Кіріспе

Поуис қаласы, Уэльс. Hay on Wye (Y Gelli Gandryll;), жергілікті тұрғындар арасында Hay (Y Gelli) деп белгілі, Уэльстің Поуис аймағындағы және тарихи Брекнокшир округіндегі базар қаласы және қауымдастық. Жиырмадан астам кітап дүкенімен, ол көбінесе "кітаптар қаласы" деп сипатталады; ол Уэльстің Ұлттық кітап қаласы және жыл сайынғы Hay фестивалінің өтетін орны. 1841 жылы қаланың халқы 1455 адамды құрады, 1901 жылы ол 1680 адамға жетті. Содан бері қаланың халқы көп өспеді, 2018 жылғы бағалау бойынша 1900 адамды құрады. Салынған аумаққа Англияның Херефордширдегі шекарада орналасқан Cusop та кіреді, онда шамамен 2000 адам тұрады. Қала Бельгияның Либин муниципалитетіне қарасты Реду және Батыс Африкадағы Малидегі Тимбукту қалаларымен бауырластық байланыста. 2017 жылы Hay on Wye Уэльсте өмір сүруге ең жақсы орындардың бірі деп танылды.

Орналасқан жері

Қала Уай өзенінің оңтүстік-шығыс жағасында және Брекон-Биконс ұлттық паркінің соңғы солтүстік-шығыс бөлігінде, Қара таулардың солтүстігінде орналасқан. Қала Уэльс пен Англияның Херефордшир арасындағы шекараның Уэльс жағында, Дулас бұлағымен белгіленген. Бұлақ Уай өзеніне қаланың солтүстігінде қосылғанда, шекара өзен бойымен солтүстікке қарай жалғасады. Уай өзені бұрынғы Радноршир және Брекнокшир округтері мен графтықтарының арасындағы шекара болған. Іргелес Cusop ауылы Дулас бұлағының ағылшын жағында орналасқан. Ең жақын қала – Херефорд, Херефордшир графтығының орталығы, шамамен 35 шақырым шығысқа қарай.

Этимология

Елді мекеннің атауы 1135 және 1147 жылдар аралығында алғаш рет Хая деп тіркелген; 1299 жылы Ла-Хей атауы қолданылған. 16 ғасырда ол жай ғана Хай деп аталды, ал өзеннің қосымша ретінде пайдалануы кейінірек пайда болды. 1215 жылы Уэльс тілінде Гелли атауы, ал 1614 жылы Гелли Гандрелл тіркелген; екі атау 1625 жылы бір уақытта қолданылған болуы мүмкін. Ағылшын тіліндегі Hay атауы ежелгі ағылшын тіліндегі hæg сөзінен шыққан, ол, мүмкін, "қоршалған жер" дегенді білдіреді және кейінгі саксон және нормандық дәуірлерде орман ішіндегі қоршауды білдіретін есімдік болған. Уэльс тіліндегі celli сөзі (Gelli түрінде жұмсатылған) түрлі мағыналарды білдіреді, соның ішінде әртүрлі аудандағы орманды жерлерді де қамтиды.

Тарих

Уайдағы Хей, Буйлз Велс сияқты, бір-бірінен қысқа қашықтықта екі нормандық қамалға ие. 1070 жылғы жазда Уэльстің оңтүстік-шығысына енген Уильям Фиц Осберн үш уэльс патшасын жеңген кезде Хейді алғаш нығайтқан болуы мүмкін. Осы орынның тарихы де Нойфмарктердің иеліктері арқылы жалғасады, олар 1093 жылғы Брекон шайқасында расталды, сондай-ақ 1165 жылға дейін Глостер/Херефорд отбасылары, Брихиниог ауданы Марш лордтарының де Брауз әулетінің қолына өткенге дейін жалғасты. 1230 жылы Хей қамалы де Боунға берілді, ал жергілікті тарих, оның ішінде 1231 жылы Хей маңындағы шайқас, 1260 жылдардағы Мортимер соғыстары және 1266 жылы Брекон маңындағы шайқас 1298 жылы граф Хамфри де Боунның қазасына дейін жалғасты.

