Тюдор дәуірі: Англия тарихындағы өркендеу кезеңі

Тюдор дәуірі (1485-1603): Англия тарихындағы маңызды кезең. Генрих VII бастаған Тюдорлар әулетінің өркендеуі, өнер, сауда, зерттеулер өркен жайды.

31 мин оқу

100%

Дереккөз: Tudor period — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Англиядағы Тюдорлар әулетінің билігімен бірге өткен тарихи кезең.

Англия мен Уэльсте Тюдорлар дәуірі 1485 және 1603 жылдар аралығында болды, оның ішінде Елизавета I (1558–1603) патшалығы кезіндегі Елизавета дәуірі де осы кезеңге кіреді. Тюдор дәуірі Англиядағы Тюдорлар әулетінің билігімен сәйкес келеді, ол Генрих VII патшалыққа келгеннен бастау алды. Тюдорлар әулеті тұсында өнер, архитектура, сауда, зерттеулер және коммерция гүлденді. Тарихшы Джон Гай (1988) «Тюдорлар тұсында Англия римдіктер басып алғаннан бергі кезге қарағанда экономикалық тұрғыдан гөрі сау, кең және көңілді болды» деген пікірді айтты.

Халық және экономика

Қара өлімнен (1348 ж.) және 15 ғасырдың соңындағы ауыл шаруашылығының дағдарысынан кейін Англия халқының саны арта бастады. 1520 жылы ол шамамен 2,3 миллионды құрады. 1600 жылға қарай ол 4 миллионға жуық екі есеге өсті. Халық санының өсуі экономикалық өсімді күшейтті, ауыл шаруашылығының коммерциялануын жеделдетті, жүн өндірісі мен экспортын ұлғайтты, сауданы дамытып, Лондонның өсуіне көмектесті. 15 және 16 ғасырдың басындағы жоғары жалақы мен жердің жеткілікті болуы төмен жалақы мен жер тапшылығымен ауыстырылды. Жаңа әлемнен алтынның көптеп келуі және халық санының өсуі сияқты түрлі инфляциялық факторлар әлеуметтік дүрбелеңге жағдай жасады, байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылық артты. Бұл ауыл халқының көпшілігі үшін маңызды өзгерістер кезеңі болды, ал помещиктер бұрын баршаға ашық болған ауылдық жерлерді қоршау процесін бастады.

Ағылшын реформациясы

Реформация Тюдор дәуірінде ағылшын дінін өзгертіп жіберді. Генрих VII, Генрих VIII, Эдуард VI, Мария I және Елизавета I – бес патшаның әрқайсысының көзқарасы мүлдем бөлек болды. Генрих VIII Англия шіркеуінің басшысы ретінде папаның орнын басты, бірақ католик доктриналарын сақтап қалды, Эдуард өте қатаң протестантизмді енгізді, Мария католицизмді қайта орнатуға тырысты, ал Елизавета Англия шіркеуін толық протестант емес деп анықтаған келісімге келді. Бұл Генрих VIII-нің некесін жою туралы талаптарымен басталды, бірақ папа Климент VII оны қабылдаудан бас тартты. Тарихшылар Тюдор дәуірі тарихының басты тақырыбы – Реформация, Англияның католицизмнен протестантизмге өтуі екеніне келіседі. Негізгі оқиғалар, конституциялық өзгерістер және ұлттық деңгейдегі тұлғалар бұрыннан мәлім, ал оларға қатысты негізгі даулар көбінесе шешілді. 20-ғасырдың соңына дейін тарихшылар себептерінің кең таралған наразылық немесе тіпті қалыптасқан діннің зұлымдықтарына, сыбайлас жемқорлығына, сәтсіздіктеріне және қайшылықтарына деген жирену болды деп ойлады, бұл реформаның қажеттілігін көрсететін антиклерикализмнің жасырын ағымын құрады. Екінші деңгейдегі ықпал – белгілі бір ағылшын реформаторларының, мысалы Джон Уиклифтің (1328–1384) және оның "Лоллардтар" реформа қозғалысының ұзақ мерзімді әсері, сондай-ақ Мартин Лютер, Джон Кальвин және континенттегі басқа реформаторлардың Реформация трактаттары мен үнқатыстары болды. 1960 жылы Джеффри Элтонның интерпретациясы ортодоксальды түсіндірудің үлгісі болып табылады. Ол былай деді:
Қазіргі жағдай тұрақсыз екенін дәлелдеді, өйткені қара халық шіркеуден, оның лауазымдарынан, соттарынан және байлығынан қорқып, ренжіді және жек көрді. Кедей және білімсіз төмен дәрежелі дін қызметкерлері, бай епископтар мен аббаттар, кең юрисдикция, жоғары талаптар мен төмен істердің араласуы қара халықтың арасында құрмет пен сүйіспеншілікке апармады. 1960 жылдан кейін әлеуметтік тарихшылар ағылшын дінін жергілікті деңгейде зерттеді және наразылықтың осыншалықты кең таралмағанын анықтады. Лоллардтар қозғалысы көбінесе жойылды, ал континенттік реформаторлардың үнқатыстары Кембридж университетінің бірнеше ғалымдарына ғана жетті. Генрих VIII Лютердің ерестіктерін күшті және ашық түрде айыптады. Ең маңыздысы, 1500 жылы католик шіркеуі күшті күйде болды. Англия шын ниетпен католик болды, папаға адал болды, жергілікті приходтар күшті жергілікті қаржылық қолдауға ие болды, діни қызметтер жексенбілік миссада да, отбасылық дұғаларда да өте танымал болды. Монастырлар мен епископтарға қатысты шағымдар сирек болды. Патшалар папаларды қолдады, ал Лютер пайда болған кезде Англия православие католицизмінің ең мықты қолдаушыларының бірі болды және діни революция үшін ең қолайсыз орын сияқты көрінді.

