Паштун тайпаларының басшылар жиналысы – жәрға. Паштун әлеуметтік кодексі бойынша дауларды шешу, басшы сайлау және маңызды мәселелерді қарастыру үшін өткізіледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Паштун тайпаларының басшыларының жиналысы
Assembly of Pashtun tribal leaders
Джирга (, jərga) – Паштун уәлисіне, паштун әлеуметтік кодексіне сәйкес консенсус арқылы шешім қабылдайтын басшылардың жиналысы. Ол паштундар арасындағы дау-жанжалдарды реттеу үшін, сондай-ақ қазіргі Ауғанстан мен Пәкістанда олардың ықпалындағы басқа этностардың өкілдері тарапынан да өткізіледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, лоя джирга немесе "үлкен кеңес" жаңа мемлекет басшысын сайлау, жаңа конституцияны бекіту немесе өте маңызды мәселелерді шешу мақсатымен шақырылған. Лоя джиргалар ХVIII ғасырдың басында Хотак әулеті билікке келгеннен бері ұйымдастырылып келеді. 1747 жылдың шілде айында Ауған басшылары Қандаһар қаласында жаңа патша сайлау үшін жиналды, олар 25 жастағы Ахмад Шах Дурраниді таңдады, оған Ауғанстанның қазіргі мемлекетін құру есімі тиесілі. 2022 жылдың 11-14 наурызы аралығында Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясының Банну қаласында Паштун Ұлттық Джиргасының алғашқы отырысы өтті, онда Пәкістан мен Ауғанстандағы паштундардың алдында тұрған өзекті мәселелер талқыланды.
A jirga (, jərga) is an assembly of leaders that makes decisions by consensus according to Pashtunwali, the Pashtun social code. It is conducted in order to settle disputes among the Pashtuns, but also by members of other ethnic groups who are influenced by them in present day Afghanistan and Pakistan. Historically, a loya jirga or a "great council" has been convened in order to elect a new head of state, approve a new constitution or resolve critical issues. Loya jirgas have reportedly been organized since the rise to power of the Hotak dynasty in the early 18th century. In July 1747, Afghan chiefs assembled in Kandahar to elect a new king, choosing the 25 year old Ahmad Shah Durrani, who is credited with founding the modern state of Afghanistan. From 11 to 14 March 2022, the inaugural meeting of the Pashtun National Jirga was held in Bannu, Khyber Pakhtunkhwa to discuss the critical issues faced by the Pashtuns in Pakistan and Afghanistan.
Этимология
Джирга деген сөз монғол тіліндегі цирк (tsərk) сөзімен туындас болуы мүмкін, ол ер адамдардың үлкен жиналысының кең шеңбер құруын білдіреді. Бұл бастапқыда азық-түлік немесе ойын-сауық үшін аулауға арналған жануарларды немесе ойындарды қоршау үшін пайдаланылған. Пәкістан ақсақалдары да тайпалық джирга кезінде дауды талқылағанда және тыңдағанда әдетте шеңберге отырады. Пәкістан тілінде үлкен джирга лоя джирга (لویه جرګه, lōya jərga) деп аталады, ал кішкентай джирга жиргағай (جرګګۍ, jərgagəy) деп аталады.
The word jirga might be cognate to Mongolian цирк (tsərk), referring to a large assembly of men forming a very broad circle, initially intended for laying siege around games or animals to be hunted for food or sport. Pashtun elders also typically sit in a circle when debating and hearing a given dispute during a tribal jirga. In Pashto, a grand jirga is known as loya jirga (لویه جرګه, lōya jərga). A mini jirga is called jirgagai (جرګګۍ, jərgagəy).
Шығуы мен тарихилығы
Бұл ғасырлар бойы сақталған мекеме исламдық шураға ("консультативтік кеңес") ұқсас идея.
The institution, which is centuries old, is a similar idea to the Islamic shura ("consultative assembly").
