Үй шаруашылығының қарызы: экономикалық дағдарыс және салдары

Кіріспе

Үй шаруашылығындағы барлық адамдардың жиынтық қарызы – үй шаруашылығының қарызы, оған тұтынушылық қарыз және ипотекалық несиелер кіреді. Бұл қарыздың күрт өсуі тарихи түрде көптеген ауыр экономикалық дағдарыстармен бірге жүрді және 2007-2012 жылдардағы АҚШ және одан кейінгі Еуропаның экономикалық дағдарыстарының себебі болды. Көптеген экономистер бұл қарызды төмендетудің АҚШ және таңдалынған Еуроаймақ елдерінің экономикалық жаңғыруы үшін өте маңызды екенін айтады.

Шолу

Тұрғын үй қарызын қандай қарыз түрлері кіретініне байланысты әртүрлі жолдармен анықтауға болады. Кездесетін қарыз түрлеріне үй ипотекасы, үй капиталына несие, автокөлік несиесі, студенттік несие және кредит карталары жатады. Тұрғын үй қарызын экономика бойынша да өлшеуге болады, яғни, тұрмыстық қарыздың түрлі табыс өлшемдеріне (мысалы, салықтан бұрынғы және қолма-қол табысқа) немесе экономиканың мөлшеріне (ЖІӨ) қатысты қарыздылық деңгейін анықтау үшін. Қарыздың салмағын қарыз алушының табысына шаққандағы төленген сыйақы мөлшері арқылы да бағалауға болады. Мысалы, АҚШ Федералдық резервтік жүйесі «тұрғын үй шаруашылықтарының қарыздық қызмет көрсету коэффициентін» (DSR) есептейді, ол қарыз төлемдерінің жеке табысқа қатынасын бағалауға мүмкіндік береді. Қарыз төлемдеріне барлық қолданыстағы ипотекалық және тұтынушылық қарыз бойынша қажетті төлемдердің шамаланған сомасы кіреді. ФРС сондай-ақ «қаржылық міндеттемелер коэффициентін» (FOR) есептейді, ол автомобиль лизингі төлемдерін, жалдап тұратын мүліктің жалға төлемін, үй иелерінің сақтандыруын және жылжымайтын мүлік салығын қарыздық қызмет көрсету коэффициентіне қосады. Үй иесі мен жалға алушыға арналған FOR коэффициенттері Тұтынушылардың қаржылық сауалнамасы және ағымдағы халық санағынан алынған төлемдер мен табыстардың үй иесі мен жалға алушы үлесін FOR-дың есептегіші мен бөліміне қолдану арқылы есептеледі. Үй иесінің ипотекалық FOR-ы ипотекалық қарыз, үй иесінің сақтандыруы және жылжымайтын мүлік салығы бойынша төлемдерді қамтиды, ал үй иесінің тұтынушылық FOR-ы тұтынушылық қарыз және автомобиль лизингі бойынша төлемдерді қамтиды.

Тарихи көзқарас

ХХ ғасырда тұтыну тауарларына жұмсалатын шығындар айтарлықтай өсті. Өмірлік деңгей көтерілген сайын үй шаруашылықтарының қарыздары артты және тұтынушылар ұзақ пайдалануға арналған тауарларға сұраныс жасады. Бұған жоғары сапалы электроника, көлік құралдары және тұрмыстық техника сияқты несие арқылы сатып алынатын негізгі тұрақты тауарлар кірді. Оңай несие жинақтап қоюдан шығындауға көшуді ынталандырды. Бұл тенденция 2020 жылдарға дейін жалғасты, онда кредиттік картаны қолдану күнделікті өмірдің бір стандартына айналды.