The Reformation transformed English religion during the Tudor period. The five sovereigns, Henry VII, Henry VIII, Edward VI, Mary I, and Elizabeth I, had entirely different approaches, with Henry VIII replacing the pope as the head of the Church of England but maintaining Catholic doctrines, Edward imposing a very strict Protestantism, Mary attempting to reinstate Catholicism, and Elizabeth arriving at a compromise position that defined the not quite Protestant Church of England. It began with the insistent demands of Henry VIII for an annulment of his marriage that Pope Clement VII refused to grant. Historians agree that the great theme of Tudor history was the Reformation, the transformation of England from Catholicism to Protestantism. The main events, constitutional changes, and players at the national level have long been known, and the major controversies about them largely resolved. Historians until the late 20th century thought that the causes were a widespread dissatisfaction or even disgust with the evils, corruptions, failures, and contradictions of the established religion, setting up an undertone of anti clericalism that indicated a rightness for reform. A secondary influence was the intellectual impact of certain English reformers, such as the long term impact of John Wycliffe (1328–1384) and his "Lollardy" reform movement, together with a stream of Reformation treatises and pamphlets from Martin Luther, John Calvin, and other reformers on the continent. The interpretation by Geoffrey Elton in 1960 is representative of the orthodox interpretation. He argued that:
The existing situation proved untenable because the laity feared, resented, and despised much about the Church, its officers, its courts and its wealth. A poverty stricken and ignorant lower clergy, wealthy bishops and abbots, a wide ramification of jurisdiction, a mixture of high claims and low deeds did not make for respect or love among the laity. Social historians after 1960 investigated English religion at the local level, and discovered the dissatisfaction had not been so widespread. The Lollardy movement had largely expired, and the pamphleteering of continental reformers hardly reached beyond a few scholars at the University of Cambridge—King Henry VIII had vigorously and publicly denounced Luther's heresies. More important, the Catholic Church was in a strong condition in 1500. England was devoutly Catholic, it was loyal to the pope, local parishes attracted strong local financial support, religious services were quite popular both at Sunday Mass and at family devotions. Complaints about the monasteries and the bishops were uncommon. The kings backed the popes and by the time Luther appeared on the scene, England was among the strongest supporters of orthodox Catholicism, and seemed a most unlikely place for a religious revolution.

Генрих VII: 1485 1509 жыл

Тюдорлар әулетінің негізін қалаушы Генрих VII, Розалар соғысының шеңбері болған Босворт даласындағы шайқаста Ричард III патшаны жеңіп, Англия патшасы болды. Генрих көптеген әкімшілік, экономикалық және дипломатиялық шараларға кірісті. Ол ең ұсақ бөлшектерге дейін назар аударып, салтанатты түрде жұмсаудың орнына, жаңа кірістер табуға күш салды. Оның жаңа салықтары халыққа ұнамады, ал Генрих VIII таққа отырған соң, Генрих VII-нің ең жек көретін екі салық жинаушысын жазалап өлтірді.

Генрих VIII: 15091547 жыл

Генрих VIII, жарқын, сергекті, әскери және өз бетімен шешім қабылдауға бейім, ең алдымен оның алты некесі, олардың барлығы еркек мұрагер тудыру мақсатымен жасалған, сондай-ақ көптеген жоғары лауазымды шенеуніктер мен аристократтарды жазалау арқылы Англияның ең танымал патшаларының бірі болып қала береді. Сыртқы саясатта ол Франциямен күреске баса назар аударды – нәтижесі шамалы болды – және Шотландия, Испания және Киелі Рим империясымен мәмілелесуге тура келді, көбінесе әскери дайындықтармен немесе өте қымбат соғыстармен, бұл жоғары салықтарға әкелді. Басты әскери жетістік Шотландияға қарсы күресте болды. Негізгі саяси өзгеріс Генрихтің Англия шіркеуін толық бақылауға алуы болды. Бұл Римнен жарылуынан кейін болды, себебі Рим папасы оның алғашқы некесін жоюдан бас тартты. Осылайша Генрих протестанттық реформаның өте жұмсақ нұсқасын енгізді. Негізгі екі аспектісі болды. Біріншіден, Генрих Англиядағы шіркеудің басшысы ретінде папаны мойындамады, ұлттық егемендік патшаның абсолютті билігін талап етеді деп мәлімдеді. Генрих парламентпен тығыз байланыста жұмыс істеді, бұл жарылуды іске асыратын бірқатар заңдарды қабылдады. Ағылшыздар енді Римге шағымдана алмады. Барлық шешімдер Англияда, соңында корольдің өзінің қаулысымен, ал тәжірибеде кардинал Вулси және Томас Кромвель сияқты жақын кеңесшілер арқылы қабылдалатын болды. Парламент оны толық қолдады, қарсылық өте аз болды. 1534 жылғы Басшылық туралы акті шешуші қадам болды, ол корольді Англия шіркеуі мен дін қызметкерлерінің қорғаушысы және жалғыз жоғарғы басшысы етіп белгіледі. Генрих епископтарға ауыр айыппұл салды, олардың көпшілігі мойынсұнды. Сатқындық туралы заңдар күшейтілді, тілмен білдірілген наразылық та сатқындық деп есептелді. Бірнеше қысқа мерзімді халық көтерілістері болды, олар тез басылды. Аристократия мен шіркеу деңгейінде қолдау болды. Басты бас тартулар епископ Фишер мен канцлер Томас Мордан келді; екеуі де өлім жазасына кесілді. Жоғары аристократтар арасында Реджинальд Полді қолдаған Пол отбасынан қиындықтар туды. Генрих отбасының қалған мүшелерін жойды, олардың басшыларын өлімге жіберді және барлық мүлкін тартып алды. Екінші кезең монастырларды тартып алуды қамтыды. Діни және қайырымдылық мекемелерін басқарған монастырлар жабылды, монахтар мен монахтар зейнеткерлікке шықты, ал құнды жерлер корольдің жақтастарына сатылды, осылайша Генрихті қолдаған бай, қуатты ақсүйектер тобы құрылды. Теология мен рәсімдер тұрғысынан көп өзгеріс болған жоқ, өйткені Генрих католицизмнің көптеген элементтерін сақтап қалғысы келді және Мартин Лютер мен басқа реформаторлардың "ересін" жек көрді.