Бірінші қамал

Гей-он-Уайдың батыс шетіндегі Сент-Мария шіркеуіне жақын орналасқан кішкентай, бірақ жақсы сақталған мотта бар. Бұл жер шатқал мен кішкентай өзенге, жергілікті жерде Логин бұлағы деп аталатын, Уай өзеніне құятын өзенге қарап тұрады, және осының өзі, сөзсіз, мұнда мотта мен бейли сарайының салынуына себеп болған. Солтүстік-шығыстағы тұрақ орнының астындағы жақында тегістелген алаң бір кезде қамалдың қамалды қақпасы болған болуы мүмкін. Бұл шағын бекініс, әлде кем болмаса, Бернард де Нойфмарше рыцарі Вильям Ревельдің еңбегі болған, ол көбінесе Бернард Ньюмарш деп аталады, және кейіннен Мелиног иелігінің немесе комотының орталығы болған болуы мүмкін.

Тас қамал

Хай-он-Уайдағы басты бекініс қала мен өзенді бақылайтын үлкен орналасқан жерде, қазіргі қамал мен үйдің қираған қалдықтарының астында жатқан. Гейдің ағылшын билігі Майлз Глостермен неке арқылы берілді, содан кейін де Брауз әулетіне өтті. 11 ғасырдың соңында немесе 12 ғасырдың басында жаңа нығайтылған құрылыс салынды, ол тас қақпа мұнарасы бар топырақ қоршау түрінде болды. 1200 жыл шамасында таспен қоршау қабырғасымен нығайтылды, бірақ 1401 жылы Оуэйн Глиндүр бастаған Уэльс көтерілісі кезінде және 1460 жылы Розалар соғысы барысында зақымданды. Содан кейін 17 ғасырда едәуір кеңейтіліп, Якоб стиліндегі үй салынды.

Кітап қаласы

Hay on Wye – Ұлыбританиядағы кітап сүйер қауым үшін танымал орын, онда жиырмадан астам кітап дүкені бар, олардың көпшілігі мамандандырылған және қолданылған кітаптарды сатады. Бірақ соңғы жылдары олардың саны күрт азайды, көптеген дүкендер жалпы антиквариат дүкендері мен осы сияқты дүкендерге айналды. Хай-он-Уай фестиваль ашылғанға дейін-ақ көптеген кітап дүкендерімен әйгілі болған. Ричард Бут 1962 жылы "Ескі өрт станциясы" деп аталған алғашқы дүкенін ашты, ал 1970 жылдары Хай "Кітаптар қаласы" деген есіммен танылды.

Қыр мейрамы

1988 жылдан бері Хей-он-Уай қаласында жыл сайынғы әдеби фестиваль өтіп келеді, қазір оған The Daily Telegraph газеті демеушілік етеді. Мамыр айының соңында немесе маусым айының басындағы он күн ішінде әлемнің түкпір-түкпірінен келген көрнекті жазушыларды көруге және олардың сөздерін тыңуға 80 000-ға жуық адам келеді. 1988 жылы Норман, Рода және Питер Флоренстер ұйымдастырған бұл фестивальді 2001 жылы Билл Клинтон "ойдың Вудстогы" деп атады. Тони Бенн: "Мен үшін ол Рождество мерекесінің орнын басты" деді. 2021 жылдың шілде айының соңында фестивальдің негіз қалаушысы және директоры Питер Флоренс қызметінен кетті.

