Кіріспе
Британдық темір дәуірі – Ұлыбритания археологиясында қолданылатын дәстүрлі атау. Бұл атау негізгі аралдың және кішігірім аралдардың темір дәуірі мәдениетінің тарихқа дейінгі және прототарихи кезеңдерін көрсетеді. Әдетте, тәуелсіз темір дәуірі мәдениетіне ие болған ежелгі Ирландия осыған қосылмайды. Темір дәуірі – жалпы артефакттардың археологиялық горизонты емес, ол жергілікті әртүрлі мәдени кезең. Британдық темір дәуірі британдық қола дәуірінен кейін келді және теория бойынша Ұлыбританияда темірдің құралдар мен қарулар үшін алғаш рет маңызды қолданыла бастаған сәттен бастап, аралдың оңтүстік жартысының римдіктерге айналуына дейін жалғасты. Римдік мәдениет Рим Британиясы деп аталады және британдық темір дәуірін ығыстырды деп есептеледі. Осы кезеңде Британияда өмір сүрген тайпалар көбінесе кең мағынада кельт мәдениетінің бір бөлігі деп саналады, бірақ соңғы жылдары бұл пікірге қарсылықтар туды. Ең болжанасы, «кельт» – тілдік термин, ол темір дәуірінде Галлияны Британ аралдарымен байланыстыратын тұрақты мәдени бірлікке сілтеме жасамайды. Британияда кеңінен таралған бритон тілдері (сондай-ақ көршілес Ирландия мен Галлияның гойдель және галл тілдері сияқты) кельт тілдері деп белгіленген топқа жатады. Дегенмен, бір кельт тілді мәдениетте кездесетін мәдени ерекшеліктерді басқаларына ауыстыруға болмайды.
The British Iron Age is a conventional name used in the archaeology of Great Britain, referring to the prehistoric and protohistoric phases of the Iron Age culture of the main island and the smaller islands, typically excluding prehistoric Ireland, which had an independent Iron Age culture of its own. The Iron Age is not an archaeological horizon of common artefacts but is rather a locally diverse cultural phase. The British Iron Age followed the British Bronze Age and lasted in theory from the first significant use of iron for tools and weapons in Britain to the Romanisation of the southern half of the island. The Romanised culture is termed Roman Britain and is considered to supplant the British Iron Age. The tribes living in Britain during this time are often popularly considered to be part of a broadly Celtic culture, but in recent years, that has been disputed. At a minimum, "Celtic" is a linguistic term without an implication of a lasting cultural unity connecting Gaul with the British Isles throughout the Iron Age. The Brittonic languages, which were widely spoken in Britain at this time (as well as others including the Goidelic and Gaulish languages of neighbouring Ireland and Gaul, respectively), certainly belong to the group known as Celtic languages. However, it cannot be assumed that particular cultural features found in one Celtic speaking culture can be extrapolated to the others.
Археологиялық дерек
