Кіріспе

DHEA гормон ретінде

Chembox

| ImageFile = Dehydroepiandrosteron.svg
| ImageSize = 225px
| ImageAlt =
| ImageFile1 = Dehydroepiandrosterone molecule ball.png
| ImageSize1 = 235px
| ImageAlt1 =

| IUPACName = 3β Hydroxyandrost 5 en 17 one
| SystematicName = (3aS,3bR,7S,9aR,9bS,11aS) 7 Hydroxy 9a,11a dimethyl 2,3,3a,3b,4,6,7,8,9,9a,9b,10,11,11a tetradecahydro 1H cyclopenta[a]phenanthren 1 one
| OtherNames = Androstenolone; Prasterone; Androst 5 en 3β ol 17 one; 5,6 Didehydroepiandrosterone; Dehydroisoepiandrosterone
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 443682301

| Section1 =
| Section2 =
| Section3 =
| Section6 = Chembox Pharmacology
| ATCvet = yes
| ATCCode prefix = A14
| ATCCode suffix = AA07
| ATC Supplemental = (эстрогенмен бірге қолданылады)
| AdminRoutes = Ауыз арқылы, вагинальды (салыну), бұлшық ішіне инъекция (прастерон энантаты ретінде), инъекция (прастерон натрий сульфаты ретінде)
| Bioavail = 50%
| Excretion = Зәр
| HalfLife = DHEA (Дегидроэпиандростерон): 25 минут DHEA S (Дегидроэпиандростерон сульфаты): 11 сағат. Бұл адамдардағы ең көп таралған стероидтардың бірі. DHEA бүйрек үсті бездерінде, жыныс бездерінде және мида түзіледі. Ол жыныс бездерінде және басқа да тіндерде андрогендер мен эстрогендердің биосинтезіне метаболистік аралық ретінде қызмет етеді. Дегенмен, DHEA ядролық және жасушалық беттік рецепторлардың кең спектріне байланып, нейростероид және нейротрофтық фактор рецепторларының модуляторы ретінде әрекет ете отырып, әртүрлі әлеуетті биологиялық әсерлерге ие. АҚШ-та DHEA рецептсіз қосымша ретінде сатылады және прастерон деп аталатын дәрілік препарат ретінде қолданылады.

Андроген ретінде

ДГЭА және андростендион сияқты басқа да бүйрекүсті безінің андрогендері, салыстырмалы түрде әлсіз андрогендер болғанымен, жасөспірімдік бездің (адренархе) андрогендік әсерлеріне жауапты, мысалы, ерте жасанды және қолқап астындағы шаштың өсуі, ересектерге тән дене иісі, шаш пен терінің майлылығының артуы және жеңіл акне. ДГЭА тері мен шаш түбірлерінде тестостерон мен дигидротестостеронға (ДГТ) айналу арқылы жергілікті түрде күшейеді.

Эстроген ретінде

DHEA әлсіз эстроген.

Андроген рецепторлары

Тестостерон және дигидротестостерон (ДГТ) сияқты күшті андрогендердің ішкі прекурсоры болып жұмыс істесе де, ДГЭА-ның өзінің андрогендік активтілігінің белгілі бір деңгейде екені анықталды, ол андроген рецепторына (АР) төмен байланыстыру қабілетімен (Ki = 1 мкМ) әлсіз ішінара агонист ретінде әрекет етеді. Дегенмен, рецептордағы оның ішкі активтілігі өте әлсіз, осы себепті тестостерон сияқты толық агонисттермен байланысу үшін бәсекелестікке түсуіне байланысты, қан айналымындағы тестостерон және дигидротестостерон (ДГТ) деңгейіне қарай антагонист сияқты, демек антиандроген сияқты әрекет ете алады. Алайда, рецепторға байланысу қабілеті өте төмен болғандықтан, қалыпты жағдайларда маңызды рөл атқаруы екіталай.