1980 жылдан 2007 жылға дейін дамыған елдердегі үй шаруашылықтарының қарызы олардың қолжетімді табысына және ЖІӨ-ге қатысты айтарлықтай өсті. Бұл АҚШ және Еуропаның 2007-2012 жылдардағы дағдарыстарының көптеген себептерінің бірі болды. Зерттеулер көрсеткендей, АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының қарызы 1982 жылдан 2000 жылға дейін ЖІӨ-нің 43%-ынан 62%-ына дейін өсті. ХХІ ғасырдың басында көптеген өнеркәсіптік дамыған елдер, Германиядан басқа, 2007-2008 жылдары ЖІӨ-ге шаққанда үй шаруашылықтарының қарызында күрт өсімді бастан өткерді, АҚШ 2007 жылға дейін осы процесте жетекшілік етті. 2017 жылға қарай американдық көрсеткіш Ұлыбританиядан кейін екінші орынға шықты. АҚШ-тағы үй шаруашылықтары дағдарыстан кейін қарыздан арылуда (қарызды төмендетуде) елеулі прогресс жасады, оның көп бөлігі ипотекалық несиелерді өндіріп алу және қаржы институттарының қарызды жабуымен байланысты. Кейбір мәліметтер бойынша, 2012 жылдан бастап тұтынушылар қарыздың белгілі бір түрлерін қайтадан алуға кірісті, бұл экономиканың жақсарып бара жатқанын көрсетеді, себебі бұл қарыз тұтынуды қолдайды. Алайда, Business Insider баяндамасына сәйкес, орташа американдықтың қарызы шамамен 105 000 долларды құрайды, ал жалпы алғанда американдықтардың қарызы 17,6 триллион доллардан асып түседі, бұл АҚШ үкіметінің 2022 жылы жұмсаған қаражатынан екі еседен астам.

Әлем

ЭЫДҰ елдері арасындағы тұрмыстық қарыздың көп бөлігі ипотекалық несиелерден тұрады, олардың үлесі елдерде 60%-дан 90%-ға дейін ауытқиды. Скандинавия елдері ЭЫДҰ елдері арасындағы ең жоғары жалпы тұрмыстық қарыз деңгейін көрсетеді, олардың тұрмыстық қарызының басым бөлігі ипотекалық несиелерден құралған, ал тұтыну несиелеріне деген қажеттілік жорықсыз. +2020 Q1 Тұрмыстық қарыз № Ел ЖІӨ-нің %-ы 1 97,9% 2 84,4% 3 82,5% 4 75,6% 5 70,2% 6 68,3% 7 58,8% 8 57,2% 9 52,4% 10 50,7%

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тағы тұрмыстық (HH) қарызы (FRED "CMDEBT" айнымалысымен өлшенген) 1980-2011 жылдар аралығында ЖІӨ мен қолжетімді табысқа қатысты артты. Тұрмыстық қарыздың қолжетімді табысқа шаққандағы үлесі 1980 жылы 68% болса, 2007 жылы 128% жетіп, 2011 жылы 112% дейін төмендеді. Тұрмыстық қарыздың номиналды ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі 1980 жылы 47% болса, 2009 жылы 94% жетіп, 2012 жылы 77% дейін төмендеді. АҚШ тұрмыстық қарызы 1950 жылдары дерлік нөлден 2008 жылы 13,8 триллион долларға дейін өсті, кейін 2012 жылдың екінші тоқсанына қарай 12,9 триллион долларға дейін төмендеді. Тұтынушылық несиелерге кредиттік карталар, автонесиелер, студенттік несиелер және басқа да тұрмыстық қарыздар кіреді, бірақ ипотекалар кірмейді. Ол 1990 жылғы қаңтарда ЖІӨ-нің 14,0% құраса, 2009 жылғы қаңтарда 18,0% дейін өсті. 2010 жылғы шілдеде ЖІӨ-нің 16,4% дейін төмендеп, 2013 жылғы қаңтарға қарай 17,5% дейін қайта өсті.

Жұмыспен қамтуға әсері

Рана Форохар 2012 жылдың шілдесінде былай деп жазды: "Зерттеулер көрсеткендей, Ұлы дағдарыстан бері АҚШ-тағы жұмыс орындарының көп бөлігі тұтынушылардың төмендеген шығындарының салдарынан туындады, бұл тұрмыстық қарызға байланысты болды. Бұл төмендеу АҚШ фирмаларында штат қысқартуларға әкеп соқты. Қарызды төлеу – тұтынудың және экономикалық өсімнің артуына жол ашады".