Осы кезеңдегі адам мінез-құлқын түсінуге жасалған әрекеттер дәстүрлі түрде аралдардың географиялық орналасуы мен ландшафтына, сондай-ақ континенттік Еуропадан келген ықпал көздеріне назар аударды. Қола дәуірінің соңғы кезеңінде жерді пайдалану мен қоныстануға әсер ететін жаңа идеялардың белгілері байқалады. Қазіргі кезде «келттік далалар» деп аталатын кең шаруашылық жүйелер құрыла бастады, ал елді мекендер тұрақтырақ болып, жерді тиімді пайдалануға бағытталды. Орталық ұйымдық құрылым бұл процеске неолит дәуірінен бері қатысып келді, бірақ Стоунхендж сияқты монументалды құрылыстар салудың орнына, ландшафтты меңгеру сияқты экономикалық және әлеуметтік мақсаттарға жұмылдырылды. Бірнеше шақырымға созылатын ұзын орлар қазылып, олардың басында қоршаулар орнатылды. Бұл, аумақтық шекараларды белгілеу және кең аумақтарды бақылауға алу ниетін көрсетеді. Б.з.д. 8 ғасырында Ұлыбританияның континенттік Еуропамен, әсіресе Оңтүстік және Шығыс Британиямен байланысы күшейгенін көрсететін деректер көбейді. Континенттегідей жаңа қару түрлері пайда болды, мысалы, «капр тілі» деп аталатын қылыштар, олардың күрделі үлгілері Атлантикалық Еуропаның барлық аймақтарында кездеседі. Бұл шақта финикиялық саудагерлердің Ұлыбританияға минералдар іздеу үшін келіп, Жерорта теңізінен тауарлар әкелген болуы мүмкін. Сонымен қатар, Солтүстік Еуропадан әкелінген заттар Солтүстік теңіз арқылы Шығыс Ұлыбританияға көп мөлшерде жеткізілді. Осы кезеңге жататын қорғаныс құрылыстары, әсіресе Солтүстік Шотландиядағы брохтар мен аралдардың қалған бөлігіндегі төбелік бекіністер, әсерлі болды. Ең танымал төбелік бекіністерге Дорсеттегі Мейден қамалы, Сомерсеттегі Кэдбери қамалы және Гэмпширдегі Дэйнбери жатады. Төбелік бекіністер алғаш рет Вессексте қола дәуірінің соңында пайда болды, бірақ б.з.д. 550-400 жылдар аралығында ғана кеңінен таралды. Ең ертегілері қарапайым бір қабатты қоршаулардан тұрды және көбінесе ұзын орлар жүйесімен байланысты бұрынғы қоршауларға қосылды. Қазіргі заманда төбелік бекіністердің көп бөлігі толыққанды зерттелмеген, Данбери осы ерекшеліктердің бірі болып табылады, оның жалпы ауданының 49% зерттелді. Алайда, «бекіністер» тұрмыстық мақсаттарда да қолданылған, олардың жер жұмыстарынан азық-түлік сақтау, өндіріс және тұру орындарының іздері табылды. Дегенмен, олар тек уақытша пайдаланылған болуы мүмкін, өйткені 20 ғасырда табылған төмендіктердегі шаруашылықтар мен дөңгелек үйлермен тұрақты түрде қоныстанған төбелік бекіністерді салыстыру қиын, мысалы, Кіші Вудбери мен Риспайн лагеріндегідей. Көптеген төбелік бекіністер шын мәнінде «бекіністер» емес және олардың қоныстанғандығына ешқандай дәлел жоқ. Төбелік бекіністердің дамуы жақсы ұйымдасқан және көп халықты әлеуметтік топтар арасындағы шиеленістердің күшеюінен туындаған болуы мүмкін. Балама ретінде, темір дәуірінің соңғы кезеңдерінде құрылыстар байлықтың артуын және өмір сүру деңгейінің жоғарылауын көрсетеді деген болжамдар бар, бірақ мұндай өзгерістер орта темір дәуірінің археологиялық жазбаларында көрінбейді, осы кезде төбелік бекіністер кеңінен таралды. Осыған байланысты, олар нарықтар мен әлеуметтік байланыс орталықтары ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, римдік оккупация кезінде олар қорғаныс құрылыстары ретінде римдік шабуылдарға тиімді қарсы тұра алмады. Светоний Веспасианның б.з. 43 жылы Батыс елдеріндегі жорығы кезінде 20-дан астам «қалаларды» басып алғанын айтады, сонымен қатар Ход-Хилл және Дорсеттегі Мейден қамалының төбелік бекіністерінен зорлық-зомбылықтың белгілері табылды. Кейбір төбелік бекіністер жаңадан бағындырылған британдықтар үшін қоныстар ретінде жалғасты. Кейбіреулері кейінгі мәдениеттер, мысалы, ерте ортағасырлық кезеңдегі сакстар тарапынан қайта пайдаланылды.