Эстроген рецепторлары

Андроген рецепторларына жақындығымен қатар, DHEA-ның ERα және ERβ эстроген рецепторларына Ki мәні 1,1 мкм және 0,5 мкм, ал EC50 мәні >1 мкм және 200 нм болатыны анықталды, бұл олармен байланысып (және белсендіретінін) көрсетеді. DHEA-ның ERα-ның ішінара агонисті екендігі анықталғанмен, оның максималды тиімділігі 30–70% құрайды, сондықтан осы деңгейдегі белсенділікке қажетті концентрациялар DHEA-ның осы рецептордағы әрекетінің физиологиялық маңызы бар екеніне күмән келтіреді. Алайда, таң қалдыратыны, DHEA ERβ-нің толық агонисті болып табылады, эстрадиолға ұқсас немесе одан сәл жоғары максималды жауап береді, ал оның қан айналымындағы және адам денесіндегі жергілікті тіндердегі деңгейі эстрадиолдың ең жоғары, овуляциялық емес концентрацияларынан сәл жоғары деңгейдегі қан айналымындағы деңгейімен салыстырғанда рецепторды бірдей деңгейде белсендіре алады. Егер эстрадиолмен бірге қолданғанда, екеуінің де концентрациясы физиологиялық деңгейге тең болса, ERβ-нің жалпы белсенділігі екі есе артады. DHEA-ның андроген және эстроген рецепторларынан басқа, PPARα, PXR және CAR ядролық рецепторларын да қамтиды. Тікелей өзара әрекеттесулерден басқа, DHEA бірнеше басқа белоктарды жанама геномдық механизмдер арқылы реттейді деп есептеледі, оның ішінде CYP2C11 және 11β HSD1 ферменттері бар – соңғысы кортизол сияқты глюкокортикоидтардың биосинтезіне қажетті және DHEA-ның антиглюкокортикоидтық әсерлеріне қатысы бар деп саналады, сондай-ақ тасымалдаушы белок IGFBP1 да бар.

Нейротрансмиттер рецепторлары

DHEA бірнеше нейротрансмиттер рецепторларына тікелей әсер ететіні анықталды, оның ішінде NMDA рецепторының оң аллостерикалық модуляторы, GABAA рецепторының теріс аллостерикалық модуляторы және σ1 рецепторының агонисі ретінде әрекет етеді. Кейіннен DHEA TrkB және TrkC-ге жоғары сәйкестікпен (аффинділікпен) байланатыны анықталды, бірақ ол тек TrkC-ні ғана белсендіреді, ал TrkB-ні белсендірмейді. DHEA және DHEA S осы рецепторларға төмен наномолярлық диапазондағы (шамамен 5 нМ) сәйкестікпен (аффинділікпен) байланады, бірақ бұл көрсеткіштер жоғары қуатты полипептидтік нейротрофиндерге, мысалы NGF (0,01–0,1 нМ) қарағанда шамамен екі рет төмен. Соңғы зерттеулер DHEA және/немесе DHEA S жүйке жүйесінің эволюциясының басындағы нейротрофин рецепторларының филогенетикалық тұрғыдан ежелгі "ата-баба" лигандалары болуы мүмкін деген болжамды ұсынады.

G6PDH ингибиторы

DHEA (Ki = 17 мкМ; IC50 = 18,7 мкМ) бәсекеге қабілетсіз ингибитор болып табылады және NADPH тәуелді еркін радикалдар өндірісін төмендетіп, деңгейін азайта алады. Бұл әрекет DHEA-ның қабынуға қарсы, гиперпластикаға қарсы, химиопрофилактикалық, гиперлипидемияға қарсы, диабетке қарсы және семіздікке қарсы, сондай-ақ белгілі бір иммуномодуляциялық белсенділіктеріне жауапты болуы мүмкін деп саналады (бұл пікірді қолдайтын тәжірибелік деректер бар). Алайда, DHEA-ның тірі организмде (in vivo) G6PDH белсенділігін тежегені байқалмаған, ал DHEA-ның G6PDH-ны сынақ түтігінде (in vitro) тежеуі үшін қажетті концентрациялар өте жоғары, сондықтан G6PDH тежеуінің DHEA әсеріне қосқан үлесі күмәнді.

