Кіріспе

Уэльстегі ауыл Rhosllanerchrugog (/r//oʊ//s/,/l//æ//n//ər/'/k//r//iː//ɡ//ɒ//ɡ/; стандартталған және сонымен қатар Rhosllannerchrugog, немесе жай ғана Rhos деп жазылады) – Уэльстің Рексем қалалық округіндегі ауыл және қауымдастық. Ол Денбигшир тарихи округінің құрамына кіреді. Пенси, Руабон және Кефн Маурды қоса алғандағы құрылыс аймағының халқы 25 362 адамды құрайды.

Этимология

Ауылдың атауы ескі Лланнерхругог иелігінен шыққан, ол бір кезде Маэлор Вельс аймағының иесі Синвриг ап Риваллонның жерлерінің бірі болған. Лланнерхругог атауының негізінде уэльс тіліндегі llannerch ("ашық алаң" немесе "жайлау") және (жұмсақ мутациямен) бұталы өсімдіктерге толы, деген түсінік бар, бірақ crugog ("төбелі немесе сортаң") сөзіне негіделген этимология да ұсынылған. Жақын маңдағы сортаңда кейіннен өскен кеншілер ауылының атауы 19-шы ғасырдың басында және ортасында әдетте "Rhos Llanerchrugog" ("Лланнерхругог сортаңы", сөзбе-сөз "сортаң, бұталы өсімдіктердің жайлауы") деп жазылған, бірақ кейінірек көбінесе "Rhos llanerchrugog" деп, ал соңында бір сөзбен жазылатын болған. "Rhosllannerchrugog" жазуы 1997 жылдан бері заңды атаудың баламасы ретінде қолданылып келеді. Жергілікті халық оны көбінесе Rhos деп, немесе (Уэльс ағылшын тілінде) "the Rhos" деп атайды. Аймақтың диалектісінде ол стандартты валлийше [r̥oːs] айтылуына қарсы ['r̥əus] деп айтылады.