Кельттер континенттен көшіп келді
Рим тарихшысы Тацит британдардың континенттен келген адамдардың ұрпақтары екенін айтты және ол каледониялықтарды (қазіргі Шотландияда) германдық халықтармен, Оңтүстік Уэльстің силурларын ибериялық қоныс салушылармен, ал Оңтүстік-Шығыс Британияның тұрғындарын галл тайпаларымен салыстырды. Бұл көші-қондық көзқарас британдық темір дәуірінің пайда болуы және қазіргі заманғы ұлттардың қалыптасуы туралы кейінгі пікірлерге ұзақ уақыт бойы әсер етті. Солтүстік және Батыс Ұлыбританиядағы сақталған кельт тілдерінен алынған тіл білімі бұл идеяны қолдайтын сияқты көрінді, ал археологтар кейінгі тарихта байқаған материалдық мәдениеттегі өзгерістер көбінесе жаңа басқын толқындарымен байланыстырылды. 20 ғасырдың басында «басқыншылық» сценарийі диффузионистік көзқарасқа қарсы қойылды. 1960 жылдары соңғы модель кең қолдауға ие болды, бірақ ол 1970 жылдары сынға ұшырады. Шындығында, ерте темір дәуірінде Орталық Еуропадан батысқа қарай ірі көші-қон болды. Бұл қозғалыстарды «басқыншылықтар», «көші-қондар» немесе көбінесе «диффузия» деп сипаттау керек пе деген сұрақ көбінесе сөздік мәселе болып табылады. «Басқыншылықтар» деп аталатын оқиғалардың мысалы ретінде біздің заманымызға дейінгі 2 ғасырдың соңынан бастап Оңтүстік Британияға келген белгиялықтарды атауға болады, бұл Цезарьдің Галлия соғысы туралы еңбектерінде сипатталған. Мұндай кенеттен орын алған оқиғалар археологиялық деректерде көрінбей қалуы мүмкін. Бұл жағдайда, Айлсфорд Сварлинг керамикасын түсіндіру маңызды. «Басқыншылық» және «диффузионизм» арасындағы пікірталасқа қарамастан, континентпен байланыстар британдық темір дәуірінің ерекше ерекшелігі екендігі даусыз. Цезарьдің сөзіне сүйенсек, белгиялықтардан ішкі аймақтарда тұратын британиялықтар өздерін жергілікті тұрғындар деп есептеген.
Демография
Британия халқы темір дәуірінде бір миллионнан астамға дейін едәуір өсті, бұл, ішінара, арпа мен бидайдың жақсаруы мен бұршақ, бұршақ және зығырдың көбейген пайдаланылуына байланысты. Олардың көпшілігі Оңтүстік аймақтағы ауыл шаруашылығы жерлерінде тығыз орналасқан. Бұл кезеңде қоныстану тығыздығы мен жер тапшылығы шиеленісті күшейтуге ықпал еткен болуы мүмкін. Туған кездегі орташа өмір сүру ұзақтығы шамамен 25 жасқа дейін, ал 5 жасқа толғанда 30 жасқа дейін болған. Бұл көрсеткіштер әйелдер үшін сәл төмен, ал ерлер үшін орташа темір дәуірінде көптеген аймақтарда, жас әйелдердің босану кезінде өлім-жітім деңгейінің жоғары болуына байланысты; алайда, екі жыныстың орташа жасы соңғы темір дәуірінде шамамен тең болады. Бұл түсінік темір дәуірінің соңында соғыстар мен әлеуметтік қақтығыстардың күшеюіне байланысты, және бұл кем дегенде Оңтүстік Британияның археологиялық жазбаларында жақсы расталғандай көрінеді. Темір дәуірінің басында Оңтүстік Британияның кең таралған Вессекс қыш ыдыстары, мысалы, All Cannings Cross стиліндегі үлгісі, аймақтағы біріккен әлеуметтік-экономикалық топты көрсетеді. Дегенмен, б.з.д. 600 жылға қарай, ол әр түрлі топтарға бөлініп, әрқайсысының өзіндік керамикалық стилі пайда болды. Б.з.д. 400 мен 100 жылдар аралығында аймақтық ерекшеліктердің қалыптасуы және халықтың айтарлықтай өсуі туралы мәліметтер бар.
Птолемейдің Альбионы
Клавдий Птолемей римдік биліктің басында Британияны сипаттады, бірақ оған бұрынғы көздерден алынған материалдарды да қосты. "Претаник аралдары" деген ат Пифей саяхатынан бері белгілі болғанмен, "Британия" атауын Страбон мен Плиний қолданса да, Птолемей ертерек қолданылған "Албионды" пайдаланды, ол Massaliote Periplus-те де қолданылғаны мәлім.
