Кіріспе
Кедей елдердің жан басына шаққандағы табысының тез өсуі жөніндегі гипотеза. Экономикадағы конвергенция идеясы (кейде «ұстап алу эффектісі» деп те аталады) – кедей экономикалардың жан басына шаққандағы табысы бай экономикаларға қарағанда жылдам өсуге бейім болады деген гипотеза. Solow-Swan өсу моделінде экономикалық өсу физикалық капиталдың жинақталуымен байланысты, бір жұмысшыға шаққандағы капиталдың оңтайлы деңгейіне, яғни «тұрақты күйге» жеткенге дейін. Онда өнім, тұтыну және капитал тұрақты болады. Модельде физикалық капиталдың жан басына шаққандағы деңгейі төмен болған кезде, көбінесе «жетіп алу» өсімі деп аталатын тез өсу болжанады. Нәтижесінде, барлық экономикалар жан басына шаққандағы табыс тұрғысынан бірте-бірте жақындасады. Дамушы елдердің өсу қарқыны дамыған елдерге қарағанда жоғары болуы мүмкін, себебі капиталға қатысты азаятын өнім (әсіресе капиталға) капиталға бай елдердегідей күшті емес. Сонымен қатар, кедей елдер дамыған елдердің өндіріс әдістерін, технологияларын және институттарын көшіре алады. Экономикалық өсу әдебиетінде «конвергенция» термині екі мағынаны білдіре алады. Бірінші түрі (кейде «сигма конвергенциясы» деп аталады) – экономикалар арасындағы табыс деңгейінің айырмашылығының төмендеуі. Ал «бета конвергенциясы» кедей экономикалар бай экономикалардан тез өскенде пайда болады. Экономистер «бета конвергенциясы» экономикада байқалатын жағдайда, бірақ инвестиция деңгейі және халық санының өсу қарқыны сияқты басқа факторлар тұрақты болған кезде «шартты бета конвергенциясы» бар дейді. Егер экономиканың өсу қарқыны тұрақты күйіне жақындаған сайын төмендесе, онда «шартсыз бета конвергенциясы» немесе «абсолютті бета конвергенциясы» бар деп есептеледі. Джек Голдстоунның сөзіне сәйкес, «20-шы ғасырда Ұлы дивергенция Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы ең жоғары деңгейіне жетті және 1970 жылдардың басына дейін жалғасты. Содан кейін, екі онжылдық белгісіз ауытқулардан кейін, 1980 жылдардың соңында Ұлы конвергенциямен алмастырылды, себебі үшінші әлем елдерінің көпшілігі бірінші әлем елдеріне қарағанда экономикалық өсу қарқынына едәуір жоғары жетті». Осылайша, қазіргі конвергенцияны Ұлы дивергенцияның жалғасы ретінде қарастыру керек.
The idea of convergence in economics (also sometimes known as the catch up effect) is the hypothesis that poorer economies' per capita incomes will tend to grow at faster rates than richer economies. In the Solow Swan growth model, economic growth is driven by the accumulation of physical capital until this optimum level of capital per worker, which is the "steady state" is reached, where output, consumption and capital are constant. The model predicts more rapid growth when the level of physical capital per capita is low, something often referred to as “catch up” growth. As a result, all economies should eventually converge in terms of per capita income. Developing countries have the potential to grow at a faster rate than developed countries because diminishing returns (in particular, to capital) are not as strong as in capital rich countries. Furthermore, poorer countries can replicate the production methods, technologies, and institutions of developed countries. In economic growth literature the term "convergence" can have two meanings. The first kind (sometimes called "sigma convergence") refers to a reduction in the dispersion of levels of income across economies. "Beta convergence" on the other hand, occurs when poor economies grow faster than rich ones. Economists say that there is "conditional beta convergence" when economies experience "beta convergence" but conditional on other variables (namely the investment rate and the population growth rate) being held constant. They say that "unconditional beta convergence" or "absolute beta convergence" exists when the growth rate of an economy declines as it approaches its steady state. According to Jack Goldstone, "in the twentieth century, the Great Divergence peaked before the First World War and continued until the early 1970s, then, after two decades of indeterminate fluctuations, in the late 1980s it was replaced by the Great Convergence as the majority of Third World countries reached economic growth rates significantly higher than those in most First World countries", thus the present day convergence should be regarded as a continuation of the Great Divergence.