1747 Лоя жирга
Қандаһарда өткен жирғаға Ауғанстан өкілдері қатысып, Ахмад Шах Дурраниді жаңа көшбасшылары етіп тағайындады.
A jirga at Kandahar was attended by Afghan representatives who appointed Ahmad Shah Durrani as their new leader.
1928 жылы Лоя Джирга
1928 жылдың қыркүйегінде патша Аманулла Кабул маңындағы Пагман қаласында жирға шақырды, бұл оның билігінің үшінші лоя жиргасы (1919–1929) реформаларды талқылау үшін болды. Осы жирға барысында патша Аманулла өзінің жаңғырту саясатына қолдау алу үшін королева Сораядан жамылуын шешуін сұрады. Бірақ бұл делегаттарға тым ауыр болды, соның салдарынан кейбіреулері бүлік көтерді. 1964 жылдың қыркүйегі – Мұхаммед Захир Шах шақырған 452 адамдық жиналыс, жаңа конституцияны бекіту үшін. 1974 жылдың шілдесі – Дюранд сызығы мәселесі бойынша Пәкістанмен кездесу. 1977 жылдың қаңтары – Ауғанстан Республикасында бірпартиялық жүйені орнату туралы Мұхаммед Дауд Ханның жаңа конституциясын бекітті. 1985 жылдың сәуірі – Ауғанстан Демократиялық Республикасының жаңа конституциясын бекіту. 1990 жылдың мамыры – Мохаммад Нәжібулла басшылығымен Ауғанстан Республикасының жаңа конституциясын бекіту, түзетулерге бірнеше саяси партияларға мүмкіндік беру кірді. 2001 жылдың қыркүйегі – Талибан билігінің аяқталуын күткен төрт түрлі лоя жирга қозғалысы. Олардың арасында байланыс өте аз болды. Біріншісі Римде, Мұхаммед Захир Шахтың айналасында құрылды және Ауғанстандағы орташа паштундардың мүдделерін білдірді. Рим бастамасы әділ сайлауларды, исламды Ауғанстан мемлекетінің негізі ретінде қолдауды және адам құқықтарын құрметтеуді талап етті. Екіншісі Кипрде, Гүлбұддин Хекматиярдың Ислам партиясының мүшесі Хомаюн Джарир басшылығымен құрылды. Кипр бастамасын сынға алғандар оның Иранның мүддесіне қызмет ететінін күдіктенді. Алайда Кипр бастамасының мүшелері өздерін ауған халқына жақын деп есептеді және Рим тобын ұзақ уақыт оқшауланған ақсүйектерге тым жақын деп санады. Ең маңыздысы Германияда құрылды, нәтижесінде Бонн келісімі (Афғанстан) жасалды. Бұл келісім Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен жасалып, Ауғанстанның Уақытша Әкімшілігі құрылды және Ауғанстан Конституциясын бекіткен келесі жиргаларға жол ашты. 2006 жылы Ауғанстан президенті Хамид Карзай шекаралық шабуылдар бойынша дауды тоқтату үшін Пәкістан президентімен бірлесіп лоя жирганы басқаратынын мәлімдеді. 2009 жылдың желтоқсаны – даулы сайлаудан кейін президент Хамид Карзай талибандар көтерілісін талқылау үшін лоя жирганы өткізу жоспарын жариялады. Талибандарды осы жирғаға қатысуға шақырды, бірақ олар бас тартты. 2010 жылдың маусымында Кабулда барлық этникалық топтардан 1600-ға жуық делегаттар Талибанмен бейбіт келіссөздер үшін жиналды. 17 қараша 2013 жылы Кабулда, шамамен 2500 ауған ақсақалдары 2014 жылдан кейін АҚШ күштерінің шектеулі болуын мақұлдады. 29 сәуір – 3 мамыр 2019 жылы Кабулдағы Баг-е-Бала сарайында Талибанмен бейбіт келіссөздерге ортақ көзқарасқа келу үшін өткізілді, осы кезде Талибан мен АҚШ арасында келіссөздер жүріп жатқан болатын. Жиынға Абдул Расул Саяф төрағалық етті және 3200-ден астам делегат қатысты. Талибандар қатысудан бас тартты. 7–9 тамыз 2020 жылы ауғандық бейбіт процесінің аясында босатылуы тиіс, ауыр қылмыстар жасады деп айыпталған 400 талибан тұтқынының тағдырын шешу үшін өткізілді.
