болмайды. Әсіресе, әртүрлі халықтар тұратын аймақтарда көптеген тайпалар өздерінің бастапқы тілдерін жоғалтып, тек жергілікті немесе аймақтық тілдерде сөйлейді. Ассамның кейбір бөліктерінде – тарихи түрде соғысқан тайпалар мен ауылдар арасында бөлінген аймақта – отаршылдық кезеңінде ауыл тұрғындары арасындағы байланыс күшейе бастады және 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін одан да жылдамдады. Ассам тілінің жаргондық түрі пайда болды, ал білімді тайпа мүшелері хинди және ХХ ғасырдың соңында ағылшын тілін үйренді. Өзін-өзі тану және топқа адалдық тайпалық сәйкестіктің сенімді белгісі болмайды. Қалыптасқан тайпалардың жағдайында рулық, туыстық және отбасылық адалдық тайпалық адалдықтан басым болуы мүмкін. Сонымен қатар, тайпаларды әрқашан бөлек тұратын адамдар ретінде қарастыруға болмайды; әртүрлі тайпалардың оқшаулану дәрежесі айтарлықтай өзгеше. Гондтар, Санталдар және Бхилдер дәстүрлі түрде өмір сүрген аймақтарына үстемдік еткен. Сонымен қатар, тайпалық қоғам әрқашан ауылдық халықтың қалған бөлігінен теңдікке бейім болмайды; Гондтар сияқты кейбір үлкен тайпалар өте қабатталған. Оңтүстік Азиядағы тайпалық халық санының ХХ ғасырдағы айтарлықтай өзгеруі тайпалық және тайпалық емес арасындағы шекараның қаншалықты шаңқалы екенін көрсетеді. Үндістанның 1931 жылғы халық санағында 22 миллион тайпалық адам тіркелді, 1941 жылы тек 10 миллион, бірақ 1961 жылы шамамен 30 миллион, ал 1991 жылы 68 миллионға жуық тайпа мүшесі тіркелді. Сандар арасындағы айырмашылықтар халық санағы критерийлерінің өзгеруін және жеке тұлғалардың тайпа мүшесі ретінде жіктелуді сақтау немесе қабылдамау үшін экономикалық ынталарын көрсетеді. Халық санағы деректерінің осы ауытқулары тап пен тайпа арасындағы күрделі қатынасты көрсетеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл терминдер өмірдің әртүрлі тәсілдерін және идеалдық типтерді білдірсе де, шындығында олар әлеуметтік топтардың үздіксіз тізбегін білдіреді. Тайпалар мен касталар арасындағы байланыс бар жерлерде әлеуметтік және мәдени қысымдар тайпаларды жылдар бойы касталарға айналу бағытына қарай итеруі мүмкін. Үндістан қоғамында әлеуметтік жетістікке ұмтылған тайпалық адамдар өз тайпаларына касталық мәртебе беруге тырысты. Кейде бүкіл тайпа немесе тайпаның бір бөлігі индуисттік сектаға қосылып, таптық жүйеге бірден енді. Егер белгілі бір тайпа индустар ластайтын деп санайтын іс-әрекеттерге ұшыраса, онда тайпаның касталық иерархияға енген кездегі мәртебесіне әсер ететін еді.

Түпкілікті тайпаларға арналған конституциялық кепілдіктер

Адивасилердің құқықтарын қорғайтын бірқатар конституциялық және заңнамалық шаралар қабылданып, заңмен бекітілген.

Әсіресе осал тайпалар

Жалпы қоғамнан көбірек оқшауланған және ерекше мәдени ерекшеліктерін сақтайтын тайпалар Үкімет тарапынан бұрын "Примитивті тайпалар" деп белгіленген, қазір "Ерекше осал тайпалар" (PVTG) ретінде санатталды. Қазірге дейін Үндістанның 18 штаты мен Андаман және Никобар аралдарындағы Одақтық аумақта 75 тайпалық қауым "ерекше осал тайпалар" деп анықталды. Бұл аңшылықпен, азық-түлік жинаумен және кейбір ауыл шаруашылығымен айналысатын қауымдастықтар тайпалық халық топтарының арасында аз рухани дамыған тайпалар ретінде анықталды және олардың тұрақты дамуы үшін арнайы бағдарламаларға зәру. Тайпалар оянып, өздеріне арналған арнайы квота бөлу құқығын талап етуде.