Кіріспе
фильмдер
1834 жылы Адам Мицкевичтің поляк эпопеясы «Пан Тадеуш» (толық атауы: «Сер Таддеус немесе Литвадағы соңғы шабуыл: 1811–1812 жылдардағы ақсүйектердің хикаясы») – поляк ақыны, жазушысы, аудармашысы және философы Адам Мицкевичтің туындысы. Польша тіліндегі александрин өлеңдерімен жазылған бұл кітапты Александр Желовицкий алғаш рет 1834 жылғы 28 маусымда Парижде жариялаған. Ол Еуропа әдебиетіндегі соңғы ұлы эпостардың бірі саналады. Польшаның ұлттық эпосы «Пан Тадеуш» Польша мектептерінде міндетті оқу материалы болып табылады және 33 тілге аударылған. 1999 жылы Анджей Вайданың режиссерлігімен фильм түсірілді. 2014 жылы «Пан Тадеуш» ЮНЕСКО-ның «Дүние жүзілік естеліктер тізімі» бағдарламасының Польша тізіміне қосылды. Мазмұны
1834 Polish epic poem by Adam Mickiewicz
Pan Tadeusz (full title: Sir Thaddeus, or the Last Foray in Lithuania: A Nobility's Tale of the Years 1811–1812, in Twelve Books of Verse) is an epic poem by the Polish poet, writer, translator and philosopher Adam Mickiewicz. The book, written in Polish alexandrines, was first published by Aleksander Jełowicki on 28 June 1834 in Paris. It is deemed one of the last great epic poems in European literature. Pan Tadeusz, Poland's national epic, is compulsory reading in Polish schools and has been translated into 33 languages. A film version, directed by Andrzej Wajda, was released in 1999. In 2014 Pan Tadeusz was incorporated into Poland's list in the UNESCO Memory of the World Programme. TOC
Мазмұны
Бұл оқиға 1811 жылы бес күннің ішінде және 1812 жылы екі күннің ішінде орын алады, Польша Ресей, Пруссия және Австрия әскерлері арасында бөлініп, Еуропаның саяси картасынан мүлдем жойылған кезде. Бірақ 1807 жылы Наполеон Пруссия бөлігінде Варшава Герцогтығын құрған, ол Наполеон жеңілгеннен кейін өткен Вена конгресіне дейін сақталды. Оқиға орны Ресей бөлігінде, Сопликово ауылында, Соплица әулетінің шет елдік үйінде. «Пан Тадеуш» екі әулеттің арасындағы алауыздықты және бір әулеттен шыққан Тадеуш Соплица (басты кейіпкер) мен екінші әулеттен шыққан Зосия арасындағы махаббатты баяндайды. Сонымен қатар, жергілікті тұрғындардың орыс гарнизонына қарсы спонтанды көтерілісі де оқиғаның бір бөлігі болып табылады. Мицкевич Париждегі эмигрант болғандықтан, орыс цензурасының ықпалынан тыс болды және оккупация туралы ашық жазды. Польшаның ұлттық поэмасы «О Литва» деген сөздермен басталады, бұл 19 ғасырдағы ұлттық сананың геосаяси тұрғыдан қалыптаспауымен байланысты. Мицкевич қолданған «Литва» термині Польша-Литва одағы құрамындағы Литва Ұлы Герцогтығының географиялық аймағын білдіреді. «Пан Тадеуш» поэмасының кіріспесі поляк поэзиясының ең танымал бөліктерінің бірі болып саналады. Польша тіліндегі ең көне аспаздық кітап – «Compendium ferculorum, albo Zebranie potraw» Мицкевичтің «Пан Тадеуш» поэмасындағы «соңғы ескі поляк тойы» туралы ностальгиялық сипаттамасына шабыт берді. 12-ші кітабындағы ойдан шығарылған той туралы баяндамасында ақын «Compendium ferculorum» кітабында сипатталған бірнеше тағамдардың атауларын, мысалы «патшалық борщ» және шеф-аспаздың екі құпиясын: інжу-маржан мен монетасы бар сорпа, сондай-ақ үш түрлі балықты атады.
