Кіріспе

Өсірілетін шөптердің түрлері

Жүгері (Cenchrus americanus, көбінесе Pennisetum glaucum синонимі ретінде танылады) – ең көп өсірілетін бидайдың бір түрі. Ол Африка мен Үнді субконтинентінде тарихқа дейінгі дәуірден бері өсіріліп келеді. Бұл дақылдың әртүрлілігінің және отандыққа келтірілуінің орталығы Батыс Африканың Сахель аймағы болып саналады. Жақындағы археоботаникалық зерттеулер б.з.д. 2500-2000 жылдар аралығында Малидің солтүстік Сахель аймағында өсірілген жүгерінің болғанын растады. 2023 жыл Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы тарапынан 2021 жылы жарияланды.

Сипаттама

Жұмыр бақақ ұзынша келген, дөңгелек пішіндес тұқымдардан тұрады, барлық бақақ түрлерінің ішіндегі ең ірі тұқымдары (соргодан басқа). Тұқымдары ақ, ашық сары, қоңыр, сұр, көгілдір немесе күлгін түсті болуы мүмкін. 1000 тұқымның салмағы 2,5-тен 14 граммға дейін, ал орташа салмағы 8 граммды құрайды. Өсімдіктің биіктігі ...

Басқа тілдер

Сондай-ақ, хинди тілінде "Баджра", каннада тілінде "Саджэ", тамил тілінде "Камбу", телугу тілінде "Саджалу", кумаони тілінде "Баджир", гужарати тілінде "Баджри" және хауса тілінде "Маива", Мозамбикте "Мексоэйра", маратхи тілінде "Бааджри", Гананың дагбани тілінде "За", Нигерияның тяп тілінде "Зук", суахили тілінде "Мавеле", Кенияның меру тілінде "Мвере", Намибияның кваньяма тілінде "Махангу" деп аталады.

Өсіру

Жемшөпті қарақұмық құрғақшылыққа, топырақтың төмен құнарлылығына, ылғалдың аз болуына және жоғары температураға бейімделген өсіру аймақтарында жақсы өседі. Ол тұздылығы жоғары немесе қышқылдығы (pH) төмен топырақта тамаша өнім береді. Қиын өсіру жағдайларына төзімділігінің арқасында, жүгері немесе бидай сияқты басқа дәнді дақылдар өспейтін аймақтарда да өсірілуі мүмкін. Жемшөпті қарақұмық – жазғы бір жылдық дақыл, екі рет егіп, егіс ауыстыруға өте қолайлы. Дәні мен шөбі Африка, Ресей, Үндістан және Қытайда тағамдық және мал азырақтау ресурстары ретінде бағалы. Бүгінде жемшөпті қарақұмық әлемнің кең аумағында өсіріледі. Әлемдегі қарақұмырдың жалпы өндірісінің шамамен 50% осы дақылдан түседі. 1980 жылдары қарақұмырдың әлемдік өндірісі тұрақты болды. БҰҰ Сауда-өнеркәсіп ұйымының (FAO) мәліметтері бойынша, 1987 жылы қарақұмыр егілді, орташа өнімділігі болды.

Құрылымы мен физикалық қасиеттері

Әлемдік коллекциядағы інжу-маржан сұрыптарының физикалық сипаттамалары басқа ешқандай қара бидайдан көбірек айырмашылыққа ие болуы мүмкін. Дәндің пішіні мынадай жіктемелерге бөлінеді: сопақша, алтыбұрышты, сүйір, шар тәрізді және эллипстік. Африкада інжу-маржан дәні шар тәрізді, сүйір немесе алтыбұрышты деп жіктеледі. Көптеген қара бидайлар негізгі құрылымы жағынан өте ұқсас, бірақ нақты айырмашылықтары да бар.

Құрамы

Жұмыр бидайдың "Чангара" сортының құрамына орта да, генетика да әсер ете алады. Жұмыр бидайдың дәні жалаңаш карйопсис болғандықтан, оның ақуыз және май құрамы сорғы мен басқа да бидай түрлеріне қарағанда көбінесе жоғары болады. +Жұмыр бидайдың жақынша талдауыБидай түріАқуызМайКүлЖалпы ДФЖұмыр бидай12.86.01.27.1 Мөлшерлер құрғақ зат негізінде берілген.