Тарих

Ауыл бастапқыда Ruabon ежелгі приходтарының және Morton Above (яғни Offa's Dyke-тың жоғары жағындағы Morton, немесе Moor town) немесе Morton Wallichorum (Уэльстік Morton) қалашығының құрамында болған. 1844 жылы Мортон Або, көршілес қалашықтың бір бөлігімен бірге Дининль Уха, жаңа құрылған Росланнерхругог еншісінің бөлігіне айналды. Ланнерхругог еншігі Джонс отбасына кем дегенде 1400 жылдан 19 ғасырға дейін тиесілі болды; 1649 жылы Ланнерхругогтың жер иесі Джон Джонс 2400 жыл бұрын Дьфнуал Моелмудқа дейінгі егжей-тегжейлі шежіресін айтты және өзінің ежелгі меншік құқықтарын пайдаланып, салықтан босатылуы керек деп дәлелдеуге тырысты. Ауылдың дамуы көбінесе солтүстік-шығыс Уэльстің оның жанынан өтетін көмір қабаттарымен байланысты болуы мүмкін. Холттың қала тұрғындарына 1563 жылғы қала жарғысында Роста көмір қазу құқығы берілді, ол бүгінгі күнге дейін сақталған. 1981 жылғы санаққа дейін Роста валлий тілінде сөйлейтіндердің үлесі 50%-дан төмен түспеді. 18 ғасырдың басында Росланнерхругог кен орындары болашақ сэр Уоткин Уильямс Уинннің меншігі болды, 3-ші барон, Уиннстей, аймақтың ірі жер иеленуші отбасының мүшесі және көрнекті якобит. 1714 жылдың тамызында Георг I патшалыққа келген кезде Уильямс Винн Рос кеншілерін Джейкобит әндерін айтып, Врексамға шеруге, екі қарсылық білдірушілердің жиналыс үйін тонап, виг саудагерлерінің терезелерін сындырып, Врексам шіркеуінің қоңырауларын патшаның таққа отыруын тойлау үшін соғуға жол бермеуге шақырды. Жаңа жиналыстың пасторы Кенрик мырзаның қолжетімді жазбалары осы мәлімдемелердің көпшілігін жоққа шығарады. Врексемде 1715 жылдың 15 шілдесінде (Джордж I патшалыққа келгенге дейін) торилердің наразылығы көтеріліске ұласты, ол негізінен Диссиденттерге бағытталды. Жаңа жиналыс үйі қиратылды, ал ескі жиналыс үйі қатты зақымдалды. 1715 жылдың 20 шілдесінде көміршілер көтерілісшілерге көмектесу үшін қалаға келді. Диссиденттердің өтініші бойынша Уоткин Уильямс Винн араласып, ер адамдарды тоқтатуға көндірді. 1715 жылдың 20 қазанында патшаның таққа отыру күніне дейін көтерілістер ара-тұра жалғасты. Ауданның жер иесі мен оның жалға алушыларының якобит саясаты әлі күнге дейін Рос тұрғындарына қолданылатын "Джакос" немесе "Жакос" лақап есімінің себебі деп саналады. Ростың көмір өндіру және еңбек қозғалысы мұрасының символы "Штивт" - Broad Street-тегі кеншілер институтында көрінеді. Бұл ғимарат 1926 жылғы жалпы ереуіл кезінде кеншілермен салынды және қаржыландырылды, ол қоғам үшін әлеуметтік және мәдени орталық болды. 1904 жылғы Уэльстің діни қайта жандануы да Росқа үлкен әсер етті. "Beibl a Rhaw i Bobl y Rhos" ("Rhos халқы үшін Киелі кітап пен қамыс") Rhos 1945 және 1961 жылдары Ұлттық Eisteddfod-ты қабылдады, ал 1961 жылы Eisteddfod кезінде Кельт лигасы құрылды. Бұл оқиғаға байланысты көптеген бейресми қосымша шаралар Гарри Уэббтің "The Cross Foxes" поэмасында еске алынды, ол Роста "барды ішіп бітірген" түнді еске алды. 10 000-нан астам халқы бар қазіргі Росланнерхругог қаласы Уэльстегі ең ірі қалалардың бірі болып табылады. 2011 жылғы санақ Росланнерхругогтың салынған аумағының, оның ішінде іргелес Пен-и-кейдің халқы 13,501 адам екенін көрсетті. 2001 жылғы санақ қоғамдастық аумағының 31,5%-ы валлий тілінде сөйлейтінін көрсетті, 2011 жылғы санақта бұл көрсеткіш 24%-ға дейін төмендеді. Институт 1977 жылы жабылды, содан кейін жергілікті кеңес ғимаратты 1978 жылы сатып алды. Олар 1985 жылы ғимаратты бұзуға шешім қабылдады, бірақ жергілікті науқандардың нәтижесінде ол сақталды. Қаржы жинау жұмыстарынан кейін ол қайта жаңартылып, қоғамдық театр ретінде қайта ашылды. Стивт театры 2006 жылдан бері Wrexham жастар музыка фестивалін өткізеді. Stiwt қазір әр түрлі қойылымдар қояды және ІІ* санатталған ғимарат жұртшылыққа ашық. Сент-Джон Евангелист шіркеуі, 1852 жылы Томас Пенсонның жобасы бойынша салынған және 1853 жылдың 4 қазанында бағышталған ІІ дәрежелі санатталған ғимарат. Романдық қайта өрлеу шіркеуінің жақсы үлгісі, ол нормандық стильде, құмтастан және шиферден жасалған шатырлармен салынған. Оның крест пішінді жоспары бар, оның ішінде кеме, трансепт және ғибадатхана, сондай-ақ оңтүстік трансепт пен ғибадатхана бұрышындағы қоңырау мұнарасы бар. Ғибадатхана 2004 жылы жабылды. Шіркеу ауласында Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза болған британдық және канадалық сарбаздардың әскери қабірлері бар. Сент-Дэвид Уэльс шіркеуі, 1892 жылы Честердің Дуглас және Фордхэм жобасы бойынша салынған. Сент-Джонс шіркеуінің жабылуынан бері бұл шіркеу шіркеу ретінде пайдаланылады. Пенель шіркеуі (Capel Penuel) 1856–59 жылдары салынған екі қабатты Уэльс баптистер шіркеуі, 1891 жылы Оуэн Моррис Робертс, Портмадог жобасы бойынша жасалған кірпіштік фасадымен жаңартылған. Шіркеу 1904–05 жылдардағы діни қайта жандану кезінде Р. Б. Джонстың ауылдағы науқанының басталу орны болды. Шіркеудің пасторларының бірі Льюис Валентин болды. Capel Bach, ресми түрде Bethlehem Welsh Independent Chapel, Hall Street. 1812 жылы салынған және 1839, 1876 және (Портмадогтық архитектор Оуэн Моррис Робертстің жобасы бойынша) 1889 жылы қайта салынған. Үлкен, екі қабатты романдық шіркеу, кіріктірілген сағат мұнарасы және бұрыштық баспалдақ мұнарасы бар: Ростың ерекше ерекшелігі және Rundbogenstil фасадының сирек мысалы ретінде ІІ дәрежелі санатталған. Жабдықтарға соғысқа арналған ескерткіш тақта және 1927 жылғы Jones and Willis жасаған әйнек суреті кіреді.