Экономикалық қалпына келтіру әсері

Нил Ирвин 2013 жылдың шілдесінде тұтынушылық несиелердің өсуінің экономикалық әсерін (яғни, ипотекадан басқа барлық түрдегі үй шаруашылықтарының қарыздары) былай түсіндірді: "Америкалықтар экономикаға көбірек сенім артып, қарыз алуға дайын. Ал несие берушілер қарыз беруге көңілдірек болып келеді. Осы өсіп келе жатқан тұтынушылық қарыздың арқасында жасалатын шығындар тауарлар мен қызметтерге сұраныстың артуына, одан жұмыс орындарының ашылуына және табыстың өсуіне әкелетін жақсы айналым құруға көмектеседі. Шындығында, үй шаруашылықтарының қарыз алуы (және осының нәтижесіндегі шығындар) федералдық шығыстарды қысқарту мен бюджет тапшылығын азайтудың салдарынан туындаған қиындықтардың бір бөлігін жеңілдетуі мүмкін".

Қарызды табыс немесе жинақпен өтеу

Орташа табысты отбасылардың көп бөлігі өздерінің байлығын баспанаға салғандықтан, тұрғын үй бағасының күрт төмендеуі кезінде, табыстан қарызды төлеу он жыл немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін, 2007-2012 жылдары дамыған әлемнің көп бөлігінде болғандай. Мысалы, АҚШ-та бұл қарыз 30 жыл ішінде жинақталды (1980-2007 жылдар аралығындағы ең жоғары деңгей) және оның көп бөлігі ипотекамен байланысты болды.

Қарызды қайта құру немесе есептен шығару

Кейде қарызды кредиторлармен келіссөздер жүргізу арқылы немесе банкроттық туралы заңдық рәсімдер арқылы азайтуға болады, бұл несие карталары сияқты қарыздың кейбір түрлерін жоюға мүмкіндік береді. Кейбір несие берушілер ипотекалық құндылықты (үй иесінің міндеттемелерін азайту) төмендетуге келіседі, ипотекалық сот ісінен одан да үлкен шығынға ұшырағаннан гөрі. Экономист Джозеф Стиглиц үй иелері үшін жеделдетілген банкроттық процесті, қарыздарды жазуға мүмкіндік беру үшін, жақтады. Экономистер Джозеф Стиглиц пен Марк Занди 2012 жылдың тамызында маңызды ипотекалық несиелерді қайта қаржыландыруды немесе құнсыздандыруды ұсынды. Олар 2006 жылдан бастап тұрғын үй бағасының көпіршесі жарыла бастағаннан бері төрт миллионнан астам американдық үйлерін жоғалтқанын түсіндірді. Тағы да 3,5 миллион үй иесі ипотекадан босату процесінде немесе төлемдерді өтемей жатыр, сондықтан олар жақын арада осы жағдайға түседі. Шамамен 13,5 миллион үй иесінің капиталы теріс (су астында), яғни олардың үйінің қазіргі құнынан артық қарызы бар, бұл миллиондаған адамдардың үйлерін жоғалту мүмкіндігін арттырады. Жеке қарыз және ипотека экономиканы айтарлықтай тежейді. Экономистер Кеннет Рогофф пен Кармен Рейнхарт 2013 жылдың сәуір айында былай деп жазды: "АҚШ-та біз ипотекаға берілген үйлердің (ипотеканың құны үйдің құнынан жоғары болған) негізгі сомасын азайтуды қолдаймыз. Біз инфляцияны орташа деңгейден жоғарылату және "қаржылық репрессия" – инфляцияға түзетілген пайыздық ставканы төмендету, бұл облигация иелеріне салық салуға тең болатын, ықтимал шешімдер туралы да жаздық. Бұл стратегия Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қарызды айтарлықтай азайтуға көмектесті. Чикаго университетінің профессоры Луиджи Зингалес 2009 жылдың шілдесінде ипотекалық қарызды акцияларға айырбастауды ұсынды, онда банк үйді сатқан кезде болашақ құнына иелік ету құқығын алғанда ипотекалық қарыз жазылады (қарызды акцияға айырбастау). Қор менеджері Джон Хассман 2009 жылдың сәуір айында жеке тұлғалар мен банктер үшін қарызды акцияларға айырбастауды жақтады. Журналист Стивен Клемонс 2012 жылдың шілдесінде былай деп жазды: "2008-2009 жылдардағы Ұлы дағдарыс, салдары АҚШ және әлемдік экономикада әлі де сезіліп жатыр, тұтынушылық несиелердің күрт өсуінен туындады – бес жыл ішінде 98% дейін, ал АҚШ-тың бизнес және тұтынушылық несиелерінің жалпы сомасы осы дағдарыс басталған кездегі деңгейге тең". Ол экономиканы жандандыру үшін қарызды кешіру немесе қайта құруды ұсынды. Ұлы депрессия кезінде АҚШ 1933-1936 жылдар аралығында бір миллион төленбеген ипотеканы сатып алып, қайта қаржыландырған Үй иелері несие корпорациясын (HOLC) құрды.