In September 1928, a jirga was called by King Amanullah at Paghman near Kabul, the third loya jirga of his reign (1919–1929) to discuss reforms, during which King Amanullah asked Queen Soraya to remove her veil in order to gain support for his modernizing policies. However, this was too much for the delegates, some of whom instigated a revolt. September 1964 – A meeting of 452 called by Mohammed Zahir Shah to approve a new constitution. July 1974 – A meeting with Pakistan over the Durand Line. January 1977 – Approved the new constitution of Mohammed Daoud Khan establishing one party rule in the Republic of Afghanistan. April 1985 – To ratify the new constitution of the Democratic Republic of Afghanistan. May 1990 – To ratify a new constitution of the Republic of Afghanistan under Mohammad Najibullah, amendments includes providing for multiple political parties. September 2001 – Four different loya jirga movements anticipating the end of Taliban rule. Little communication took place between each of them. The first was based in Rome around Mohammed Zahir Shah, and it reflected the interests of moderate Pashtuns from Afghanistan. The Rome initiative called for fair elections, support for Islam as the foundation of the Afghan state, and respect for human rights. The second was based in Cyprus and led by Homayoun Jarir, a member of the Islamic Party of his father in law, Gulbuddin Hekmatyar. Critics of the Cyprus initiative suspected that it served the interests of Iran. The members of the Cyprus initiative, however, considered themselves closer to the Afghan people and regard the Rome group as too close to the long isolated nobility. The most significant was based in Germany, which resulted in the Bonn Agreement (Afghanistan). This agreement was made under United Nations auspices, established the Afghan Interim Authority and paved the way for the later jirgas that established the Constitution of Afghanistan. 2006 – Afghan president Hamid Karzai said that he and the Pakistani president will jointly lead a loya jirga to end a dispute over border attacks. December 2009 – after his disputed re election, President Hamid Karzai announced to move ahead with a plan for a loya jirga to discuss the Taliban insurgency. The Taliban was invited to take part in this jirga, but they declined. June 2010 – at Kabul, in which around 1,600 delegates of all ethnic groups attended for a peace talks with the Taliban. 17 November 2013 – at Kabul, in which around 2,500 Afghan elders approved the presence of a limited number of US forces beyond 2014. April 29 – May 3, 2019 – at the Bagh e Bala Palace in Kabul, held to agree a common approach to peace talks with the Taliban, amid negotiations between the Taliban and the United States. The jirga was chaired by Abdul Rasul Sayyaf and over 3,200 delegates attended. The Taliban refused to attend. 7–9 August 2020 – held to decide the fate of 400 Taliban prisoners accused of serious crimes, who were supposed to be freed as part of the Afghan peace process.
1947 жылғы Бану жырығы
1947 жылғы 21 маусымда Баннуда Бача хан, оның інісі, бас министр доктор Хан Сахиб, Худай Хидматгарлар, провинциялық мәжіліс мүшелері, Мирзали хан (Ипи Фақирі) және басқа да тайпа басшылары қатысқан лоя жирга өтті. Бұл лоя жирга Банну резолюциясын қабылдады, онда паштундарға Британдық Үндістанның барлық паштун аймақтарын біріктіретін тәуелсіз Паштунистан мемлекетін құруға мүмкіндік беру талабы қойылды, оның орнына Үндістанға немесе Пәкістанға қосылудан бас тарту ұсынылды. Алайда, Британдық үкіметі бұл резолюцияның талабын орындаудан бас тартты, жауабында Худай Хидматгарлар 1947 жылғы Солтүстік-Батыс Шекаралық провинцияның Пәкістанға қосылуы жөніндегі референдумын бойкоттады.
