Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай философиясының классикалық кітабы
Classic book of Chinese philosophy
Лийзи – б.з.д. 5 ғасырда өмір сүрген Мың мектептер дәуірінің философы Лай Юкоуға жатқызылатын таолық мәтін. Б.з.д. 3 және 2 ғасырларда Лайдың «Лийзи» кітабына сілтемелер болғанымен, көптеген қытай және батыс ғалымдары қазіргі мәтіннің мазмұны біздің заманымыздың 4 ғасырында Чжан Чжанмен жинақталғанын айтады.
The Liezi is a Taoist text attributed to Lie Yukou, a c. 5th century BC Hundred Schools of Thought philosopher. Although there were references to Lie's Liezi from the 3rd and 2nd centuries BC, a number of Chinese and Western scholars believe that the content of the current text was compiled around the 4th century CE by Zhang Zhan.
Мәтіндік тарихы
Лизи кітабына қатысты алғашқы екі сілтеме Бұрынғы Хан әулетінен. Редактор Лю Сянь Лизиде қайталауларды алып тастап, оны сегіз тарауға (pian 篇) қайта ұйымдастырғанын атап өтті. Хан кітаптарының библиографиялық бөлімі (藝文志) оның сегіз тарауы бар екенін айтады (篇) және Чжуанцзы Лизиден үзінді келтіргендіктен, ол Чжуанцзыдан бұрын өмір сүрген болуы керек деп қорытындылайды. Лизидің келесі дәлеліне дейін үш ғасырлық тарихи алшақтық бар: Чжан Чжанның (fl. шамамен 370 жылы) Цзинь әулеті тұсындағы түсіндірмесі. Чжанның алғы сөзінде оның Лизи көшірмесі атасынан беріліп келгені айтылған. Барлық алынған Лизи мәтіндері Чжанның нұсқасынан алынған, ол сегіз тарауға (juan 巻) бөлінген. Тан императоры Сюаньцзунның тұсында Лизи даолық классика деп танылды, ол Тао Те Цзин және Чжуанцзымен бірге трилогияны аяқтады, сондай-ақ оған Чонсю чжэньцзин (沖虛真經; "Қарапайымдық пен бос кеңістіктің Шын Классигі", яғни Кемелді Бостандықтың Классигі) деген құрметті атақ берілді. Бұл "Қарапайымдық және бос кеңістік" – Вин Цит Чанның аудармасы; чонгсю (сөзбе-сөз "көтерілу / жас / қарапайым, бос / аспан / қарапайым") әдетте "биікке көтерілу, жоғарылау; алаңсыз, амбициядан бос" дегенді білдіреді. Кейінірек, Сун императоры Чжэньцзунның тұсында Лизи Чонсю жидэ чжэньцзин (沖虛至德真經; "Қарапайымдық пен бос кеңістіктің және жоғары жақсылықтың Шын Классигі") ретінде одан да артық құрметке ие болды.
The first two references to the Liezi book are from the Former Han Dynasty. The editor Liu Xiang notes he eliminated repetitions in Liezi and rearranged it into eight chapters (pian 篇). The Book of Han bibliography section (藝文志) says it has eight chapters (篇) and concludes that since the Zhuangzi quotes Liezi, he must have lived before Zhuangzi. There is a three century historical gap until the next evidence of the Liezi: the Jin dynasty commentary by Zhang Zhan 張湛 (fl. ca. 370 CE). Zhang's preface claims his Liezi copy was transmitted down from his grandfather. All received Liezi texts derive from Zhang's version, which is divided into eight chapters (juan 巻). During the reign of Emperor Xuanzong of Tang, the Liezi was designated a Daoist classic, completing the trilogy with the more famous Tao Te Ching and Zhuangzi, it was honorifically entitled the Chongxu zhenjing (沖虛真經; "True Classic of Simplicity and Vacuity", that is, Classic of the Perfect Emptiness). This "Simplicity and Vacuity" is Wing tsit Chan's translation; chongxu (literally "soar/young/simple empty/skies/modest") usually means "soar aloft, rise high; carefree, unburdened with ambition". During the later reign of Emperor Zhenzong of Song, the Liezi was further honored as the Chongxu zhide zhenjing (沖虛至德真經; “True Classic of Simplicity and Vacuity and Perfect Virtue”).