Debt can sometimes be reduced by negotiation with creditors or by a legal bankruptcy process, which can result in dismissal of certain types of debt such as credit cards. Some lenders may agree to write down mortgage values (reducing the homeowner's obligation) rather than taking even larger losses in foreclosure. Economist Joseph Stiglitz argued for a rapid bankruptcy process for homeowners, to allow debts to be written down. Economists Joseph Stiglitz and Mark Zandi both advocated significant mortgage refinancing or write downs in August 2012. They explained that more than four million Americans lost their homes since the housing bubble began bursting in 2006. An additional 3.5 million homeowners are in the foreclosure process or are so delinquent on payments that they will be soon. Roughly 13.5 million homeowners are underwater (in negative equity), meaning they owe more than their home is now worth, increasing the odds that millions more will lose their homes. The household debt and foreclosures are significantly holding back the economy. Economists Kenneth S. Rogoff and Carmen M. Reinhart wrote in April 2013: "In the United States, we support reducing mortgage principal on homes that are underwater (where the mortgage is higher than the value of the home). We have also written about plausible solutions that involve moderately higher inflation and “financial repression” — pushing down inflation adjusted interest rates, which effectively amounts to a tax on bondholders. This strategy contributed to the significant debt reductions that followed World War II. Professor Luigi Zingales (University of Chicago) advocated a mortgage debt for equity swap in July 2009, where the mortgage debt would be written down in exchange for the bank taking an interest in future appreciation of the home upon sale (a debt for equity swap). Fund Manager John Hussman also advocated debt for equity swaps for households and banks during April 2009. Journalist Steven Clemons wrote in July 2012: "The Great Recession of 2008–2009, from which there are still repercussions in the US and global economies, resulted from a massive surge in consumer loans—98% in just five years—and the combined total of US business and consumer loans is basically at the same level as at the moment this crisis hit." He argued for debt forgiveness or restructuring to help stimulate the economy. During the Great Depression, the U. S. created the Home Owners Loan Corporation (HOLC), which acquired and refinanced one million delinquent mortgages between 1933 and 1936.

Инфляция

Егер жалақы инфляцияның нәтижесінде өссе, ал қарыздар өзгермейтін болса, қарыздарды өтеу оңайырақ болады. Экономистер жоғары қарызды экономикалардағы қарыз жүгін азайтуға көмектесу үшін инфляцияны арттыруды ұсынады. Мысалы, экономист Кеннет Рогофф 2011 жылдың тамызында ипотекалық қарыздарды қайта құрылымдауды да, инфляцияны да қолдады: «Алдағы ауыр қарыздан арылу және өсудің баяулау кезеңін қысқартудың жалғыз практикалық жолы – бірнеше жылға созылған, шамамен 4-6% болатын инфляцияның тұрақты өсуі екенін дәлелдедім. Әрине, инфляция – жинағандардан қарыз алушыларға теңсіз және кездейсоқ кіріс беру. Бірақ, соңында, мұндай трансферт тез қалпына келтірудің ең тікелей жолы болып табылады. Бұл бір күні осылай немесе басқа жолмен болсын, Еуропа қазірдің өзінде қатты сезініп отыр. Ол сондай-ақ, үкімет ипотекалық қарызды төмендету үшін үйлерге үлестік қатысу құқығын алуды ұсынды.

