Эко жүйелерді бағалау: экономикалық маңызы мен әдістемесі

Кіріспе

Экожүйені бағалау – экожүйеге және/немесе оның экожүйелік қызметтеріне (ақшалай, биофизикалық немесе басқа) құндылық тағайындауды қамтитын экономикалық процесс. Мысалы, орманның су тасқыны мен топырақ эрозиясын азайту, көміртегіді сіңіру, жойылып бара жатқан түрлерге орта қамтамасыз ету және зиянды химиялық заттарды жұту арқылы адамның әл-ауқатының артықшылықтарын сандық тұрғыда бағалау, осылайша монетизация саясаткерлер мен табиғатты қорғау мамандарына басқарудың нәтижелерін бағалауға және әртүрлі саясаттардың тиімділігін салыстыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, мұндай бағалаулар шамамен есептелгендіктен, нарықтық емес шығындар мен пайдаларды бағалаудағы белгісіздік пен философиялық тартыстарды қамтиды.

Тарих

Шығын-пайда талдаулары және нарықтық құнның қалыптасуы ғасырлар бойы экономикалық әдебиетте кездеседі. Алайда, 1997 жылы Орегон штатындағы Портленд мемлекеттік университетінің орнықтылық жөніндегі көрнекті профессоры Роберт Костанца экожүйелік қызметтердің жаһандық құнын алғаш рет бағалап, экожүйелерді бағалау саласына жаңа назар аударды. Ол және оның әріптестері мұндай қызметтердің құны жылына 33 триллион долларды құрайды деп есептеді (қазіргі шақта 44 триллион доллар). Костанцаның бұл жетістігіне қарамастан, Дүниежүзілік банк үш онжылдықтан кейін «табиғи экожүйелердің ұсынайтын пайдасы кеңінен танылғанмен, толыққанды түсінілмегенін» мәлімдеді.

Осындай білімнің саясатты дұрыс қалыптастыру үшін маңызды екенін ескере отырып, 2007 жылы G8 + 5 елдерінің қоршаған орта министрлері жаһандық экожүйелердің пайдасын, оларды сақтауға кеткен шығындарды және мұндай экожүйелерді дамытудың мүмкіндік шығындарын есептеуді бастауға келісіп, бұл туралы көпшілікке үндеді. Осының нәтижесінде «Экожүйелер мен биологиялық әртүрліліктің экономикасы» (TEEB) атты маңызды бастама және үздіксіз жүріп жатқан жоба іске қосылды. АҚШ-та 2011 жылы Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесі «АҚШ үкіметі экожүйелік қызметтердің динамикасын, сапасын және құндылығын зерттейтін төрт жылдық экожүйелік қызметтерді бағалау (QuEST) жүйесін құрып, қаржыландыруы керек» деген ұсыныс жасады.

Экономикалық модельдер: құндылықтар, шығындар және құндылық әдістемесі

Экожүйелерді бағалау экономикалық әдістердің алуан түрлілігі арқылы күрделі табиғи байланыстардағы пайда мен шығындарды анықтауға бағытталған. Экологиялық жүйелер төрт негізгі қызмет түрін ұсынады: қамтамасыз ету (мысалы, жеуге балық, сатуға ағаш), реттеу, қолдау және мәдени (мысалы, жергілікті жинау тәсілдерін қолдайтын экожүйелер немесе дәстүрлі киім үшін шикізат). Осы күрделі тақырыптың мангрға қатысты мысалын 1-суретте қараңыз. Осы төрт қызмет түрі екі негізгі құндылық санатын қамтамасыз етеді: пайдалану және пайдаланбау санаты. Экологиялық экономистер адамдар төлеуге дайын болатын категорияларды одан әрі бөледі: Тікелей пайдалану құны. Экологиялық экономистер үшін экожүйелерді бағалаудың ең қарапайым түрі, бұл тікелей экологиялық өнімді тауарлық нарықтағыдай түсіндіреді: мысалы, су, ағаш, балық немесе басқа да тауарлардың құны, егер олар дереу игеріліп, нарықтық бағамен сатылса. Осылайша, құндылық нысандарына – экожүйелермен байланысты табиғи капиталға айырбас құны немесе «баға» тағайындалады, бұл жүйелердің жыл сайынғы өнімділігіне байланысты, оны операциялық нарықтарда айырбастауға және қолданыстағы айырбас бағаларына ие болу мүмкіндігіне негізделуі мүмкін. Экожүйелік қызметтерді тікелей пайдалану арқылы туындайтын жанама пайдалану құны, экожүйелер ұсынатын оң сыртқы әсерлер арқылы анықталады. Дүниежүзілік банк бұл құндылықтарды «экожүйенің өзінен тысқары пайда әкелетін экожүйелік қызметтерден туындайды» деп түсіндіреді. Мысалдарға судың табиғи сүзгісі (көбінесе өзеннің төменгі ағысындағы адамдарға пайдалы), мангр ормандарының дауылдан қорғау функциясы (жағалаудағы мүлік пен инфрақұрылымға пайдалы) және көміртегінің сіңірілуі (климаттың өзгеруін жеңілдету арқылы бүкіл әлемдік қоғамға пайдалы) жатады. Қоғам экожүйелік қызметтерге тағайындайтын ақшалай құндылық табыстың таралуына байланысты. Экожүйелерді бағалау уақыт өте келе әлемдік табыстың өсуімен және жұмыс істейтін экожүйелердің азаюымен байланысты тұрақты түрде өсуі керек деп саналады.