On June 21, 1947, in Bannu, a loya jirga was held consisting of Bacha Khan, his brother Chief Minister Dr Khan Sahib, the Khudai Khidmatgars, members of the Provincial Assembly, Mirzali Khan (Faqir of Ipi), and other tribal chiefs, just seven weeks before the Partition of India. The loya jirga declared the Bannu Resolution, which demanded that the Pashtuns be given a choice to have an independent state of Pashtunistan composing all Pashtun territories of British India, instead of being made to join either India or Pakistan. However, the British Raj refused to comply with the demand of this resolution, in response to which the Khudai Khidmatgars boycotted the 1947 North West Frontier Province referendum for merging the province into Pakistan.
2006 жылғы Белучистан үшін лоя джирга
2006 жылдың сәуірінде Белуджистанның бұрынғы бас министрі Тадж Мұхаммед Джамали президент Первез Мушарраф пен Белуджистандағы бейбітшілік үшін лоя жирганы шақыруды ұсынды. 2006 жылдың қыркүйек айында Калатта өткен лоя жирга балуч халқының егемендігі мен құқықтары жөнінде Халықаралық сотқа шағымдану туралы жариялады.
In April 2006, former Balochistan Chief Minister Taj Muhammad Jamali offered to arrange a meeting between President Pervez Musharraf and a loya jirga for peace in Balochistan. A loya jirga was held at Kalat in September 2006 to announce that a case would be filed in the International Court of Justice regarding the sovereignty and rights of the Baloch people.
Заңға ұқсас қызмет
Жирга қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша сот ретінде де қолданылған, бірақ бұл практика Пәкістан мен Ауғанстанның кейбір бекінген аймақтарында ресми соттармен алмастырылуда, ал басқа жерлерде ол тайпалық аймақтарда сот функциясын атқаруда. Жирга Пакистанның тайпалық аймақтарында соттың құрметіне ие. Ұлттық үкімет тағайындаған саяси агент Шекаралық қылмыстар ережесі (FCR) арқылы заң мен тәртіпті сақтаса да, нақты билік жиргада. Саяси агент жиргалардың көмегімен өзінің тайпалық аймағында заң мен тәртіпті сақтайды. Жирга зына жасаған жағдайда таспен ұрып өлтіру сияқты өлім жазасын, немесе қоғамнан қууды үкім ете алады. Ауғанстанмен шекаралас, Пәкістанның наразылық тудыратын оңтүстік тайпалық аймақтарында әл-Қаида мен Талибанға қарсы өткізілген соңғы әскери операцияларда жиргалар үкімет пен содырлар арасында делдалдық рөл атқарды. Жирга дәстүрі Үндістан басқаруындағы Кашмир аңғарындағы мұсылмандар тарапынан да қабылданып жүзеге асырылуда.
The jirga was also used as a court in cases of criminal conduct, but this usage is being replaced by formal courts in some settled areas of Pakistan and Afghanistan, elsewhere it is still used as courts in tribal regions. The jirga holds the prestige of a court in the tribal areas of Pakistan. Although a political agent appointed by the national government maintains law and order through the Frontier Crimes Regulation (FCR), the actual power lies in the jirga. The political agent maintains law and order in his tribal region with the help of jirgas. The jirga can award capital punishment, such as stoning to death in case of adultery, or expulsion from the community. In the recent military operations against al Qaeda and the Taliban in Pakistan's restive southern tribal agencies bordering Afghanistan, jirgas played a key role of moderator between the government and the militants. The tradition of jirga has also been adopted by Muslims in the Kashmir valley of Indian administered Kashmir.