Henry VIII, flamboyant, energetic, militaristic and headstrong, remains one of the most visible kings of England, primarily because of his six marriages, all of which were designed to produce a male heir, and his heavy retribution in executing many top officials and aristocrats. In foreign policy, he focused on fighting France—with minimal success—and had to deal with Scotland, Spain, and the Holy Roman Empire, often with military mobilisation or actual highly expensive warfare that led to high taxes. The chief military success came over Scotland. The main policy development was Henry's taking full control of the Church of England. This followed from his break from Rome, which was caused by the refusal of the Pope to annul his original marriage. Henry thereby introduced a very mild variation of the Protestant Reformation. There were two main aspects. First Henry rejected the Pope as the head of the Church in England, insisting that national sovereignty required the Absolute supremacy of the king. Henry worked closely with Parliament in passing a series of laws that implemented the break. Englishmen could no longer appeal to Rome. All the decisions were to be made in England, ultimately by the King himself, and in practice by top aides such as Cardinal Wolsey and Thomas Cromwell. Parliament proved highly supportive, with little dissent. The decisive moves came with the Act of Supremacy in 1534 that made the king the protector and only supreme head of the church and clergy of England. After Henry imposed a heavy fine on the bishops, they nearly all complied. The laws of treason were greatly strengthened so that verbal dissent alone was treasonous. There were some short lived popular rebellions that were quickly suppressed. The league level in terms of the aristocracy and the Church was supportive. The highly visible main refusals came from Bishop Fisher and Chancellor Thomas More; they were both executed. Among the senior aristocrats, trouble came from the Pole family, which supported Reginald Pole who was in exile in continental Europe. Henry destroyed the rest of the family, executing its leaders, and seizing all its property. The second stage involved the seizure of the monasteries. The monasteries operating religious and charitable institutions were closed, the monks and nuns were pensioned off, and the valuable lands were sold to friends of the King, thereby producing a large, wealthy, gentry class that supported Henry. In terms of theology and ritual there was little change, as Henry wanted to keep most elements of Catholicism and detested the "heresies" of Martin Luther and the other reformers.

Корольдік теңіз флотының атасы

Тарихшы Дж. Дж. Скарисбрик Генридің «Ағылшын теңіз флотының әкесі» деген дәстүрлі атағын лайықты екенін айтады. Теңіз флоты оның жеке қаруына айналды. Ол әкесінен жеті шағын соғыс кемесін мұраға алды және 1514 жылға қарай тағы жиырмадан астам кемені қосты. Англияда салынғандарынан басқа, итальяндық және Ганза кемелерін сатып алды. 1513 жылдың наурыз айында ол Сэр Эдмунд Ховард басқаруымен Темза өзенімен төмен қарай бет алған флотына мақтанышпен қарады. Бұл ағылшын тарихындағы ең қуатты теңіз күші болды: 1600 тонналық «Генри Империал» жетекшілік еткен 24 кеме; флотта 5000 жауынгер-теңізші және 3000 теңізші болды. Ол француз флотын порттарына қайтаруға мәжбүр етті, Ла-Манш бұғазын бақылауға алды және Брестті блокадалады. Генри теңіз флотын тұрақты күш ретінде ұйымдастырған алғашқы патша болды, оның тұрақты әкімшілік және логистикалық құрылымы салық түсімдерінен қаржыландырылды. Ол өзінің назарын құрлыққа шоғырландырды, патшалық кемежайларды салды, кеме жасау үшін ағаштар отырғызды, құрлықтағы теңіз жүзуі үшін заңдар қабылдады, жағалауды бекіністермен қорғады, навигация мектебін құрды және офицерлер мен теңізшілердің міндеттерін анықтады. Ол өзінің барлық соғыс кемелері мен олардың қару-жарақтарын, конструкциясын, жылдамдығын, тоннаждығын, қарулануын және шайқас тактикасын жақсы білді. Ол кемелердің ауырлық орталығын төмендетіп, оларды жақсы платформаға айналдырған итальяндық қаруларды кемелердің бортына орнату әдісін жетілдірген кеме архитекторларын ынталандырды. Ол ең ұсақ бөлшектерге де назар салып, жаңа кеменің теңізге түсірілуінен артық ештеңеге қуанбады. Ол әскери және теңіз істеріне қазынасын жұмсады, жаңа салықтардан және монастырь жерлерін сатудан түскен кірістерді бұрып жіберді. Элтон Генридің теңіз флотының ұйымдасқан құрылымын және инфрақұрылымын дамытқанын, бірақ ол оның соғыс жүргізу стиліне тиімді қару болмағанын айтады. Оған пайдалы стратегия жетіспеді. Ол жаугершілікке қарсы қорғаныс және Англияның халықаралық беделін арттыру үшін қызмет етті.