Әр түрлі

DHEA TRPV1-ді бәсекелес тежеушілікпен тежейтіні анықталды.

Биосинтез

DHEA бүйрек үсті безінің торлы қабатында адренокортикотроптық гормон (ACTH) бақылауымен және гонадотропин босатушы гормон (GnRH) бақылауымен жыныс бездерімен өндіріледі. Ол сондай-ақ мида да түзіледі. DHEA холестериннен холестериннің тізбегін үзу ферменті (CYP11A1; P450scc) және 17α гидроксилаза/17,20 лиаза (CYP17A1) ферменттері арқылы, прегненолон және 17α гидроксипрегненолон аралық заттар ретінде синтезделеді. Ол көбінесе бүйрек үсті безінен түзіледі, тек шамамен 10% жыныс бездерінен бөлінеді. Айналымдағы DHEA-ның 50-70% перифериялық тіндерде DHEA S-тің десульфатталған түрінен пайда болады. Калорияны шектеу приматтарда DHEA деңгейін арттыратыны көрсетілген. Кейбір ғалымдар калорияны шектеу нәтижесінде пайда болатын эндогенді DHEA-ның артуы, калорияны шектеумен байланысты ұзақ өмір сүруге ішінара жауапты болуы мүмкін деп санайды.

Тарату

Дене айналымында DHEA негізінен альбуминмен байланысады, аздаған бөлігі жыныстық гормон байланыстыратын глобулинмен (SHBG) байланысады. Альбуминмен немесе SHBG-мен байланыспаған DHEA-ның қалған азы бөлігі айналымда бос күйде болады. Бұл бүйрек үсті безінде табиғи түрде және экзогенді DHEA ауыздан қабылданғанда бауыр мен ішектегі бірінші өту метаболизмі кезінде жүзеге асады. DHEA S өз кезегінде стероид сульфатаза (STS) арқылы шеткі тіндерде DHEA-ға айналуы мүмкін. DHEA-ның соңғы жартылай ыдырау мерзімі қысқа, бар болғаны 15-30 минутты құрайды. Ал DHEA S-тің соңғы жартылай ыдырау мерзімі одан әлдеқайда ұзақ, 7-10 сағатқа жетеді.

Жүктілік

Жүктілік кезінде DHEA S ұрықтың бауырында 16α-гидрокси DHEA және 15α-гидрокси DHEA сульфаттарына айналады, бұл эстриол және эстетрол эстрогендерінің өндірісіндегі аралық заттар болып табылады.

Өлшем

DHEA-ның көбісі бүйрекүсті бездерінен түзілетіндіктен, DHEA S/DHEA қан деңгейін өлшеу бүйрекүсті бездерінің артық қызметін анықтауға көмектеседі, мысалы бүйрекүсті безінің қатерлі ісігі немесе гиперплазиясында, соның ішінде бүйрекүсті безінің туа біткен гиперплазиясының кейбір түрлерінде. Поликистоздық жұмыртқалар синдромымен ауыратын әйелдерде DHEA S деңгейі көтеріңкі болады.

Химия

DHEA, сондай-ақ androst 5 en 3β ol 17 one деп аталады, табиғи түрде кездесетін андростан стероиды және 17 кетостероид. Ол құрылымдық жағынан андростендиолмен (андрост 5 ene 3β,17β диол), андростендионмен (андрост 4 ene 3,17 dione) және тестостеронмен (андрост 4 en 17β ol 3 one) тығыз байланысты. Бұл изомерлер де техникалық тұрғыдан "DHEA" болып саналады, себебі олар эпиандростерон қаңқасынан сутектер алынып тасталған дегидроэпиандростерондар. Дегидроандростерон (DHA) – DHEA-ның 3α эпимері және эндогенді андроген болып табылады.

Тарих

DHEA алғаш рет 1934 жылы Адольф Бутенандт және Курт Цхернинг адам зәрiнен бөлiнiп алынған.