Кіріспе
Француз монетасының түрі. "Эку" (экки) термині бірнеше француз монеталарының бірін білдіруі мүмкін. Алғашқы эку алтын монета ("эку-д'ор") болды, ол 1266 жылы Франция королі Людовик IX билігі тұсында соғылды. Экудың құны уақыт өте келе едәуір өзгерді, сондай-ақ күміс монеталар ("эку д'argent" деп аталды) да пайда болды. "Эку" (латын тілінде "scutum") – "қалқан" деген мағынаны білдіреді, және монета Францияның гербын бейнелегендіктен осылай аталды. Бұл сөз каталонның "эскут", итальянның "скудо" немесе португал және кастиль тілдеріндегі "эскудо" сөздерімен байланысты. Ағылшын тілінде эку көбінесе "таж" немесе ағылшын тажы, британ тажы және басқа да таждар дәуірінде "француз тажы" деп аталды.
The term écu (eky) may refer to one of several French coins. The first écu was a gold coin (the écu d'or) minted during the reign of Louis IX of France, in 1266. The value of the écu varied considerably over time, and silver coins (known as écu d'argent) were also introduced. Écu (from Latin scutum) means shield, and the coin was so called because its design included the coat of arms of France. The word is related to the Catalan escut, Italian scudo, or Portuguese and Castilian escudo. In English, the écu was often referred to as the crown, or the French crown in the eras of the English crown, British crown, and other crowns.
Шығу тегі
Людовик IX таққа отырғанда, Францияда әлі де күміс пен алтынның ірі монеталары қолданылмай, Шарль Ұлы заманынан бері айналымда жүрген кішкентай күміс монеталар (қысқаша d) пайдаланылып келді. Француз патшалары жылдар бойы көптеген дворяндар мен епископтарға монета соғу құқығын берген, ал олардың «феодалдық» монеталары патшалық монеталармен бәсекелесті. Венеция мен Флоренция ірі күміс және алтын монеталарға сұраныс бар екенін көрсеткен, ал 1266 жылы Людовик IX осы салада патшалық монеталардың басымдығын арттыруға тырысты. Оның алтын экю-д'орында сол кездегі Франция патшаларының гербі болған, лилия гүлдерімен безенген қалқан бейнеленген. Бұл монеталар алтынның құны күмістен 10 есе ғана жоғары есептелді, бұл Англияның Эдуард III-і сәтсіз пайдалануға тырысқан шынайы емес арақатынас еді. Бұл тағы да сәтсіз аяқталды, Людовик IX-тың күміс монеталары үлкен сәттілікке жетті, бірақ оның алтын монеталары осы бағамен қабылданбады, ал оның ізбасары алтын монета соғуды тоқтатты.
Алтын экю
1296 жылы Филипп IV Францияға алтын ақша айналымын қайта енгізді және өте әсем, бірақ үнемі өзгеріп тұратын монеталар тізбегін бастады. Бұл монеталар көбінесе алдыңғы бетіндегі суретіне қарай аталды, ал 1337 жылы Филипп VI енгізген «эку à la chaise» монетасында отырған патшаның жанында Франция патшаларының гербтары бейнеленген қалқан көрсетілген. Филипп VI осы монеталардың көп мөлшерін Нидерландыдағы өзінің одақтастарына Жүз жылдық соғыстың басында қаржылай көмек ретінде жұмсады, және бұл монета Нидерландыда кеңінен көшірілді. 1385 жылы Карл VI алтын монеталардың дизайнын жиі өзгерту амалын (бірақ олардың салмағы мен құнын өзгертпей) «эку à la couronne» монетасымен тоқтатты. Бұл монета да алдыңғы бетіндегі қалқанның атымен аталады, енді оның үстінде тәж және Франция патшаларының үш лилиядан тұратын гербы бейнеленген. Карл VI-ның әкесі ағылшындарға қарсы үлкен жеңістерге жеткенімен, бұл шығынды балаларына жүктеді. Бала Карл VI-ның үкіметі әкесінің дұрыс ақша саясатын тастап, алтын «франк а шеваль» монетасын алмастырды. Жаңа «эку à la couronne» монетасы «франк» монетасынан жеңіл болды, бірақ оның құны 1 ливрден (₶.), яғни 20 сомынан (қысқартылған s.) «франк» үшін 22 сомы 6 динарға (яғни 1₶. 2s. 6d.) дейін артты. Бұл девальвация ғана емес, сонымен қатар «франк» монетасы бір ливрге тең болса, «эку» монетасының құны манипуляцияға ұшырады. 