Кардинал Вулси

Сара Найр Джеймс профессоры 1515-1529 жылдар аралығында кардинал Томас Вулси "патшадан басқа, Англиядағы ең қуатты адам болды". Тарихшы Джон Гай Вулсидің әдістерін былай түсіндіреді:
Шын мәнінде, король дербес шешім қабылдаған жағдайлар өте сирек болды. Вулси көбінесе қолдағы нұсқаларды есептеп, оларды корольдің қарауына ұсынды; әрбір келесі пікірталас шегін белгіледі; ресми ақпарат ағынын бақылады; корольдің хатшыларын, орта буын лауазымдағы шенеуніктерді және әділет төрешілерін (JPs) таңдады; және ол өзі қалыптастырған, тіпті қабылдамаған болса да, шешімдерді жариялады. Корольдің толық қолдауымен және Папаның шіркеуге берген арнайы өкілеттіктерімен Вулси азаматтық істерге, басқаруға, заңға, шіркеуге және сыртқы саясатқа үстемдік етті. Ол керемет еңбекқор және ірі жоспарлы адам болды. Жетістіктері тұрғысынан ол өзіне зор байлық жинады, сондай-ақ өнер, гуманитарлық ғылымдар мен білім беруді қолдаушы болды. Ол көптеген реформалар ұсынды, бірақ ағылшын үкіметі көп өзгерген жоқ. Барлық үміттерге қарамастан, көзге түсетін жетістіктер өте аз болды. Корольдің пікірінше, оның ең үлкен кемшілігі Генрих VIII-ге ұл туғызатын жаңа әйел алуға қабілетсіздігі болды, ол тақ мұрагері болуға тиіс еді. Тарихшылар Вулсидің көңіл көншілік келтіргенін мойындайды. Соңында ол Генрихтің жауларымен құлық жасады және басын шабудан бұрын табиғи себептерден қайтыс болды.

Томас Кромвелл

Тарихшы Джеффри Элтон 1532-1540 жылдар аралығында Генри VIII-нің бас министрі болған Томас Кромвелл Англия шіркеуінің бақылауын ғана емес, папаның қолынан алып тастады, сонымен қатар Англияны бұрын-соңды болмаған заманауи, бюрократиялық үкіметпен өзгертіп жаңартты деп санайды. Кромвель (1485–1540) ортағасырлық үкіметтің орнын үй шаруашылығын басқарумен алмастырды. Кромвель патшаның үйі мен мемлекеттің арасын ажыратып, заманауи әкімшілдік құруға мүмкіндік беретін әкімшілік реформаларын енгізді. Ол Тюдорлар билігін мемлекеттің шалғай бұрыштарына жеткізіп, Англия Парламентінің рөлін түбегейлі өзгертті. Элтонның пікірінше, бұл өте маңызды өзгеріс 1530 жылдары болды және оны жоспарланған төңкеріліс бөлігі деп қарастыру керек. Элтонның айтуынша, Кромвельге дейін мемлекет патшаның кеңейтілген жеке меншігі сияқты қарастырылған, онда көптеген әкімшілік жұмыстар бөлек мемлекеттік кеңселердің емес, патшаның үй шаруашылығы қызметкерлері арқылы жүзеге асырылған. Осы реформаларды жоспарлап орындаған Кромвель Англияның болашақ тұрақтылығы мен сәттілігінің негізін қалады. Кромвель патшаға қолайсыз әйелді таңдаған кезде бақытын жоғалтты; ол мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен бас кесілді. Соңғы кездегі тарихшылар патшаның және басқа да тұлғалардың маңызды рөл атқарғанын атап көрсетіп отыр.

Монастырлардың таратылуы: 15361545

Патшаның жылдық табысы шамамен 100 000 фунт стерлинг болатын, бірақ бүліктерді басу және шетелдік саяхаттарын қаржыландыру үшін оған одан да көп қаражат қажет болды. Мысалы, 1533 жылы солтүстік шекарадағы әскери шығындар 25 000 фунт стерлингке, ал 1534 жылы Ирландиядағы көтеріліс 38 000 фунт стерлингке бағаланды. Грейстің қажылығын басуға 50 000 фунт стерлинг жұмсалды, сонымен қатар патшаның жаңа сарайлары да қымбатқа келді. Осы аралықта кедендік түсімдер төмендеді. Шіркеутің жылдық табысы шамамен 300 000 фунт стерлинг болды; 10% жаңа салық енгізілді, ол шамамен 30 000 фунт стерлинг түсім әкелді. Одан да ірі сома алу үшін монастырларға тиесілі жерлерді тартып алу ұсынылды, олардың бір бөлігін монахтар өңдеп, көп бөлігін жергілікті ақсүйектерге жалға берді. Осы жерлерді меншікке алу, жалға алудан түсетін кірістің патшаға тиесілі болуын білдірді. Ал ақсүйектерге осы жерді арзан бағаға сатудан бір реттік кіріс ретінде 1 миллион фунт стерлинг түсті және ақсүйектерге басқаруда үлес берді. Бұрын папаға берілетін алғашқы өнімдер мен ондықтардан түсетін діни төлемдер енді патшаға берілді. Барлығы алғанда, 1536 жылдан бастап Генрихтің өліміне дейін оның үкіметі 1,3 миллион фунт стерлинг жинады; осы үлкен қаржылық ағын Кромвеллді ақшаны басқару үшін тәждің қаржы жүйесін өзгертуге итермеледі. Ол жаңа мемлекеттік департамент құрды, сондай-ақ таратылған мүліктерден түскен кірістерді және алғашқы өнімдер мен ондықтарды жинау үшін жаңа лауазымды адам тағайындады. Аумақты кеңейту кеңесі мен бөлімдердің санының артуы шенеуніктердің қатарының өсуіне әкелді, бұл кірістерді басқаруды маңызды қызметке айналдырды. Кромвеллдің жаңа жүйесі өте тиімді болды, бұрынғыдан гөрі жемқорлық, құпия төлемдер мен пара алу әлдеқайда азайды. Оның кемшілігі – ведомстволардың көбеюі болды, олардың жалғыз біріктіруші тұлғасы Кромвелл еді; оның құлауы шатасу мен беймәлімдікке әкелді, ал шешім – бюрократиялық институттарға және жаңа құпия кеңеске одан да көп сүйену болды.

Винчестердің рөлі

Әкесіне қарама-қарсы Генрих VIII Англия мен Франциядағы әскери операцияларға және сарайлар желісін салуға көп қаржы жұмсады. Оны қалай төлеу мәселесі өте қиын болды. Департаменттердің саны артуымен көптеген жаңа жалақылы бюрократтар пайда болды. 1540–58 жылдары Сомерсет негізінен тудырған соғыс, ақшаның құнының төмендеуі, сыбайлас жемқорлық және тиімсіздік салдарынан қаржылық және әкімшілік қиындықтар одан әрі ушықты. Кромвельдің құлауынан кейін, лорд-қазынашы Уильям Паулет, Винчестердің 1-маркизі, корольдік қаржының көп бөлігін қазынаға біріктіретін реформаларды одан әрі жүзеге асырды. Бас геодезиялық және толықтыру соттары жаңа Толықтыру сотына біріктірілді, ал бұл кейіннен бірінші өнімдер мен ондықтармен бірге қазынаға қосылды.