Тұрғын үйлердің артық қарыздылығы

Қарызды шектен тыс мөлшерде анықтау қиын болса да, оның анықтамаларында бірнеше негізгі элемент ортақ. Біріншісі – жасалған қаржылық міндеттемелерге байланысты шығыстарды өтеу қабілеті. Қарыздың шектен тыс көп болуы мұндай үнемі қайталанып тұратын шығыстарды өтеуге келмейтін жағдайды білдіреді. Екіншіден, бұл қабілетсіздік тұрақты сипатта болуы керек. Бұл – уақыт өлшемділігі, яғни анықтамада тұрақты және жалғаса беретін қаржылық қиындықтар қамтылуға тиіс, ал ұмытылу сияқты жағдайлардан туындайтын бір реттік оқиғалар ескерілмеуі керек. Үшінші негізгі элемент – тұрмыс деңгейі. Үй шаруашылығы келісімшарт бойынша міндеттемелерді орындау үшін ең төменгі тұрмыс деңгейінен бас тартпауы тиіс. Төртіншіден, ақшалай қаражаттың жетіспеуі. Үй шаруашылығы (қаржылық және қаржылық емес) активтерді, сондай-ақ несие сияқты басқа қаржы көздерін пайдалана отырып, жағдайды түзетуге шамасы келмейді. Соңында, барлық жасалған қаржылық міндеттемелер, оның ішінде ипотекалық және тұтынушылық несиелер, коммуналдық және телефон төлемдері, сондай-ақ жалдау ақысы (үнемі қайталанып тұратын шығыстар) кіреді. Қарыздың шамадан тыс көбеюінің себептері алуан түрлі болуы мүмкін. "Қауіпті өмірлік оқиға" (мысалы, жұмыссыздық, қарым-қатынастың ажырасуы, ата-ана үйін тастау, бизнестің банкротқа ұшырауы, ауру немесе күтпеген үй жөндеуі. Мұндай оқиғалар кіріс пен шығыстардағы күрт өзгерістерге әкелуі мүмкін) осының түп себебі болуы мүмкін, кейде қарыздың бірден шектен тыс мөлшерге жетуіне себеп болады. Ал кейбір үй шаруашылықтары бейсаналы түрде немесе әдейілеп, біртіндеп қарызға батып кеткен. Олар қолжетімді несие түрлерін пайдаланады, кейде болашақта оны қайтара алмайтындарын ескермейді. Мұның себебі қаржыны басқару дағдыларының жетіспеуі және несие берушілердің агрессивті маркетингтік тактикасы болуы мүмкін. Тағы бір себеп – тұтыну әдеттерінің артуы. Үшінші топқа ең нашар жағдайдағы адамдар жатады. Олар лайықты тұрмыс деңгейін қамтамасыз ету үшін несие алуға мәжбүр. Олар көбінесе салыстырмалы түрде жоғары пайыздық мөлшерлемелерге тап болады. Қарыздың шектен тыс көп болуының салдары үй шаруашылығы үшін қаржылық қиындықтар, депрессия, денсаулықтың нашарлауы, қарым-қатынастардың бұзылуы, негізгі қаржылық қызметтерден шеттетілу, әлеуметтік байланыстардың нашарлауы, жұмыстан шеттетілу және ұйымдық міндеттемелердің жоқтығы, қауіпсіздік сезімінің жоғалтылуы болуы мүмкін. Үй шаруашылығының қарыздылығына қарсы шаралар алдын алу, жеңілдету және оңалту болып бөлінеді. Алдын алу шараларына қаржылық білім беру және реттеу кіреді. Соңғысының мысалы – Еуропалық Одақтың "Тұтынушыларға арналған несие шарты туралы директивасы". Онда, мысалы, несие берушілердің пайыздық мөлшерлемелерін біркелкі форматта (жылдық мөлшерлемелер) көрсетуі және белгілі бір сомадан жоғары қарыздар үшін жазбаша шарттарға қол қоюы талап етіледі, бұл SMS несиелері арқылы импульсивті қарыз алудың алдын алуға көмектеседі. Жеңілдету шараларына қарызды азайту жөніндегі консультациялық қызметтер жатады, олардың мақсаты – үй шаруашылықтарына қаржылық жағдайын жақсартуға көмектесу, негізінен ақпарат беру, бюджетті жоспарлау және теңгерімдеу, құқықтық мәселелер бойынша көмек көрсету, несие берушілермен келіссөздер жүргізу, психологиялық қолдау көрсету және тіпті үй шаруашылығының қаржысын басқаруды өз еркімен өз мойнына алу арқылы көмектесу. Оңалту шараларына тұтынушылардың банкроттығы және заңды қарыздарды реттеу рәсімдері кіреді. Әдетте, әр елде процедуралар әртүрлі болғанымен, жалпы алғанда, олар келесідей жұмыс істейді. Мұндай рәсімдер кезінде қарызға батқан үй шаруашылығы белгілі бір шекті табыстан асып қалған барлық кірісін кредиторларға/мемлекетке береді және белгілі бір мерзімнен кейін (мысалы, Ұлыбританияда 1 жыл, Португалияда 5 жыл, Ирландияда 12 жыл) қарыздардан босатылады.