Ас дайындауда

Жемшөпті қарақұмық көбінесе бхакри наны жасауға қолданылады. Одан соң, оны қайнатып, тамил қамыржұғысы – камбан чору немесе камбан куж дайындайды. Раджастхан асханасында баджре ки кхатти рабди – жемшөпті қарақұмық ұны мен йогурттан жасалған дәстүрлі тағам. Оны әдетте жазда тамақпен бірге беру үшін дайындайды. Пәнжаб, Раджастан және Харьянада баджар-джи роти немесе баджре ки роти (बाजरे की रोटी), Махараштрада баджричи бхакри (बाजरीची भाकरी), ал Үндістанның Гуджарат штатында баджра но ротло (બાજરા નો રોટલો) деп аталатын жемшөпті қарақұмық ұнынан жасалған жалпақ нан әртүрлі кади және бхаджимен бірге беріледі. Синд штатының Тарпаркар аймағында дайындалған баджар-джи мани де әртүрлі кади мен бхаджимен ұсынылады. Намибияда жемшөпті қарақұмық ұнынан Ошифима жасалады, ол Намибияның солтүстік бөлігіндегі негізгі тағам болып табылады.

Үндістан

Үндістан перлі қарақұмықтың ең ірі өндірушісі болып табылады. Үндістанда перлі қарақұмық б.з.д. 1500-1100 жылдар аралығында өсіріле бастады. Оның Үндістанға қалай жеткені әлі белгісіз, ал Раджастан Үндістандағы ең көп өнім беретін штат. 1965 жылы Үндістанда шығарылған перлі қарақұмықтың алғашқы гибриді HB1 деп аталады. Садже – Карнатака штатындағы перлі қарақұмықтың жергілікті атауы, ол Карнатаканың солтүстік шөлейт аймақтарында көп өсіріледі. Садже ұнға айналдырылып, "саджэ ротти" деп аталатын жұқа нан жасауға қолданылады және оны йенегай (толтырылған баклажан) және йогуртпен бірге жейді. Камбу – тамил тілінде перлі қарақұмық, және ол Тамил Наду штатында кең таралған тағам. Бұл тамил халқы үшін екінші ең маңызды тағам, оны әдетте жыл сайын ақпаннан мамыр айына дейінгі ыстық және ылғалды жаз айларында тұтынады. Одан қамыр жасап, айранмен бірге жейді немесе доса немесе идли ретінде дайындайды. Перлі қарақұмық Солтүстік Үндістан штаттарында баджра деп аталады. Бір кезде перлі қарақұмық, саусақ қарақұмық және сорго осы штаттардың негізгі азық-түлік дақылдары болған, бірақ 1960 жылдардағы Жасыл революциядан кейін тек мал азына айналды.

Африка

Африка – жеміс қарақұмырдың екінші ірі өндірушісі және оны алғаш өсіруді бастаған континент, бұл жоғалған дақылды қайта өркендетуде сәттілікке жетті.

Сахел

Жемшөпті қарақұмық Африканың Сахель аймағында маңызды тағам болып табылады. Ол Нигерияның солтүстігіндегі кең аумақта, Нигер, Мали және Буркина-Фасо елдерінде негізгі азық-түлік есебінде қолданылады. Нигерияда қарақұмық көбінесе сорго мен бұршақпен бірге егіледі, үш дақылдың әртүрлі өсу ерекшеліктері, өсу мерзімі және құрғақшылыққа төзімділігі жалпы өнімділікті арттырып, дақылдың толығымен қырылу қаупін азайтады. Оны ұнға айналдырып, үлкен шарларға келтіріп, алдын ала қайнатып, ашытылған сүт қосып сулы қоспаға айналдырып, содан кейін сусын ретінде ішеді. Хауса тілінде "фура" деп аталатын бұл сусын солтүстік Нигерия мен оңтүстік Нигерде танымал. Жемшөпті қарақұмық Борно штатында және оған іргелес жатқан штаттарда кеңінен қолданылады, ол ең көп өсірілетін және жиналатын дақыл. Осы дақылды өңдеуден көптеген түрлі өнімдер алынады.