Аутентиктілігі
Лиези ғалымдары оның көптеген үзінділері Чжуанцзы, Даодэцзин және Люши Чунцю сияқты Ханға дейінгі мәтіндермен ортақ екенін бұрыннан-ақ мойындаған. Барретттің айтуынша, пікірлер "бұл көне туынды ма, әлде ежелгі дереккөздерден жасалған жалған ма?" деген сауал төңірегінде екіге бөлінген. Бір жағынан, Лиезиде Ли Юкоудың шамамен 400 жылға дейінгі шығармаларының негізгі бөлігі болуы мүмкін; екінші жағынан, ол 400 жыл шамасында Чжан Чжан жасаған жинақ болуы да мүмкін. Лиези ең көп ұқсастығы Чжуанцзымен. Олар көптеген кейіпкерлер мен оқиғаларды ортақ пайдаланады; Грэм он алты толық эпизодты және басқаларынан алынған бөлімдерді тізімдейді. Чжуанцзыда Лиези туралы төрт тарауда, ал Ли Юкоу туралы үш тарауда айтылады, мысалы, 1-тарауда Лиезидің желге мініп, қанатын жайып ұшу қабілеті туралы әйгілі оқиға келтіріледі. Соңғы екі тараудың мазмұны кітаптағы басқа даосизмнен өзгеше. 7-тарауда "Ян Чжу" (Янцзи) философиясы жазылған, ол Мэнцзыдің сынға ұшырауымен әйгітәлі, ол "әркім өзіне жеке" деп сенгенін айтқан. Егер ол бір шашын жұлып алып, бүкіл әлемге көмектесе алса, оны істемес еді. Чжан Чжан бұл тараудың физикалық және уақытша ләззаттарға ден қоюы Ли Юкоудың даосизмге келуден бұрынғы Янгизмдегі алғашқы жылдарынан шыққан деп болжайды. Қытай философиясының белгілі ғалымы Вин Цит Чан "Ян Чжу" тарауын Лаоцзы, Чжуанцзы және Хуайнаньцзы даосизмінен өзгеше, "теріс даосизм" деп атайды, олардың барлығы "жаңа нәрсені білдіретін оңды болды". 8-тарау, "Қосылыстарды түсіндіру", негізінен басқа ерте дереккөздерден алынған, тек даосистік емес, сонымен қатар конфуциандық және мохистік мәтіндерден, осы кітапта баяндалған философиялық даосизмге қарсы тұрған екі философиядан алынған. Шығыс және Африка зерттеулері мектебінің профессоры А.К. Грэм мәтіннің шығу тегін ашып көрсетті. 1960 жылы Лиезиді аударғаннан кейін, Барретт оны "қазірге дейінгі батыс тіліне жасалған ең жақсы аударма" деп атады, Грэм лингвистикалық тұрғыдан ішкі дәлелдерді және мәтіндік параллельдерді талдады. Ол Лиезидің басқа мәтіндерге қарағанда екіншілік екенін көрсететін көптеген жағдайларды анықтады, бірақ бірде-бір жағдайда ол өзі бастапқы көз болып табылған жоқ. Лиези аудармасының қайта қарастырылған кіріспесінде оның көзқарасының айтарлықтай өзгергені түсіндіріледі. 1960 жылы Қытайдың көптеген ғалымдары [Лиезидің] соңғы мерзімде жасалғанын мойындағанмен, батыстың көпшілігі оның көнелігіне күмән келтіруге құштар емес еді. Менің мәтіндік зерттеулерім, бұл аударма алғаш рет жарық көрген кезде әлі аяқталмаған, қытайлық мерзімдемелерді қолдады, ол қазір Батыста да кең таралған. Тексерудің бір нәтижесі мені таңқалдырды. Ағымдағы кітап гедонистік "Ян [Жу]" тарауын "Лиезидің қалған бөліктерінен соншалықты өзгеше, оның басқа қолдан жазылғаны сөзсіз" деп сипаттайды. Бұл ой, әрине, өте ерекше, және ол даосистік автордың редакциялау және қосымшалар енгізу белгілерін көрсетеді. Бірақ кітаптың негізгі бөлігі мен ертерек дереккөздерден алынған үзінділер арасында стильдегі айқын айырмашылықтарды көруге болатын болса да, гедонистік тарауды қалған бөлігінен ажырата алған жоқпын. Чжан Чжанның түсіндірмесіндегі Лиези мәтінін түсінбеушіліктерге байланысты Грэм "басшылық қол" Чжанның әкесіне немесе атасына тиесілі болуы мүмкін деген қорытындыға келді, яғни шамамен 300 жылға дейін. Лиезидің 3 және 6-тарауларындағы буддалық ықпалдың ұсыныстары туындының соңғы мерзімде жасалғанын растайтын дәлел болуы мүмкін; Қытайдағы буддизмді қараңыз. "Чжоу патшасы Му" сезімдік қабылдауларды иллюзия ретінде қарастырады; "Тырысу және тағдыр" тағдырға фаталистік (егер кармалық болмаса) көзқараспен қарайды, бұл Уувейдің дәстүрлі даостық тұжырымына қайшы келеді.