Ecosystem valuation attempts to capture the range of benefits and costs contained within a complicated natural web with a range of economic methodologies. Ecological systems provide four general categories of services: provisioning (e. g. fish to eat, timber to sell), regulatory, supporting, and cultural (e. g. ecosystems supporting indigenous gathering techniques, or supplies for traditional clothing). See Figure 1. for a mangrove specific example of this complex subject. These four types of services can then provide two basic categories of value: the use and non use categories. Environmental economists have further separated categorizes for which individuals are willing to pay:
Direct use value. The simplest form of ecosystem valuation for orthodox environmental economists, this translates the direct ecological yield as it would be on commodity markets: e. g. the value of water, timber, fish, or other commodities if immediately developed and sold at market price. Thus, an exchange value or 'price' is associated with the objects of value, regarded as natural capital, associated with ecosystems and this may be based on the ability of a system to produce yields each year that are exchangeable in operating markets and have existing exchange prices. Indirect use value attributed to indirect utilization of ecosystem services, through the positive externalities that ecosystems provide. The World Bank explains that these values are "derived from ecosystem services that provide benefits outside the ecosystem itself. Examples include natural water filtration which often benefits people far downstream, the storm protection function of mangrove forests which benefits coastal properties and infrastructure, and carbon sequestration which benefits the entire global community by abating climate change." The monetary value society attaches to ecosystem services depends on the income distribution. It is argued that ecosystem valuations must steadily increase over time, in line with rising global income as well as increasing scarcity of functioning ecosystems.

Бағалау нәтижелері

Әдебиет әлі де дамып келе жатқандықтан, көптеген маңызды зерттеулер айқын бағалауларға әкелді. Де Грот және тағы басқалардың 10 негізгі биомды жиынтық түрде бағалаған 300-ден астам ғылыми еңбекті синтездеген академиялық мақаласы «экожүйелік қызметтердің жалпы құны айтарлықтай екенін көрсетеді және «орташа» ашық мұхит гектарымен қамтамасыз етілетін экожүйелік қызметтердің толық жиынтығы үшін жылына 490 int$/жылға дейін, ал «орташа» коралл рифі гектарының әлеуетті қызметтері үшін жылына 350 000 int$/жылға жуық». Бұл әлеуетті пайда пайдалану деңгейіне және осы пайдаланудың тұрақтылығына байланысты түрлі нысандарда көрінеді, мысалы, жергілікті қауымдастықтар үшін ірі экотүристік кірістерге, дауылдан қорғауға немесе халықаралық ағаш өңдеу компаниясының табысына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, Де Грот және тағы басқалар олардың мақаласында есептелген құнының көп бөлігі «нарықтан тыс және саудаға шығарылмайтын қоғамдық игіліктер ретінде қарастырылуы тиіс» екенін анықтады. Экожүйелерді тым көп пайдалану кедейлер мен болашақ ұрпақтардың күнкөрісіне нұқсан келтіреді. Биомдардың «баға белгілерінен» өзге, бұл қоршаған ортаны бағалау өте күрделі саяси мәселелерді зерттеуге мүмкіндік береді. Мысалы, Копенгаген консенсусы талдау орталығы 2030 жылға дейін коралл рифтерінің жоғалуын 50 пайызға тоқтату әр долларға 24 доллардан астам пайда әкелетінін есептеді. Консенсус негізін қалаушы Бьорн Ломборг «коралл рифтері балық шаруашылығының және балық ресурстарын сақтау үшін де қызмет етеді, сонымен қатар көптеген түрлерді сақтайды. Сонымен қатар, коралл рифтерінің керемет сұлулығы бар, ол үлкен туристік кірістерде көрінеді, сонымен қатар көптеген адамдар олардың біздің немерелеріміз үшін сақталатынына көз жеткізу үшін белгілі бір сома төлеуге дайын екенін айтады. [2030 жылға қарай 50%-ға көп коралл рифтерін сақтау бағдарламалары] жылына шамамен 3 миллиард долларға тұсады, бірақ жалпы пайда кем дегенде 72 долларға, яғни әр салынған доллар үшін 24 доллар қайтарылады». Ұлттық мұхитты зерттеу және атмосфера басқармасы (NOAA) Интегралды бағалау, қоршаған орта қызметтері мен сауда-саттықтарды (InVEST) табиғи капитал жобасын басқарады. Бұл ашық кодты құрал – саясаткерлерге, жақтаушыларға және ғалымдарға бағытталған болса да – кез келген адамға «басқару таңдаулары арасындағы айырбасты» сандық түрде көрсететін картамен өзара әрекеттесуге және «табиғи капиталға инвестиция салу адам дамуын және табиғатты қорғауды арттыра алатын аймақтарды» анықтауға мүмкіндік береді. Бұл ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету қоршаған ортаның тұрақтылығын бағалау және саясат жасау үшін ғылыми модельдерді біріктіру үшін әзірленді, бастапқыда экожүйелік қызметтерге баса назар аударылды.