1475 жылы Людовик XI «эку à la couronne» монетасының «эку au soleil» деп аталатын түрін жасады, себебі күн енді қалқанның үстінде пайда болды. Девальвация процесі жалғасты. 1515 жылы «эку au soleil» монетасы 36 сомы 9 динарға бағаланды, бірақ 1547 жылға қарай 45 сомға дейін өсті, оның салмағы мен тазалығы 1519 жылы азайтылған болатын. «Эку» монетасының дизайны француз алтын монеталарында 1640 жылға дейін, оны «луи д’ор» монетасы алмастырғанға дейін, негізінен өзгеріссіз сақталды. 1500 жылдардың екінші жартысында испандық Америкадан импортталған алтын мен күміс француз экономикасына әсер етті, бірақ Франция патшасы жаңа байлықтың көп бөлігін ала алмады. Ол «эку d’or» монетасын 1547 жылы 45 сомнан 1577 жылы 60 сомға, яғни 3 ливрге дейін кезең-кезеңмен қайта бағалады. Бұл алтын мен күміс ұсынысының артуынан туындаған инфляцияны күшейте түсті, ал 1576 жылы Блуада өткен Генерал штатының отырысы валюта манипуляцияларын тоқтату үшін халықтың наразылығын күшейтті. 1577 жылы Генрих III «эку d’or» монетасын 3 ливрге бекітуге және бағалар «эку» монетасымен көрсетілетін жаңа ақша жүйесін қабылдауға келісті. Осы жүйенің бір бөлігі ретінде күмістен соғылған ширек және сегіздік «эку» монеталарын енгізді. Ширек және сегіздік күміс «эку» монеталарының дизайны алтын «эку» монетасымен бірдей болды, алдыңғы бетінде патшалық герб және артқы бетінде крест бейнеленген. Франция тарихында алғаш рет бұл монеталардың құндылығын көрсету үшін қалқанның екі жағына IIII немесе VIII сандары қойылды. Наварра және Беарн монета соғу орындарында соғылған патшалық монеталар Францияның лилияларына жергілікті гербтарды қосты. Буйон және Седан, Рено сарайы және Ретельдегі феодалдық монеталар да ширек «эку» монеталарын соқты, олардың өз гербтары патшалық гербтардың орнына қойылды. 17 ғасырға қарай бұл «эку d’or» монетасының құны 3 ливрден 5 ливрден астамға дейін өсті, ал 1646 жылға дейін соғылған күміс ширек «эку» монетасының құны 15 сомнан 1 ливрге дейін өсті.
Күмiз Луи немесе 1641 жылғы эку
Бұл Францияға Германияда танымал болған талерлермен бәсекелесе алатын монетаны әлі де әкелмеді. Сонымен қатар, француз монеталары әлі де қолмен жасалатындықтан, монета шеттерінен құнды металл заңсыз түрде кесіліп алынып, одан әрі айналымға жіберілуі мүмкін еді. Ақырында, экю д’ор 23 каратты алтыннан жасалған еді, бұл халықаралық стандартқа сәйкес келмеді. Людовик XIII мұның бәрін түзетті. Ол Париж монета цехына монета соғу машиналарын орнатып, 1640 жылы экю д’ордың орнына Луи д’орды енгізді. 1641 жылы ол талердің мөлшерімен тең күміс монетаны енгізді, ол бастапқыда Луи д’аржан деп аталды, ол француз күміс маркасына 9-ға шаққанда, 11/12 тазалықта (24,93 г таза күміс) және үш ливр турниге бағаланды – бұл 1577 жылы экю д’ор тұрақтанған құнмен бірдей болды. Бұл жаңа 3₶ монета да экю деп аталды.
1726 жылғы күміс эку
1690 жылдан 1725 жылға дейін бағалар тұрақсыз болды, нәтижесінде Луи д’аржант монетасы жаңа күміс эку монетасының пайдасына тоқтатылды. 1726 жылы ол алғаш рет 8.3 француз күміс маркасына, 11/12 тазалықта (немесе 27.03 грамм таза күміс) шығарылды және 6₶ бағасында бағаланды. Күміс эку монетасы 1/8 бөлігі құнды монетаға (huitième d’écu), 1/4 бөлігі құнды монетаға (quart d’écu) және 1/2 бөлігі құнды монетаға (demi écu) бөлінді. Олардың барлығында корольдің бейнесі ал жағында, ал корольдік гербы арт жағында бейнеленген. Бұл күміс эку монетасы Германияда лаубталер деп аталды. Ол Оңтүстік Германияда 2.8 Оңтүстік Германия гульденімен қолданысқа түсті. Швейцарияда ол төрт Берн ливріне немесе Хельветикалық Республиканың төрт франкісіне тең болды. 17-18 ғасырлардағы валюта жүйесі туралы толық ақпарат алу үшін Луи д’ор, ливр турнуа және итальяндық скудо туралы мақалаларды қараңыз.