Соғыстың әсері

Билік етуінің соңында Генрих VII-нің бейбіт уақыттағы кірісі шамамен 113 000 фунт стерлинг болды, оның ішінде импорттық кедендік алымдар шамамен 40 000 фунт стерлинг құрады. Ол аз ғана қарыз қалдырып, ұлына үлкен қазына қалдырды. Генрих VIII сән-салтанатқа, мысалы, гобелендер мен сарайларға көп ақша жұмсады, бірақ оның бейбіт уақыттағы бюджеті көбінесе қанағаттандырарлық болды. Соғыс жүргізуден – қорғаныс құрылыстарынан, теңіз флотын құрудан, көтерілістерді басудан, Шотландиямен соғысудан және өте қымбат континенттік соғыстарға қатысудан ауыр жағдай туды. Генрихтің континенттік соғыстары оған аз даңқ пен дипломатиялық ықпал әкелді, және ешқандай аумақтарды жеңіп алмады. Дегенмен, 1511–1514 жылдар аралығында үш ірі және екі шағын экспедициямен жүргізілген соғыс 912 000 фунт стерлингке түсті. 1544 жылғы Булонь жорығы 1 342 000 фунт стерлинг, ал Шотландияға қарсы соғыстар 954 000 фунт стерлинг тұрды; теңіз соғыстары 149 000 фунт стерлингке бағаланды, ал ішкі және жағалау бекіністерін салуға және күтуге көп қаржы жұмсалды. 1539 мен 1547 жылдар аралығындағы соғыс пен қорғанысқа кеткен жалпы шығын 2 000 000 фунт стерлингтен асты, бірақ есептеу әдістерінің жетілмегендігі нақты соманы анықтауға мүмкіндік бермеді. Барлығын есептегенде, шамамен 35% салықтан, 32% жер мен монастырь иеліктерін сатудан, ал 30% монета құнын төмендетуден түсті. Эдуард VI-ның қысқа билік кезеңіндегі соғыс шығындары тағы 1 387 000 фунт стерлинг құрады. 1540 жылдан кейін, жеке қазына «жасырын істерге», әсіресе соғысты қаржыландыруға жауапты болды. Корольдік монета жасау орын монетаны құнсыздату арқылы кіріс табу үшін пайдаланылды; 1547–51 жылдары үкіметтің пайдасы 1,2 миллион фунт стерлинг болды. Алайда, Нортумберленд регенттігімен Эдуардтың соғыстары аяқталды. 1551 жылы монетаны құнсыздату тоқтатылғаннан кейін, монета жасау орыны қосымша кіріс әкелмеді.

Эдуард VI: 15471553 жыл

Генрихтің жасы 50-ден аспаса да, 1546 жылы денсаулығы күрт нашарлады. Сол кезде діни реформаға қарсы болған епископ Стивен Гардинер мен Норфолк герцогы Томас Ховард бастаған консервативті топ билікке таласып, таққа мұрагер болған тоғыз жасар баланың регенттігін өз қолдарына алуға дайын тұрды. Бірақ король қайтыс болған соң, реформа жақтастары жаңа король мен Регенттік Кеңесін Эдвард Сеймурдің басшылығымен күрт басып алды. Епископ Гардинер беделін жоғалтты, ал Норфолк герцогы жаңа корольдің өмірі бойына түрмеге қамалды. Эдуард VI-ның қысқа билігі Англияда протестантизмнің жеңіске жеткенін көрсетті. Сомерсет, марқұм Джейн Сеймур патшайымның (Генрих VIII-ге үйленген) ағасы және король Эдуард VI-ның әйелінің інісі, сәтті әскери мансапқа ие болды. Бала король таққа отырғанда, Сомерсет патшалықтың қорғаушысы болып, 1547 жылдан 1549 жылға дейін Англияны басқарды. Сеймур Шотландиямен қымбат, нәтижесіз соғыстар жүргізді. Оның діни саясаты католиктерді ашуландырды. Қасиеттілерге, реликтілерге және мүсіндерге дұға етудің және өлгендер үшін жақсылық тілеудің қажеті болмады. Шамамен 2400 тұрақты игіліктер – chantries құрылды, олар мыңдаған дін қызметкерлерін өлгендер үшін дұға оқуға немесе тазару орнындағы жанға рақым табу үшін мектептер мен ауруханалар ашуға қолдады. 1547 жылы король бұл игіліктерден бас тартты (не король, не Сомерсет?). Тарихшылар Сомерсеттің 1547 жылы билікті алу тиімділігін оның билігінің кейіннен болған нәтижесіздігімен салыстырды. 1549 жылдың күзіне қарай оның қымбат соғыстары күшін жоғалтты, патшалық қаржылық қиындыққа тап болды және елдің әр жерінде бүліктер мен көтерілістер басталды. Оны бұрынғы одақтасы Джон Дадли, Нортумберленд герцогы құлатты. Соңғы онжылдықтарға дейін Сомерсет тарихшылар арасында жоғары беделге ие болды, себебі ол қарапайым халықты зорлықпен жерді басып алған байларға қарсы қолдағандай көрінді. 20 ғасырдың басында бұл пікірді ықпалды А.Ф. Поллард қолдады, ал Эдуард VI-ның көрнекті өмірбаянының авторы В.К. Джордан оны қайталады. 1970 жылдардың ортасында М.Л. Буш және Дейл Хоук бұған қатысты сын көзқарасты ұсынды. Содан бері Сомерсет Тюдор мемлекетін басқаруға қажетті саяси және әкімшілік дағдыларынан айырылған, мақтаншыл билеуші ретінде бейнеленді. Дадли 1549 жылы дерлік банкрот болған басқаруды қолға алғаннан кейін жылдам әрекет етті. Басты көмекшісі Уильям Сесилмен бірге жұмыс істеп, Дадли Франция мен Шотландиямен болған қымбат соғыстарды тоқтатты және экономиканы жақсартуға бағытталған қаржылық шаралар қабылдады. Ол жаңадан туындаған көтерілістердің алдын алу үшін бүкіл елде полиция жүйесін енгізді, Лондонмен тығыз байланыста болған лорд-лейтенанттарды тағайындады және тұрақты ұлттық армия құрды. Кентербери архиепискобы Томас Крамнермен тығыз қарым-қатынаста болып, Дадли белсенді протестанттық діни саясатты жүргізді. Олар католик епископтарына шабуыл жасап, радикалды реформаторларды жоғары лауазымдарға тағайындады. 1549 жылы "Ортақ дұғалар кітабы" заңға айналды; дұғалар латын тілінде емес, ағылшын тілінде оқылуға тиіс болды. Құрбандық шалу тоқтатылды, ал уағыз айту шіркеу қызметтерінің басты бөлігіне айналды. Протестантизм шіркеуінде тазару орны католиктердің жалған сенімі деп жарияланды. Өлгендер үшін дұға етудің еш пайдасы жоқ, өйткені тазару орнында ешкім болған жоқ. Сондықтан киелілерге дұға ету, реликтілерге құрмет көрсету және мүсіндерге табыну – бәрі де пайдасыз ырым-жырымдар екенін және оларға тоқтау қою қажеттігін түсіндірді. Ғасырлар бойы адал ағылшындар өлгеннен кейін тазару орнынан шығуға көмектесетін игіліктер ретінде chantries құрды. Көптеген chantries шіркеулердегі алтарьлар немесе шіркеулер болды, немесе өлгендер үшін дұға оқитын мыңдаған дін қызметкерлерін қолдады. Сонымен қатар, көптеген мектептер мен ауруханалар жақсылыққа жасалған игіліктер ретінде құрылды. 1547 жылы жаңа заң 2374 chantries-ті жапты және олардың мүлкін тәркіледі. Тарихшы А.Г. Диккенс былай деп қорытындылады: Католиктер үшін заңға сәйкес тәркіленген мүліктердің үлкен бөлігі – дін қызметкерлерінің жоғалуы, дұғалардың үндемей қалуы, көптеген ғасырлар бойы қарапайым провинциялық адамды үлкен сеніммен байланыстырған көзге көрінетін және рухани байланыстардың үзілуі болды. Эдвардтық ы...