Сюжет
Жас поляк асылзаты Тадеуш Соплица Вильнюсте білім алып, Соплиководағы отбасылық еліне оралады. Тадеуш – есімі жоқ бала, оны оның ағасы – судья Соплица тәрбиелейді, ол Тадеуштің ұзақ уақыттан бері жоғалған әкесі Яцек Соплицаның кіші інісі. Тадеушті отбасы досы – сенатор (войский) қарсы алады. Сенатор оған судья мен граф Хорешко арасындағы сотты айтады, ол бір кезде Пантлер Хорешкоға тиесілі болған қамалдың меншігі үшін болған сот. Пантлер Хорешко – графтың алыс туысы, көп жыл бұрын өлтірілген күшті аристократ. Сотты қазір судьяның досы және қонағы – Подкоможий жүргізеді. Тадеуш сондай-ақ судьяның үйінде тұратын жас қыз Зосямен және оның күтушісі Телименамен танысады. Тадеуш Зосяға қызығушылық танытады, сонымен қатар Телименамен де әдемі тілдеседі. Осы уақытта граф Хорешко қамалға келеді, онда оны күзетші және қайтыс болған Пантлердің ескі қызметшісі Гервази қарсы алады. Граф Гервазиге қамалға қызығушылығы жоқ екенін және соттан бас тартуды жоспарлап отырғанын айтады. Гервази оған жауап ретінде Соплица мен Хорешко отбасы арасындағы қақтығыстың тарихын айтады. Пантлер жиі Тадеуштің әкесі Яцек Соплицаны қамалға шақыратын, өйткені Яцек елдегі қарапайым ақсүйектер арасында өте танымал болған. Яцек Пантлердің қызына үйленуге тырысқан, бірақ Пантлер оны қабылдамаған. Кейіннен, Костюшко көтерілісі кезінде орыс әскерлері қамалға шабуыл жасағанда, Яцек кенеттен оқиға орнына келіп, Пантлерді атқан. Гервази өзінің қожайынының өлімі үшін кек алуға ант берген, бірақ Яцек жоғалып кеткен. Бұл оқиға графты Соплицалармен болған қақтығысқа қатты ынталандырып, қаланы судьядан қайтарып алу керек деп шешеді. Жақын маңайдағы орманда аю көрінген деген хабар тарады. Содан кейін үлкен аң аулау басталады, оған басқалармен қатар Тадеуш, сенатор, граф және Гервази қатысады. Тадеуш пен графқа да аю шабуыл жасайды. Оларды күтпеген жерден пайда болған Бернардин монахы, әке Робак құтқарып, Гервазидің қаруын алып, аюды атып өлтіреді. Аң аулаудан кейін судья той өткізуді шешеді. Оның қызметшісі Протази оны қалада өткізуге кеңес береді, судьяның оның қонағы екенін бәріне көрсету үшін. Той кезінде Гервази судьяны заңсыз кіруде айыптап, ал Протази Гервазиді айыптап, оған шабуыл жасағанда, дау басталады. Граф Гервазиді қорғап, қаланы өзіне тиесілі деп жариялайды. Тадеус графты келесі күні дуэльге шақырып, оны тоқтатқанға дейін ұрыс жалғасады. Граф ашуланып кетеді және Гервазиге жақын маңдағы ауылдардың қарапайым ақсүйектерінен қолдау алып, Соплицалармен күшпен күресуді бұйырады. Әке Робак судьямен кездесіп, қалада болған оқиға үшін оны сөгіп отыр. Ол судьяға ағасы Яцектің Хорешколармен татуласуын, Пантлерді өлтіргені үшін күнәсін өтеуін еске салады. Осы мақсатта Яцек Зосяны Соплицалар тәрбиелеуді ұйымдастырды және екі үйді біріктіру үшін Тадеуске үйленуге ниеттенді. Әке Робак Литваға жақын арада келетін Наполеон әскерлері туралы да айтады, поляктар бір-бірімен ұрыс-керіспен емес, орыстарға қарсы күресу үшін бірігуі керек деп шақырады. Судья орыстарға қарсы күресуге құштар, бірақ граф жас болғандықтан, бірінші болып кешірім сұрауы керек деп мәлімдейді. Жердің кедей ақсүйектері Гервазидің шақыруымен жиналады. Олар жерді басып алған орыс әскерлеріне қарсы көтеріліс ұйымдастыру туралы және әке Робақтан естіген Наполеон әскері туралы хабарлар туралы өз ара дауласады. Гервази оларды Соплицалар – бірінші кезекте