While it is challenging to define over indebtedness, definitions of over indebtedness tend to have a few core elements in common. The first one refers to the capacity to meet the expenses associated with the contracted financial commitments. Over indebtedness implies an inability to meet such recurring expenses. Second, this inability is structural. This is the time dimension, which holds that the definition must capture persistent and ongoing financial problems and exclude one off occurrences that arise due to forgetfulness, for instance. The third core element refers to standard of living. The household must be unable to meet contracted commitments without reducing its minimum standard of living expenses. Fourth, comes illiquidity. The household is unable to remedy the situation by recourse to (financial and non financial) assets and other financial sources such as credit. Lastly, all contracted financial commitments are included, among them mortgage and consumer credit commitments, utility and telephone bills as well as rent payments (recurring expenses). Causes of over indebtedness can be diverse. A 'risky life event' (for example, unemployment, relationship break up, leaving the parental home, business failure, illness or unexpected home repairs. Such events can trigger income and expenditure shocks) can lie at the root, sometimes instantly turning indebtedness into over indebtedness. Other households have unconsciously, or consciously, gradually become
over committed. They make use of available forms of credit, sometimes without realizing that they might not be able to repay in the future. Lack of financial management skills and aggressive marketing by lenders may both lie at the origin of this. Another potential cause includes escalating consumption habits. The third group of people are the least well off. They need to obtain credit in order to attain a reasonable standard of living. They are frequently subject to relatively high interest rates. Potential consequences for the over indebted household include financial hardship, depression, poor health, relationship breakdown, exclusion from basic financial services, a strain on social relations, absenteeism at work and lack of organizational commitment, a feeling of insecurity. Responses to household over indebtedness can be preventive, alleviative and rehabilitative. Preventive measures include financial education and regulation. An example of the last is the European Union's "Directive on Credit Agreements for Consumers Household debt advisory services". It stipulates, for example, that lenders should list the interest rates they change in a homogenized way (yearly rates) and that paper contracts should be signed for debts above a certain amounts, thus inhibiting for example impulsive borrowing through SMS loans. Alleviative measures include debt advisory services, which aim to help households getting their finances back on track, mainly by means of information provision, budget planning and balancing, help with legal arrangements, negotiation with creditors, providing psychological support by having someone to talk to, and even by effectively, voluntarily taking over the managing of a household's finances. Rehabilitative measures include consumer bankruptcy and legal debt settlement procedures. While precise arrangements vary largely between countries, in general such procedures work as follows. During such procedures, the over indebted household hands over all income above a minimum threshold to the creditors/state and is cleared of its debts after the period, varying in length from for example 1 year in the UK to 5 in Portugal and 12 in Ireland.