Liezi scholars have long recognized that it shares many passages with other pre Han texts like the Zhuangzi, Daodejing, and Lüshi Chunqiu. Barrett says opinion is "divided as to whether it is an ancient work with later interpolations or a forgery confected from ancient sources." On the one hand, the Liezi could contain a core of c. 400 BCE authentic writings of Lie Yukou; on the other hand, it could be a c. 400 CE compilation forged by Zhang Zhan. The Liezi is most similar with the Zhuangzi. They share many characters and stories; Graham lists sixteen complete episodes plus sections from others. The Zhuangzi also mentions Liezi in four chapters and Lie Yukou in three, for example, the famous passage about Liezi's ability to ride the wind and go flying around in chapter 1. The final two chapters have heterogeneous contents that differ from the Daoism elsewhere in the book. Chapter 7 records the Yangism philosophy of "Yang Zhu" (Yangzi), infamous for the criticism of Mencius that he, "believed in 'every man for himself.' If he could have helped the whole world by plucking out a single hair, he would not have done it." Zhang Zhan speculates that this chapter, focusing on indulgence in physical and temporary pleasures, was from Lie Yukou's earlier years in Yangism, before he became a Daoist. The well known scholar of Chinese philosophy, Wing Tsit Chan calls the "Yang Zhu" chapter "negative Daoism" in contrast with the Daoism of Laozi, Zhuangzi, and Huainanzi that were "all positive in that each represents something new." Chapter 8, "Explaining Conjunctions," is primarily taken from other early sources, not only Daoist but Confucian and Mohist texts, two philosophies that opposed the philosophical Daoism this book expounds. A. C. Graham, Professor Emeritus of the School of Oriental and African Studies, illuminated the textual provenance. After his translation of Liezi in 1960, which Barrett calls undoubtedly "the best translation into a Western language to date", Graham linguistically analyzed internal evidence and textual parallels. He discovered many cases where the Liezi is clearly secondary to other texts, but none where it is the primary source for a passage. The Preface to the revised Liezi translation explains his significant change in attitude. Although in 1960 most scholars in China already recognized the late date of [Liezi], most Westerners were still disinclined to question its antiquity. My own textual studies, not yet completed when this translation first appeared, supported the Chinese dating, which by now prevails also in the West. One result of the textual investigation came as a surprise to me. The present book describes the hedonist 'Yang [Zhu]' chapter as 'so unlike the rest of [Liezi] that it must be from another hand The thought is certainly very different, and it does show the signs of editing and interpolation by the Taoist author But although close scrutiny generally reveals marked differences in style between the body of the book and passages borrowed from earlier sources, I could find none to distinguish the hedonist chapter from the rest. Owing to occasional Liezi textual misunderstandings in Zhang Zhan's commentary, Graham concludes that the "guiding hand" probably belonged to Zhang's father or grandfather, which would mean c. 300 CE. Suggestions of Buddhist influences in Liezi chapters 3 and 6 are potentially corroborating evidence for a late date of composition; see Buddhism in China. "King Mu of Zhou" discusses sense perceptions as illusions; "Endeavor and Destiny" takes a fatalistic (if not karmic) view of destiny, which goes against the traditional Daoist concept of Wuwei.
Ықпал
Лиези даосизмдегі ең маңызды үш мәтіннің бірі ретінде танымал, олар – «Дао Дэ Цзин» және «Чжуанцзы». Даосизмнен тыс, Хонг Майдың «И Цзянь Чжи» бижи жанрындағы әңгімесі Лиезиден ежелгі мифтік император Юдың замандасы И Цзянь кейіпкерін қабылдады.
Liezi is known as one of the three most important texts in Taoism, together with the Tao Te Ching and Zhuangzi. Outside of Taoism, the biji genre story Yi Jian Zhi by Hong Mai borrowed the character of Yi Jian, a contemporary of the ancient mythical emperor Yu, from Liezi.
Аудармалар
Лиезидің ағылшын тіліндегі аудармалары басқа даостық мәтіндерге қарағанда сирек кездеседі. Алғашқы аудармалар толық емес нұсқалар болды; Лионель Джайлс (1912) 1–6 және 8-тарауларды, ал Антон Форк (1912) 7-тарауды ("Ян Чжу") аударды. Жоғарыда айтылғандай, А. К. Грэм (1960, 1990) толыққанды ғылыми аударма жасаған. Лиезидің жақындағы аудармасы – Ева Вонгтың (2001) шығармашылық аудармасы. 2005 жылы Қытай классикасы кітапханасы Лян Сяопеннің аудармасын жариялады.
There are fewer English translations of the Liezi than other Taoist texts. The first were partial versions; Lionel Giles (1912) translated chapters 1–6 and 8, while Anton Forke (1912) covered chapter 7 ("Yang Zhu"). As mentioned above, A. C. Graham (1960, 1990) wrote a definitive scholarly translation. A recent Liezi rendition is a creative translation by Eva Wong (2001). In 2005, the Library of Chinese Classics published a translation by Liang Xiaopeng.