Британиядағы темір дәуіріндегі наным-сенімдер
Римдіктер солтүстік-батыс Еуропа халықтарының құдайларына табынуын сипаттаған. Барри Канлифф бір топ құдайлардың еркектікке, аспанға және жеке тайпаларға қатысты екенін, ал екінші топтың құдайлардың өмір сүруге, жерге және тайпалық айырмашылықтардан асып түсетін жалпылама сипатқа ие екенін анықтады. Құдықтар мен бұлақтар әйелдік, құдайлық байланыстармен байланысты, мысалы, Бат қаласында құлшыныс етілген Сулис құдайы. Тациттің "Агрикола" (2.21) еңбегінде ол Римге дейінгі британдықтар мен галлдардың діни және салт-дәстүрлерінің ұқсастығын атап көрсетеді. Діни амалдар көбінесе жануарларды құрбан етуді немесе, әсіресе соғыс олжасын, металл бұйымдарын жерге көмуді қамтыды. Аңғардағы Ллин-Керриг-Бахта қару-жарақ пен жылқының жабдықтары табылған, олар көлге тасталған құрметті сыйлықтар деп түсіндіріледі. Темірден жасалған қару-жарақтар өзендерден де табылды, әсіресе Темзадан, сондай-ақ Трент пен Тайн өзендерінен. Кейбір жерленген зергерлік бұйымдар жер анасына сыйлық ретінде қарастырылады. Пайдаланылмаған астық сақтау шұңқырлары мен орлардың соңдарында да әдейі орналастырылған деп есептелетін заттар табылды, олар жылқы, итті және қарғаларды жерлеуге басымдық берді. Мәйіттер көбінесе қиратылған, ал Дэнберидегідей шұңқырлардың түбінде табылған кейбір адам қалдықтарының да діни мағынасы болуы мүмкін. Цезарьдың жазбаларында Британияның діни қызметкерлері дрейдтер болғандығы айтылады, олар зор қуатқа ие діни элита. Ұлыбритания дрейдтер дінінің орталығы болған көрінеді, ал Тациттің Суетоний Паулин басқарған Англсиге жасалған шабуыл туралы баяндамасы оның мәнісі туралы біршама мәлімет береді. Дрейдтер туралы археологиялық дәлелдер сақталмаған, бірақ Кентте табылған салт-дәстүрлі заттармен бірге жерленгендердің кейбіреулері олардың діни сипатын көрсетеді. Жалпы алғанда, дәстүрлі көзқарас бойынша дін ашық ауада, табиғатта жүзеге асырылған. Гилдас "Елімнің шайтандық бейнелері Мысырдың құдайларынан асып түсті, және біз әлі де олардың кейбіреулерін қираған ғибадатханалардың ішінде немесе сыртында, әдеттегідей қатаң және деформацияланған сыртқы көрініспен көріп тұрамыз" дейді. Алайда, темір дәуірінің қасиетті орындары деп түсіндірілген бірнеше орын, викториялық және кейінірек кельт романтизмінен туындаған бұл көзқарасқа қайшы келеді. Хэмпширдегі Хейлинг аралы және Хитроу әуежайының құрылысы кезінде табылған орындар мақсатты түрде салынған қасиетті орындар ретінде қарастырылады. Хейлинг аралы мысалы, тіктөртбұрышты аумаққа орналастырылған дөңгелек ағаш құрылысы болды және біздің заманымыздың 1-ғасырында сол жоспар бойынша римдік-британдық ғибадатханасы ретінде таспен қайта салынды. Хитроу ғибадатханасы – Еуропаның басқа жерлеріндегі римдік-кельт ғибадатханаларына өте ұқсас амбулаторияны құраған деп есептелетін тіректер сақинасымен қоршалған кішкентай бөлме. Данеберидегі тіктөртбұрышты құрылым және Сомерсеттегі Кэдбери қамалындағы траншеяға негізделген тіктөртбұрышты құрылыммен аяқталатын бозауларды жерлеуге арналған алты тірек құрылымының тізбегі де осылай түсіндірілді. Кэдбери қамалынан көрінетін Сигвеллстегі мысал, шығысында металл бұйымдарымен және жануарларды толық және жартылай жерлеумен байланысты. Алайда, Лестерширдегі Халлатоннан ашық аспан астындағы қасиетті орынның бар екеніне дәлелдер табылды. Бұл жерде біздің заманымыздың 1-ғасырының басында орға Халлатон қазынасы деп аталатын заттардың жиынтығы көмілген. Құрылыстық дәлелдердің жалғыз нұсқасы – орға салынған ағаш қоршау. Ұлыбританияның темір дәуіріндегі өлім әртүрлі аймақтарда әртүрлі мінез-құлықтарға әкелген сияқты. Көму – өлгендерді жоюдың ең көп таралған тәсілі болды, бірақ Шығыс Йоркширдің Аррас мәдениетінің арбамен жерлеулері және Корнуоллдың цистерналық жерлеулері оның барлық жерде кездеспейтінін көрсетеді. Дорсетте Дуротригстер кішкентай жерлеу орындарына ие болған сияқты, кейде олар жоғары мәртебелі қабір заттарымен жабдықталған. Шындығында, темір дәуіріндегі жерлеу орындарының аздығы салдарынан қорытынды жасау қиын. Өлім-жітімнің табиғи түрде немесе адамның араласуымен таратылуы жерлеу дәлелдерінің жоқтығына себеп болуы мүмкін деп ұсынылған.