1904-1905 жылдардағы діни қайта өрлеу

Рос 1904–1905 жылдардағы Уэльс діни жаңаруының маңызды орталықтарының бірі болды. 1904 жылдың қараша айында келген баптист уағызшысы Р. Б. Джонс Росланнерхругог қаласындағы Пэнуэль баптист шіркеуінде жаңару науқаны өткізді.

Музыкалық мұра

Рос өзінің бай музыкалық мұрасымен де танымал және Стивт театрында жеке концерт залы бар. Ауылдан шыққан композиторлардың қатарында "Рейчи" әнұранымен әйгілі болған Карадог Робертс және "Тиди Роддаист" әнұранының авторы әрі дирижері Арвел Хьюз бар. Ростан шыққан белгілі орындаушыларға баритон Джеймс Саувэг және пианист Ллёр Уильямс жатады. Роста бірнеше хор жұмыс істейді, олардың ішінде Рост ерлер хоры (Côr Meibion Rhosllannerchrugog); Рост Орфей ерлер хоры (Côr Orffiws Y Rhos); Джонс ұлдарының хоры (Côr Meibion Johns' Boys); Зейнеткерлер хоры (Côr Pensiynwyr Rhosllannerchrugog); Қыздар хоры (Côr Merched Rhosllannerchrugog); және Рост әншілері (Cantorion Rhos) – аралас хор. Ерлер хорлары көптеген елдерде өнер көрсетіп, ұлттық және халықаралық деңгейде үнемі табысқа жетеді. Олар әлемдік деңгейдегі дирижерлердің жәрдемін алды, соңғы жылдары ең танымалдары Джон Глин Уильямс, Джон Дэниел, Эмир Джеймс, Алед Филлипс және қазіргі кезде Джеймс Льюэллин Джонс. Рос жүлделі күміс оркестрі 1884 жылы құрылды, бірақ кейін Хафод шахта оркестрі ретінде танылды. 1968 жылы Хафод шахтасы жабылғаннан кейін оркестрдің атауы Рос және аймақтық күміс оркестрі деп өзгертілді. 2001 жылы оркестр өзінің атын Wrexham Brass деп өзгертті және қазір Wrexham қаласындағы Glyndŵr университетінің кампусында орналасқан.