Although Henry was only in his mid 50s, his health deteriorated rapidly in 1546. At the time the conservative faction, led by Bishop Stephen Gardiner and Thomas Howard, 3rd Duke of Norfolk that was oppose to religious reformation seemed to be in power, and was poised to take control of the regency of the nine year old boy who was heir to the throne. However, when the king died, the pro reformation factions suddenly seized control of the new king, and of the Regency Council, under the leadership of Edward Seymour. Bishop Gardiner was discredited, and the Duke of Norfolk was imprisoned for all of the new king's reign. The short reign of Edward VI marked the triumph of Protestantism in England. Somerset, the elder brother of the late Queen Jane Seymour (married to Henry VIII) and uncle to King Edward VI had a successful military career. When the boy king was crowned, Somerset became Lord Protector of the realm and in effect ruled England from 1547 to 1549. Seymour led expensive, inconclusive wars with Scotland. His religious policies angered Catholics. Purgatory was rejected so there was no more need for prayers to saints, relics, and statues, nor for masses for the dead. Some 2400 permanent endowments called chantries had been established that supported thousands of priests who celebrated masses for the dead, or operated schools or hospitals in order to earn grace for the soul in purgatory. The endowments were seized (by the king? Somerset?) in 1547. Historians have contrasted the efficiency of Somerset's takeover of power in 1547 with the subsequent ineptitude of his rule. By autumn 1549, his costly wars had lost momentum, the crown faced financial ruin, and riots and rebellions had broken out around the country. He was overthrown by his former ally John Dudley, 1st Duke of Northumberland. Until recent decades, Somerset's reputation with historians was high, in view of his many proclamations that appeared to back the common people against a rapacious landowning class. In the early 20th century this line was taken by the influential A. F. Pollard, to be echoed by Edward VI's leading biographer W. K. Jordan. A more critical approach was initiated by M. L. Bush and Dale Hoak in the mid 1970s. Since then, Somerset has often been portrayed as an arrogant ruler, devoid of the political and administrative skills necessary for governing the Tudor state. Dudley by contrast moved quickly after taking over an almost bankrupt administration in 1549. Working with his top aide William Cecil, Dudley ended the costly wars with France and Scotland and tackled finances in ways that led to some economic recovery. To prevent further uprisings he introduced countrywide policing, appointed Lords Lieutenants who were in close contact with London, and set up what amounted to a standing national army. Working closely with Thomas Cramner, the Archbishop of Canterbury, Dudley pursued an aggressively Protestant religious policy. They promoted radical reformers to high Church positions, with the Catholic bishops under attack. The use of the Book of Common Prayer became law in 1549; prayers were to be in English not Latin. The Mass was no longer to be celebrated, and preaching became the centerpiece of church services. Purgatory, Protestantism declared, was a Catholic superstition that falsified the Scriptures. Prayers for the dead were useless because no one was actually in Purgatory. It followed that prayers to saints, veneration of relics, and adoration of statues were all useless superstitions that had to end. For centuries devout Englishman had created endowments called chantries designed as good works that generated grace to help them get out of purgatory after they died. Many chantries were altars or chapels inside churches, or endowments that supported thousands of priests who said Masses for the dead. In addition there were many schools and hospitals established as good works. In 1547 a new law closed down 2,374 chantries and seized their assets. Historian A. G. Dickens has concluded:
To Catholic opinion, the problem set by these legal confiscations [was] the disappearance of a large clerical society from their midst, the silencing of masses, the rupture of both visible and spiritual ties, which over so many centuries have linked rude provincial man with a great world of the Faith. The Edwardian dissolution exerted its profounder effects in the field of religion. In large part it proved destructive, for while it helped to debar a revival of Catholic devotion it clearly contain elements which injured the reputation of Protestantism. The new Protestant orthodoxy for the Church of England was expressed in the Forty Two Articles of Faith in 1553. But when the king suddenly died, Dudley's last minute efforts to make his daughter in law Lady Jane Grey the new sovereign failed after only nine days of her reign. Queen Mary took over and had him beheaded and had Jane Grey beheaded after Thomas Wyatt's Protestant rebellion against the marriage of the queen and Philip II of Spain less than a year later.