Намибия

Намибияда жемшөпті қарақұмық "махангу" деп аталады және елінің солтүстігінде негізгі азық ретінде өсіріледі. Бұл аймақтың құрғақ, болжаусыз климатында ол жүгері сияқты басқа дақылдардан жақсы өседі. Бұл дақыл өсірілетін аймақтар: Замбези, Каванго-Ист, Каванго-Вест, Охангвена, Омусати, Ошана, Ошикото және Отжозондзюпа аймағының Цумкве ауданының бір бөлігі. Махангудан әдетте "ошифима" (немесе "ошитима") деп аталатын қамыр немесе "онтаку" немесе "ошикунду" деп аталатын ашытылған сусын дайындалады. Дәстүрлі түрде махангу "ұру алаңында" ауыр ағаш бөлшектерімен ұрылып кешіріледі. Ұру алаңының едені термит үйінділерінен жасалған бетон тәрізді жабынмен жабылады. Соның салдарынан, ұрылған махангуға құм мен ұсақ тас шашырап, сондықтан ошифима сияқты өнімдер көбінесе шайнамай жұтылады. Ұрудан кейін, сабанды алу үшін желдету қолданылуы мүмкін. Қазіргі кезде Namib Mills сияқты бірнеше өнеркәсіптік астық өңдеу мекемелері бар. Сондай-ақ, тағамдық экструзия және басқа да әдістерді пайдаланып, кішкентай көлемде өңдеуді дамытуға күш салынып жатыр. Тағамдық экструдерде махангу металл қалып арқылы майысқанша ұнтақталып, пастаға айналдырылады. Осылай дайындалған өнімдерге таңғы асқа арналған жаңғақ, соның ішінде кептірілген жаңғақ пен қамыр, макарон пішіндері және "күріш" жатады. Жемшөпті қарақұмық мал, ешкі және тауықтар үшін де маңызды жем болып табылады, оны кәсіп ретінде де дамытуға болады.

Ғылыми-зерттеу және даму

Соңғы кезде өнімділігі жоғары жемшөп қарақұмыстың жаңа сорттары енгізілді, бұл фермерлерге өндірісті едәуір арттыруға мүмкіндік берді. Африка мен Азиядағы микроэлементтердің жетіспеушілігіне қарсы күресу үшін, генетикалық модификацияланбаған, дәстүрлі әдіспен өсірілген темірге тоғытылған жемшөп қарақұмысын бақылау тобына беру жөніндегі зерттеу, топтың темірді сіңіру деңгейінің жоғары екенін көрсетті. Шамамен 1000 жемшөп қарақұмық генотипі (оның ішінде 31 жабайы генотип) секвенирленді, бұл осы маңызды дақылдың генетикалық әртүрлілігін анықтады және белгілі бір қасиеттерді іріктеуге көмектесетін селекцияға ықпал етті. Жемшөп қарақұмыстың 38 579 генді қамтитын эталондық генотипі толық секвенирленді. Осы гендердің кейбіреулері жемшөп қарақұмысында абиотикалық стресске төзімділікке қатысты балауыз биосинтезі үшін жауапты. Жарым құрғақ тропикалық аймақтардағы Халықаралық Егін ғылыми-зерттеу институты дақылдың жабайы туыстарын бағалап, абиотикалық стресске төзімді қасиеттерін өсірілген генотиптерге енгізіп, жемшөп қарақұмысын жақсарту үшін қолдануға дайындығын жүзеге асыруда. 2015 жылғы зерттеу генетикалық картаны ұсынды.

Зиянкестер

Жәндік зиянкестеріне Anoecia corni, An. cornicola, Anoecia fulviabdominalis, An. vagans, Aphis gossypii, Forda hirsuta, F. orientalis, Geoica utricularia, Hysteroneura setariae, Melanaphis sacchari, Protaphis middletonii, Rhopalosiphum maidis, R. rufiabdominale, Schizaphis graminum, Sipha elegans, Sipha maydis, Sitobion avenae, Sit. leelamaniae, Sit. pauliani, Tetraneura africana, Tetraneura basui, Tetraneura fusiformis және T. yezoensis кіреді.

Басқа өңірлер

Оңтүстік Үндістанда зиянкестердің ішінде Atherigona approximata шоғыр шыбыңы бар. Солтүстік Америкада, әдеттегі зиянкестерге Blissus leucopterus қыртқысы жатады.