Шектеулер
Бір елдің кедей болуы, оның өсуге жетуіне кепілдік бермейді. Мозес Абрамовиц өсуге жету үшін «әлеуметтік қабілеттіліктердің» қажеттігін атап көрсетті. Бұл қабілеттіліктерге жаңа технологияларды сіңіру, капиталды тарту және жаһандық нарықтарға қатысу мүмкіндігі кіреді. Абрамовицтің сөзіне қарағанда, экономикада осы алғышарттар болған жағдайда ғана өсуге жету мүмкін, және бүгінгі әлемде әлі де айырмашылықтар сақталу себебін түсіндіреді. Теория сондай-ақ, технологияның еркін саудаға түсіріліп, дамушы елдерге қолжетімді болатынын болжайды. Бұл экономикалар үшін қымбат немесе қолжетімсіз капитал, әсіресе капиталдың осы елдерде жетіспеуін ескере отырып, өсуге жетуге кедергі келтіруі мүмкін. Бұл көбінесе елдерді тиімсіздік цикліне түсіреді, онда ең тиімді технологияны сатып алу тым қымбат болады. Өндірістік техникадағы айырмашылықтар көшбасшы дамыған елдерді олардан кейін дамыған елдерден ажыратады, бірақ олардың арасындағы алшақтық оларға өсуге жету мүмкіндігін беретіндей тар. Бұл процесс, одан кейін дамыған елдер көшбасшы елдерден үйренетін нәрсе бар болғанша жалғасады және көшбасшы және одан кейін дамыған елдер арасындағы білім алшақтығы өте кішкентай болып, ақырында толығымен жойылғанда ғана тоқтатылады. Профессор Джеффри Сакстың пікірінше, кейбір дамушы елдердің жабық экономикалық саясаты салдарынан конвергенция барлық жерде жүрмейді, бұл мәселені еркін сауда мен ашықтық арқылы шешуге болады. 1970-1989 жылдар аралығында 111 елде жүргізілген зерттеуде Сакс пен Эндрю Уорнер өнеркәсіптік дамыған елдерде жан басына шаққанда 2,3%, ашық экономикалы дамушы елдерде 4,5%, ал жабық экономикалы дамушы елдерде 2% өсім болғанын анықтады. Роберт Лукас «Лукас парадоксын» атап көрсетті, ол дамушы елдерде жұмысшыға шаққандағы капитал деңгейі төмен болғанына қарамастан, дамыған елдерден дамушы елдерге капитал ағылмайтынын көрсетеді. Алайда, бұл мәлімдемеге соңғы уақытта күдік тудырды.