Мария I: 15531558 жыл

Мэри Генри VIII-нің Катерина Арагондықтан (бірінші әйелі) туған қызы еді; ол өзінің католиктік, испан тамырымен тығыз байланысты болды. Ол таққа мұрагерлікте екінші орында тұрды. Алайда, 1553 жылы Эдуард VI өлім төсегінде жатқанда, ол Нортумберленд герцогымен бірігіп, оның алыс туысы, леди Джейн Грейді жаңа монарх етіп тағайындауды жоспарлады. Нортумберленд үкіметті бақылауда ұстап, протестантизмді қолдауды мақсат етті. Эдуард мұрагерлік ретін өзгерту туралы жарлыққа қол қойды, бірақ бұл заңды болмады, өйткені мұндай өзгерістерді жасауға Парламенттің ғана құқығы бар еді. Эдуардтың жеке кеңесі оның өлімін үш күн бойы жасырып, леди Джейнды таққа отырғызуға тырысты, бірақ Нортумберленд принцесса Мэриді бақылауға алмады. Мэри қашып, бүкіл елде оны патшайым деп жариялаған қолдаушылар тобын ұйымдастырды. Жеке кеңес Нортумберлендтен бас тартып, тоғыз күннен кейін леди Джейннің билігін мойындамай, Мэриді заңды билеуші деп жариялады. Мэри леди Джейнды тұтқындап, Нортумберлендті өлімге кесті. Мэри Эдуардтың Англиядағы католицизмді шектеуге бағытталған қысқа мерзімді саясатынан кейін Рим католицизмін қайта орнатуға жасаған күшті күш-жігерімен есімдері сақталды. Протестант тарихшылары оның билігін ұзақ жылдар бойы сынап, бес жылдың ішінде жүздеген протестанттарды Марияның қудалау кезінде өртегенін баса көрсетті. Алайда, 1980-жылдардан бері тарихнамалық ревизия ғалымдар арасында оның беделін жақсартты. Кристофер Хейгтің Мэри билік еткен кезеңнің діни тарихын қайта қарауы діни мерекелердің жаңаруын және католиктік дәстүрлердің қайта оралуына деген жалпы қанағаттанғандық пен ынтаны көрсетті. Оның Рим католицизмін қайта орнатуы оның кіші әпкесі және мұрагері Елизавета I-ге кері қайтарылды. Протестант жазушылары сол кезде оны "Қанды Мэри" деп айыптады. Джон Нокс 1558 жылы шыққан "Әйелдер билігіне қарсы Трампеттің бірінші дауысы" атты еңбегінде оған шабуыл жасады, ал Джон Фокс 1563 жылы жариялаған "Іс-шаралар мен ескерткіштер" кітабында оны жамандады. Фокс кітабы протестанттарға Мэридің қанқұмар тиран екенін ғасырлар бойы үйретті. ХХ ғасырдың ортасында Х.Ф.М. Прескотт Мэридің төзімсіз және авторитарлық болғаны туралы қалыптасқан пікірді түзетуге тырысып, оның еңбектері объективті болды, содан бері ғалымдар Мэриге қатысты ескі, қарапайым және жақтас бағалауларға күмәнмен қарады. Хейг "Мэри билік еткен жылдар протестанттардың жеңісіне дайындық емес, католиктердің күшін нығайтудың жалғасы болды" деген қорытындыға келді. Католик тарихшылары, мысалы Джон Лингард, Мэридің саясаты сәтсіз аяқталғанының себебі олардың дұрыс болмауында емес, оның оларды орнатуға жеткілікті уақыты болмауында деп мәлімдеді. Басқа елдерде католиктік контрреформацияны иезуит миссионерлері жетекшілік етті; Мэридің басты діни кеңесшісі кардинал Поул Англияға иезуиттерді кіргізуден бас тартты. Испания жау ретінде қарастырылды, ал Мэридің Испания королі Филипп II-ге үйленуі өте танымал болмады, тіпті ол ағылшын үкіметіне ешқандай ықпал етпесе де және олардың балалары болмады. Кале қаласын Францияға беру ағылшын халқының мақтанышына үлкен ұят болды. Нашар егін жинау халықтың наразылығын күшейтті. Мэридің билігі ақыр соңында тиімсіз және танымал болмағанымен, оның салық реформасы, теңіз кеңеюі және отарлаушылық зерттеулерге қатысты жаңалықтары кейіннен Елизавета заманының жетістіктері ретінде мақтауға ие болды.