Басқару

Хей-он-Уай – Уэльстің қалалық кеңесі бар қауымдастық. Оның шекарасы Англия шекарасы/Дулас Брук өзенінен басталып, Уай өзенінен оңтүстік-шығысқа қарай бір шақырымнан астам созылады, содан кейін Оукфилд үйінің оңтүстігіне қарай бұрылып, Гринпит шаруашылығына дейін солтүстікке қарай, ал одан Хей көрме алаңын қоршап, B4350 Брекон жолының жанындағы Ұлттық саябақ шекарасына жетеді. Бұл жерден ол Ұлттық саябақ шекарасы бойынша Уай өзеніне дейін, ал өзен арқылы Дулас Брук өзеніне дейін созылады. Қалалық кеңес мэр, вице-мэр және сегіз кеңесшіден тұрады. Хей сондай-ақ Поуис округі кеңесінің кеңесшісін сайлауға, үлкен округтік бөлімнің бір бөлігі ретінде қатысады.

Көлік

B4350 қаладан өтеді және B4351 оны Бреконнан Херефордқа дейінгі негізгі A438 тас жолымен байланыстырады, Уай өзенінің қарсы бетінде. Бұрын қалаға Херефорд, Хей және Брекон желісіндегі Хей-он-Уай теміржол станциясы арқылы пойыз қатынасы болған, бірақ 1962 жылы жолдың коммерциялық табыссыздығына байланысты жабылды.

Спорт

Хей Сент-Мэри футбол клубы Брекон жолынан шығып орналасқан Хей спорт алаңында негізделген және Уэльстің орталық футбол лигасынде бақ сынасады. Хей-он-Уай крикет клубы да Хей спорт алаңында орналасқан. Бірінші команда The Marches крикет лигасынде өнер көрсетеді. Хей гольф клубы (қазіргі уақытта таратылған) 1903 жылы құрылған. Клуб Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін тоғыз ойын тесігімен жұмыс істеді.

Музыка және философия

Хай жыл сайын мамыр айында «HowTheLightGetsIn» атты философия мен музыка фестивалін өткізеді. Оның мақсаты – «философияны академиядан шығарып, адамдардың өміріне енгізу».

Белгілі ғимараттар

Хейдеде 150-ге жуық тізімдегі ғимарат бар, оның ішінде Қамал, Сент-Мария шіркеуі, Сент-Джон капелласы, Эбенезер Біріккен реформаланған шіркеуі, Суан қонақ үйі және қала қабырғасының бір бөлігі, сондай-ақ қала орталығындағы көптеген таверналар мен дүкендер бар. Май базары Уильям Енохтың тапсырысымен салынды және 1833 жылы дорилік ғибадатхана нысанында бой көтерді; Сыр базары сэр Джозеф Бейли, 1-ші баронеттің тапсырысымен 1835 жылы аяқталды. Оукфилд – қала орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан ІІ санаттағы Регент стиліндегі үй: шамамен 1820 жылы салынған, ол 1842 жылы Генри Аллен кішінің үйі ретінде тіркелген. Уайдағы Хейдеде 1884 жылы аяқталған Виктория дәуіріндегі сағат мұнарасы бар.

Хей-он-Уай корольдігі

1977 жылғы 1 сәуірде библиофил Ричард Бут Хей-он-Уайды өзінің монархы және Лес Пеннинг жазған ұлттық әнұранмен "тәуелсіз мемлекет" деп жариялаған жарнамалық әрекет жасады. Кейіннен Хей-он-Уайдың әдеби қызығушылықтарға негізделген дамыған туризм индустриясы құрылды, және осының арқасында Бутқа ризашылық білдіретін адамдар бар. 2005 жылы Бут кітап дүкенін сату және Германияға көшу жоспарларын жариялады. Осы оқиғаға қатысты жергілікті парламент депутаты Роджер Уильямс: "Оның ең маңызды жетістігі – Хейдің кішкентай базар қаласынан екінші қол кітаптарды ұнататын адамдардың Меккесіне айналуы және бұл жергілікті экономиканы түгелдей өзгертіп жіберді" деді.