Диалекті

Ауыл Уэльс тілінің ерекше диалектісімен танымал, ол бірнеше академиялық зерттеулердің нысаны болды. Солтүстік-шығыс және Орта Уэльс диалектілерімен кейбір ұқсастықтары болғанымен, ол "Уэльсте естілгеннің ешқайсысына ұқсамайды" деп сипатталды және көбінесе сырттан келгендер үшін түсініксіз болады. Солтүстік Уэльсте басқа жерлерде де кездесетін ерекшеліктермен қатар, мысалы, "баяу" деген мағына беретін *araf* сөзіндегі соңғы [v] дыбысының жоғалуы (жергіліктіде ['ara] деп айтылады) немесе "жол" деген мағына беретін *ffordd* сөзіндегі соңғы [ð] дыбысының жоғалуы (жергіліктіде [fɔr] деп айтылады), бұл диалектте көптеген ерекше дауыссыз дыбыстар мен әріп алмасу мысалдары кездеседі. Дауыстылар да қазіргі стандартты Уэльс тілінен айқын ерекшеленеді: оның негізгі ерекшеліктерінің бірі – [e] және [o] дауыстыларының дифтонгизациялануы, мысалы, *Rhos* есімінің дауыстысында байқалады, жергіліктіде ['r̥əus] деп айтылады. *ene* ("сол") және *dene* ("онда [ ] бар") деген сөздер Солтүстік-шығыс Уэльстің басқа аймақтарында кездессе де, *nene* сөзі тек *Rhos* ауылына тән. Сөйлеу тілінде *nene* сөзі *ene* сөзімен де қолданылады; мысалы, "Be 'di nene ene?" сұрағын қарастырайық. "Ол онда не?"

Зираттар туралы дау

2006 жылдың қыркүйегінде Рос қауымдық кеңесі ауылдық зиратта жерленген адамдардың туыстарына хаттар жіберіп, бұл зиратта бұрынғы «Дүниежүзі әдемі қызы» Розмари Франкланд та жерленгенін еске салып, қабірлерге қойылатын гүлдердің мөлшерін шектеуді сұрады. Кеңес зиратты газонмен жабуды жоспарлағандықтан, мұндай құрмет көрсетулер денсаулық және қауіпсіздік ережелерін бұзуы мүмкін деп алаңдады. Кеңес мәселенің өте сезімталдығын ескермегенін ойлаған туыстары 850 қол жинап, 60 отбасы ашық наразылық білдірді.

Стивт театры

Stiwt – ауылда орналасқан 490 орындық театр. 1926 жылы Кеншілер институты (одан "Stiwt" деген атау шыққан, "Stiwt" сөзі "Кеншілер институтындағы" "Институт" сөзінен келген) құрған. Stiwt-тің күнделікті жұмысы кеншілердің жалақысынан апта сайын төленген жарналар есебінен жүргізілді. Аптасына 20 динардан төлеп, Stiwt кеншілердің жалақысымен салынды және осы кеншілердің ұрпақтары 1977, 1996 және 2016 жылдары жабылу қаупінен құтқару үшін оны ашық ұстау үшін күресіп келеді. Бүгінде Stiwt Wrexham округтік кеңесі, Уэльс өнер кеңесі, Rhos қауымдық кеңесі және Stiwt достарымен қаржыландырылып, басқарылады.