Мысалдар
Дамыған елдермен жақындасқан елдердің көптеген мысалдары бар, олар "құсап алу" теориясын растайды. Накаока Жапония, Мексика және басқа да елдердің жағдайларын зерттеу негізінде индустрияландырудың әлеуметтік қабілеттерін зерттеді және Мейдзи дәуіріндегі (1868-1912) Жапонияның даму процесіндегі адам мен қоғамдық көзқарастардың ерекшеліктерін анықтады. 1960-1970 жылдары Шығыс Азияның "жолбарыстары" дамыған экономикалармен жылдам жақындасты. Бұл Сингапур, Гонконг, Оңтүстік Корея және Тайваньды қамтиды, олардың барлығы бүгінде дамыған экономикалар болып саналады. Соғыстан кейінгі кезеңде (1945-1960 жж.) мысалдарға Батыс Германия, Франция және Жапония кіреді, олар Екінші дүниежүзілік соғыста жоғалған капиталды толықтыра отырып, соғысқа дейінгі деңгейге тез қайта оралды. Кейбір экономистер бұл теорияны сынға алып, үкіметтік саясат сияқты ішкі факторлар экзогендік факторларға қарағанда экономикалық өсуге әлдеқайда күшті әсер етеді деп мәлімдейді. Мысалы, Александр Гершенкрон үкіметтер жетіспейтін алғышарттарды өсуді қозғау үшін алмастыра алады деп айтады. Экономикалық тарихшылар Кеннет Соколов пен Стэнли Энгерманның болжамы бойынша факторлық мүмкіндіктер кейбір елдерде институционалдық дамуға кедергі келтіретін құрылымдық теңсіздіктің басты себебі болып табылады. Соколов пен Энгерман 19 ғасырда Бразилия және Куба сияқты топырақ пен климат сияқты бай факторлық ресурстарға ие елдердің институционалдық өсуі шектеулі, қорғалған сайлау құқығына бейімделгенін ұсынды. Куба сияқты қант пен кофе өсіруге қолайлы жерлер плантациялар құру арқылы масштабты экономикаға қол жеткізді, бұл өз кезегінде қорғалған сайлау құқығына мүдделі шағын элиталық топтарды құрады. Көптеген елдердің өсу қарқыны бидай мен қант өсіруге қолайлы жердің сыртқы жағдайларымен анықталады. Сондықтан қант өсіруге жарамды жері бар елдер, сондай-ақ қант өсіруге жарамды жері бар басқа елдермен жақындасады. Соколов пен Энгерман бұл жақындасуды "Тарих сабақтары: Жаңа әлемдегі институттар, факторлық сыйлықтар және даму жолдары" мақаласында түсіндірді. Олар АҚШ пен Канаданың Жаңа әлемдегі ең кедей колониялар ретінде басталганын, бірақ олардың топырағының сапасының арқасында басқа елдерге қарағанда жылдам өскенін көрсетті. Олар АҚШ пен Канадада бидай өсіруге қолайлы жерлер болғанын, яғни олардың шағын масштабты егіншілікпен айналысқанын, себебі бидай масштабты экономикадан пайда таппайды, және бұл байлық пен саяси биліктің салыстырмалы түрде тең бөлінуіне әкелді, бұл халыққа кең ауқымды мемлекеттік білім беруге дауыс беруге мүмкіндік берді. Бұл оларды Куба сияқты қант пен кофе өсіруге қолайлы жері бар елдерден ерекшелендірді. Мұндай елдер масштабты экономикадан пайда көрді, сондықтан құл еңбегімен, үлкен табыс пен таптық теңсіздіктермен және шектеулі сайлау құқығымен үлкен плантациялық шаруашылықтарды құрды. Саяси биліктегі бұл айырмашылық мемлекеттік мектептер сияқты институттарды құруға аз қаржы жұмсауға және олардың дамуын баяулатуға әкелді. Нәтижесінде, салыстырмалы теңдік пен мемлекеттік білім алуға қол жеткізген елдер жылдам өсіп, теңсіздік пен білім берудің шектеулі деңгейі бар елдермен жақындасуға мүмкіндік алды.
Дивергенциядан конвергенцияға
Бірыңғай өсу теориясы бойынша, экономикалардың тұрақтанған күйден тұрақты экономикалық өсуге көтерілу уақытындағы айтарлықтай елдік айырмашылықтарға байланысты, әлемдік экономикалар үш ерекше өсу режиміне бөлінген. Бірінші топ – Мальтус режиміндегі экономикалар, өте баяу өсу қарқынымен дамиды. Екінші топ – тұрақты өсу режиміндегі экономикалар, үздіксіз өсіп келеді. Ал үшінші топ – Мальтус режимінен заманауи өсу режиміне өтудегі экономикалар. Бұған қоса, бірыңғай өсу теориясы, байқалатын конвергенция клубтары тек уақытша құбылыс болуы мүмкін екенін, ал Мальтус режиміндегі экономикалар көтерілгеннен кейін, барлық экономикалар арасындағы конвергенция ұзақ мерзімде жүзеге асады деп санайды.