өз ішіндегі жау деп сендіреді. Көп ұзамай граф Соплицалардың қонысына келіп, жаңа қолдаушылардың көмегімен отбасын тұтқынға алады. Алайда, келесі күні жақын маңдағы орыс әскерлері араласып, Гервазиді қоса алғанда, графтың ізбасарларын тұтқындайды. Орыс әскерін майор Плют басқарады, ол шын мәнінде ресейлік әскерде мансап жасаған поляк. Екінші орынға поляктарға жанашырлық танытқан ресейлік капитан Рыков келеді. Судья майор Плютті бүкіл мәселе екі көрші арасындағы дау-дамайға ғана қатысты деп сендіруге тырысады және графқа қарсы ешқандай шағым келтірмейтінін айтады. Плют графтың жақтастарын бүлікші деп санайды. Судья ресейліктерді өз үйіне қарсы алады, онда ол әке Робақтың кеңесімен оларды мас етеді, ал Робак тұтқындалған ақсүйектерді босатып жібереді. Жарыс майор Плюттың Телименаға мас күйінде жақындап, Тадеуш оны қорғап ұрып-соққанынан басталады. Ұрыс кезінде Робак ата граф пен Гервазидің өмірін құтқарып, ауыр жарақат алады. Капитан Рыков поляктарға үлкен шығын келтіргеннен кейін шайқасты тоқтатады, ал майор Плют жоғалып кетеді. Кейін судья Рыковқа осы оқиғаны жасыру үшін пара беруге тырысады. Ресейлік ақшаны қабылдамайды, бірақ Плюттың мас күйінде шабуылға бұйрық бергенін айтады. Гервази Плютті оны үнсіз қалдыру үшін өлтіргенін мойындайды. Әке Робак ертесі күні жарақатынан қайтыс болады деп болжайды. Ол Гервазибен жеке сөйлескім келеді, судьяның қатысуымен. Ол өзінің шын есімі Яцек Соплица екенін айтады және Пантлердің өлімі туралы өз тарапынан баяндайды. Яцек пен Пантлердің қызы махаббатта болған. Пантлер осыны білген, бірақ Яцектің қызына үйленуге лайық емес деп ойлағандықтан, ештеңе білмегендей әрекет еткен. Пантлер Яцекті саяси себептермен дос ретінде қабылдаған, оның қарапайым ақсүйектер арасындағы ықпалына мұқтаж болған. Яцек осы әрекеттен азап шеккен, бірақ Пантлер оның қызына басқа күйеу іздеп, одан пікір сұрағанға дейін. Яцек бір сөз айтпастан кетіп, ешқашан қамалға қайта бармауға ниеттенген. Кейіннен ол қамалға орыс әскерлерінің шабуыл жасағанын көрген. Пантлердің жеңіске жеткенін және мақтан тұтқанын көрген Яцек қайғы мен ашуға толы болған, бұл оны Пантлерді өлтіруге итерген. Гервази Пантлер Яцекке дұрыс емес жасағанын мойындайды және Яцек (әке Робак ретінде) оны және графты құтқарып, өзінен бас тартып, кек алудан бас тартады. Гервази сондай-ақ, Пантлердің өлімінен бұрын оны кешіргенін көргенін айтады. Әке Робак ертесі күні қайтыс болады. Орыстарға қарсы шайқасқа қатысқан ақсүйектер, соның ішінде Тадеуш пен граф, орыс билігінен тұтқынға алыну қаупі болғандықтан елден кетуге мәжбүр болады. Бір жылдан кейін олар Наполеон әскерінің поляк әскерлерінің сарбаздары ретінде оралады. Гервази мен Протази, енді дос, бір жыл бұрынғы оқиғаларды еске алады. Тадеуш пен Зося келісімге келеді.
Киноға бейімделу
Поэманың толық метражды фильм түріндегі алғашқы нұсқасы 1928 жылы жасалды. Анджей Вайданың 1999 жылы түсірген фильм нұсқасы Польшада оның үлкен кинематографиялық жетістігі болды.
Халық арасында танылуы
2012 жылы Польша президенті Бронислав Коморовский ұйымдастырған Ұлттық кітап оқу күнінің алғашқы рет өткізілуіне орай, "Пан Тадеуш" поэмасы оқырмандарды кітапқа қызықтыру және польша әдебиетін насихаттау мақсатында елдің көптеген жерлерінде оқылды. 2019 жылдың 28 маусымында Google Doodle Польша, Литва, Беларусь, Исландия, Ирландия және Ұлыбританияда осы поэманы еске алды.