Көлік

Ауыл бұрынғыда Ұлы Батыс темір жолымен Рос тармағы арқылы байланысты болған, ол жақын маңдағы Рексемнен Ростиллен және Легаси станциясы (Талврн маңындағы, өмір сүру ұзақтығы қысқа Легаси кенішінің құрметіне аталған) арқылы ауылға дейін созылған. Жолаушылар тасымалы 1901 жылдың 1 қазанында зор қуанышпен ашылды, ал күнінің өзінде шамамен мың адам тасымалданды. 1905 жылы жолаушылар тасымалы Брук-стрит (Рос тауар станциясының орны), Пант және (бұрынғы Руабон Брук трамвайы арқылы) Уинн-Холл аялдамаларына дейін ұзартылды, бірақ жүк пойыздары Шропшир Юнион каналындағы Фронценеллл кемежайына дейін Plas Bennion және Acrefair арқылы өтетін. 1931 жылы жолаушылар тасымалы тоқтатылды, тек сенбі күнгі футболға арналған қосымша бағдарламалар 1951-1952 жылдарға дейін кейде іске қосылды. Ростың шығысына қарай 1868 жылы Гардден Лодж қиылысынан (Руабон маңында) солтүстікке қарай екінші жол салынды және Брин-ир Оуэн кенішіне дейін созылды, ал 1874 жылы Легаси кенішіне дейін ұзартылды (ол 1874 жылдың ортасында өндірісті тоқтатты, 111 жұмыс орны жойылды және қайта жаңғыртылмады). Рос тармағы салынған кезде ол осы жолмен Легаси қиылысында байланысты, ал 1905 жылы Ұлы Батыс темір жолы Рексемнен Легаси станциясы арқылы жолаушылар тасымалын енгізді, Феннант-роуд, Абердерфюн аялдамаларында тоқтады және пойыздар Понки-Кроссинг аялдамасында аяқталады. Бұл жол "Понки тармағы" деп аталды. 1915 жылы жолаушылар тасымалы тоқтатылды, ал Легаси қиылысынан шыққан жол бірнеше жылдан кейін алынып тасталды, бірақ Понки газ зауытынан оңтүстікке қарайғы жол 1964 жылға дейін жүк тасымалы үшін пайдаланыла берді. Росланнерхругог сонымен қатар Врексам және округтік электр трамвайларының соңғы станциясы болды. Трамвай тасымалы 1903 жылы басталды және бастапқыда Врексамдағы Пеннибриннен Джонстаундағы Нью Иннге дейін жүрді, бірақ көп ұзамай Гаттер Хиллден Ростағы Дюк көшесіне дейін ұзартылды. Компанияның жақын маңдағы Джонстаунда депосы мен тұрақ алаңы болды. Трамвайлар ақырындап сол компанияға тиесілі автобустармен алмастырылды, ол Wrexham & District Transport Company деп аталды; көп жылдар бойы трамвай жолдары Гаттер Хиллдің төменгі жағындағы гараж сыртында көрінетін. Ауылда бірнеше жергілікті компаниялар автобус тасымалын жүзеге асырды. Phillips & Son of Rhostyllen компаниясының қызыл және қаймақ түсті автобустары 1927 жылдан бастап Джонстаун арқылы Росқа дейін, кейде Таинантқа дейін жүрді, 1979 жылы Кросвилл компаниясының қолына өткенге дейін. Т. Уильямс және ұлдары 1920 жылдан 1986 жылға дейін Ростан Врексамға дейін тасымал жүзеге асырды. Соңғы сақталған тәуелсіз жергілікті компания, Wright & Son, Pen y cae-ден Рос арқылы Врексамға дейін, кейін Ponciau арқылы да тасымал жүзеге асырды. 1986 жылы автобус индустриясы либералданған кезде Райт пен Кросвилл арасында қызыл тісті бәсекелестік болды. 1993 жылы Райт операцияларын тоқтатты, соның салдарынан Кросвилл аймақтағы жалғыз тасымал қызметін ұсынатын компания болып қалды. Кросвилл өзі Arriva тобының құрамына кірді, ол әлі күнге дейін Rhos пен Wrexham қала орталығы арасындағы жиі автобус тасымалын жүзеге асыруда. Жақын маңдағы A483 тас жолы солтүстікке қарай Ливерпуль және Манчестермен, ал оңтүстікке қарай Бирмингем, Суонси және Кардиффпен байланыстырады.