While the literature is still emerging, many important studies have resulting in striking valuations. One academic paper by de Groot et al., which synthesized more than 300 scholarly works collectively evaluating the 10 main biomes, "shows that the total value of ecosystem services is considerable and ranges between 490 int$/year for the total bundle of ecosystem services that can potentially be provided by an ‘average’ hectare of open oceans to almost 350,000 int$/year for the potential services of an ‘average’ hectare of coral reefs." This potential benefit can take many forms depending on the degree of exploitation and such exploitation's sustainability, but can result, for example, in large ecotourist revenues for local communities, protection from storm destruction, or profit for an international lumber company. Furthermore, de Groot et al. find that most of their paper's calculated value is "outside the market and best considered as non tradable public benefits. The continued over exploitation of ecosystems thus comes at the expense of the livelihood of the poor and future generations." Beyond biome "price tags," these environmental valuations can explore quite complex policy questions. For example, the Copenhagen Consensus think tank calculated that stemming the loss of coral reefs by 50 percent by 2030 would return more than $24 for every dollar spent. The Consensus' founder, Bjorn Lomborg, explains that "coral reefs, which both act as fishery hatcheries and fishing resources while storing abundant numbers of species. At the same time, coral reefs possess an amazing beauty, which both shows up in large tourism revenues but also in most individuals saying they are willing to pay a certain amount to make sure they continue to exist for our grand children. [Programs to preserve 50% more coral reef by 2030] cost about $3 billion per year but the total benefits likely run to at least $72, or about $24 dollars back for every dollar invested." The National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) manages the Integrated Valuation Environmental Services and Tradeoffs (InVEST) Natural Capital Project. This open source tool—although geared towards policy makers, advocates, and scientists—allows anyone to interact with a map quantifying "trade offs between alternative management choices" and identifying "areas where investment in natural capital can enhance human development and conservation.”

As another example, the Basque Centre for Climate Change (BC3) hosts the Artificial Intelligence for Environment & Sustainability (ARIES) Project. This open source software was designed to integrate scientific models for environmental sustainability assessment and policy making, with an initial focus on ecosystem services

Қоршаған ортаға қызмет көрсету үшін төлем (PES)

Экожүйелік шығындар мен пайдаларды бағалаудан кейін (кейде одан бұрын да), кейбір бағдарламалар осы құндылықтарды ішкілендіруге тырысты, экологиялық қызметтер үшін төлемдерді көздейтін арнайы бағдарламалар арқылы. Коста-Рика жер иелеріне орманды сақтағаны үшін гектарына 42 доллар төледі; 2010 жылы Норвегия Индонезияға орманды жоюды азайту мақсатында 1 миллиард доллар төлей бастады; Қытай 1998 жылғы су тасқынына жауап ретінде орманды жою мен топырақ эрозиясын азайтуға бағытталған төлемдер жасады.