Ерте және орта темір дәуірі
Ерте темір дәуірінде Холштат мәдениетіне тән көптеген заттар континенттен импортталды және олар орта темір дәуірінің жергілікті өнеріне маңызды әсер етті.
Темір дәуірінің соңғы кезеңдері
Б.з.д. 2 ғасырдың соңынан бастап Оңтүстік Орталық Британия Бреттань және Атлантика теңіз жолдары арқылы Оңтүстік-Батыс Галлияға Рим сауда желілерімен тікелей емес байланысқа түсті. Дорсеттегі Хенгистбери-Хед ең маңызды сауда орталығы болды және онда итальяндық шарап амфораларының көп саны табылған. Бұл монеталар, басым бөлігі сауда арқылы тасымалданбаған болуы мүмкін. Бұрын бельгиялықтардың Оңтүстік-Шығыс Британияға қоныс аударуы олардың сол аймақта пайда болуын түсіндіруге тырысты. Алайда, соңғы зерттеулер олардың онда болуына себеп – континенттегі римдіктермен соғысқанда британдық әріптестерінен көмек алу үшін солтүстік галлиялық тайпалар төлеген саяси және әлеуметтік қолдау болуы мүмкін деген жорамал бар. Цезарь Галлияны бағындырғаннан кейін, Оңтүстік-Шығыс Британия мен континент арасында өркенді сауда қалыптасты. Бұл шарап пен зәйтүн майы амфоралары, сондай-ақ галло-бельгиялық керамикасының жаппай өндірісі арқылы археологиялық тұрғыдан дәлелденген. Б.з.д. 1 ғасырдың басында жазған Страбон Британияға импортталған пил сүйегінен жасалған әшекейлер, янтарь, шыны ыдыстар және басқа да ұсақ тауарларды тізімдеген, ал аралдан экспортталатын тауарлар ретінде астық, мал, алтын, күміс, темір, тері, құлдар мен аңшылық иттерін атады. Бұл сауданың дамуына Оңтүстік-Шығыс Британия мен Рим әлемі арасындағы саяси байланыстар мен клиенттік қарым-қатынастар ықпал еткен болуы мүмкін.
Британиядағы темір дәуірінің соңы
Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлыбританияның оңтүстігіндегі темір дәуірі римдіктердің басып кіруімен аяқталды. Британия мәдениетінің бірден сіңірілуі болмаса да, археологиялық зерттеулерге сүйенсек, қандай да бір өзгерістер орын алған. Мысалы, Хэмпширдегі Хейлинг аралындағы римдік-кельт ғибадатханасы біздің заманымыздың 60-70 жылдары салынды, ал Агрикола сол кезде Солтүстік Британияда (көбінесе қазіргі Шотландияда) науқан жүргізіп жатқанда, бұл ғибадатхана темір дәуіріне тән қасиетті орынның үстіне салынған. Рим стиліндегі тұрғын үйлерге көшуді көрсететін тікбұрышты тас құрылымдар біздің заманымыздың 1-ші ғасырының ортасы мен соңында Бриксворт және Квинтон аудандарында байқалады. Рим билігінің әлсіз немесе болмаған аймақтарында темір дәуірінің сенімдері мен салты сақталды, бірақ Рим немесе римдік-британдық әсердің ең болмағанда маргиналды деңгейі болды. Бұған жергілікті тілден шыққан Камулодунум (Колчестер) сияқты жер-атаулардың сақталуы куә.