Mary was the daughter of Henry VIII by Catherine of Aragon (the first wife); she closely identified with her Catholic, Spanish heritage. She was next in line for the throne. However, in 1553 as Edward VI lay dying, he and the Duke of Northumberland plotted to make his first cousin once removed, Lady Jane Grey, the new monarch. Northumberland wanted to keep control of the government, and promote Protestantism. Edward signed a devise to alter the succession, but that was not legal, for only Parliament could amend its own acts. Edward's Privy Council kept his death secret for three days to install Lady Jane, but Northumberland had neglected to take control of Princess Mary. She fled and organised a band of supporters, who proclaimed her Queen across the country. The Privy Council abandoned Northumberland, and proclaimed Mary to be the sovereign after nine days of the pretended Jane Grey. Queen Mary imprisoned Lady Jane and executed Northumberland. Mary is remembered for her vigorous efforts to restore Roman Catholicism after Edward's short lived crusade to minimise Catholicism in England. Protestant historians have long denigrated her reign, emphasising that in just five years she burned several hundred Protestants at the stake in the Marian persecutions. However, a historiographical revisionism since the 1980s has to some degree improved her reputation among scholars. Christopher Haigh's bold reappraisal of the religious history of Mary's reign painted the revival of religious festivities and a general satisfaction, if not enthusiasm, at the return of the old Catholic practices. Her re establishment of Roman Catholicism was reversed by her younger half sister and successor Elizabeth I.

Protestant writers at the time took a highly negative view, blasting her as "Bloody Mary". John Knox attacked her in his First Blast of the Trumpet against the Monstrous Regiment of Women (1558), and she was prominently vilified in Actes and Monuments (1563), by John Foxe. Foxe's book taught Protestants for centuries that Mary was a bloodthirsty tyrant. In the mid 20th century, H. F. M. Prescott attempted to redress the tradition that Mary was intolerant and authoritarian by writing more objectively, and scholarship since then has tended to view the older, simpler, partisan assessments of Mary with greater scepticism. Haigh concluded that the "last years of Mary's reign were not a gruesome preparation for Protestant victory, but a continuing consolidation of Catholic strength." Catholic historians, such as John Lingard, argued Mary's policies failed not because they were wrong but because she had too short a reign to establish them. In other countries, the Catholic Counter Reformation was spearheaded by Jesuit missionaries; Mary's chief religious advisor, Cardinal Pole, refused to allow the Jesuits in England. Spain was widely seen as the enemy, and her marriage to King Philip II of Spain was deeply unpopular, even though he had practically no role in English government and they had no children. The military loss of Calais to France was a bitter humiliation to English pride. Failed harvests increased public discontent. Although Mary's rule was ultimately ineffectual and unpopular, her innovations regarding fiscal reform, naval expansion, and colonial exploration were later lauded as Elizabethan accomplishments.

Елизавета I: 15581603

Тарихшылар Елизаветаның билік кезеңін ағылшын тарихындағы саяси, әлеуметтік және мәдени даму тұрғысынан алтын ғасыр ретінде бейнелейді, сондай-ақ Континенттік Еуропамен салыстыра отырып жиі көрсетеді. Оны 1572 жылдан бастап "Глориана" деп атау және Британия символын пайдалану, Елизавета дәуірін классикалық идеалдар, халықаралық кеңею және жек көрінетін және қорқынышты испандықтарға қарсы теңіз жеңісі арқылы ұлттық мақтанышқа шақыратын Ренессанс ретінде таныстырды. Елизаветаның билігі – ағылшын діни тарихындағы шешуші бетбұрыс, өйткені оның билігінің басында көбінесе католик болған ел, соңында көбінесе протестантқа айналды. Елизавета 250 католик дін қызметкерін өлімге кестіргенімен, сонымен қатар кейбір радикалды пуритандарды да жазалады. Жалпы алғанда, ол корольдіктің шіркеутің үстінен бақылауын (халықтың қатысуы болмаған) католиктік ритуалдардың басымдығымен және кальвинистік теологиямен үйлестіретін орташа консервативті позицияны ұстануға тырысты.

Шотландия мен Шотландияның патшайымы Мэри

Шотландияның королевасы Мэри (1542–1587) – шын ниетті католик және Елизаветадан кейін Англия тағына мұрагерлік құқығы бар еді. Оның мәртебесі Англия үшін маңызды ішкі және халықаралық мәселеге айналды, әсіресе 1513 жылы Флодден шайқасында король Джеймс IV қаза болғаннан кейін. Соның салдарынан, 1528 жылы ересек болғанға дейін, бала король Джеймс V (1512–1542, билеуі 1513–42) таққа ие болу үшін жылдар бойы күрес болды. Мария Гиз (1515–1560) – француз тағына жақын француз әйелі. Ол 1554–1560 жылдары өзінің жасөспірім қызы, королева Мэридің регенті ретінде билік жүргізді. Регент және оның қызы екеуі де католицизмнің жақтастары болды және Шотландиядағы протестантизмнің қарқынды өсуін тоқтатуға тырысты. Мария Гиз протестантизмге қарсы күресті, Шотландия мен Франция арасындағы тығыз одақты сақтауға ұмтылды, ол Ескі Одақ деп аталды. 1559 жылы, шотландтардың француз билігіне қарсы наразылығының күшеюіне алаңдаған регент, рұқсатсыз уағыздауға тыйым салды. Бірақ құмар уағызшы Джон Нокс өзінің уағыздарымен Шотландияны қоздырып, өзін Конгрегация лордтары деп атаған күшті шотланд ақсүйектерінің коалициясын басқарды, олар католик шіркеуін құлату және оның жерлерін басып алу үшін көтеріліс ұйымдастырды. Лордтар Елизаветадан ағылшын көмегін сұрады, бірақ ол өте сақ болды. 1559 жылы Франциямен жасалған келісім бейбітшілік шарттарын қамтамасыз етті және ол оны бұзуға дайын емес еді, әсіресе Англияда одақтастар болмағандықтан. Заңды билеушіге қарсы көтерілісшілерді қолдау Елизаветаның барлық монархияның заңдылығына деген терең сеніміне қайшы келді. Екінші жағынан, Шотландиядағы француз жеңісі француз жауының қолдауымен католик мемлекетін солтүстік шекарада орнатуы мүмкін еді. Елизавета алдымен ақша, содан кейін артиллерия жіберді, содан кейін Шотландиядағы француз флотын жойған флотты жіберді. Соңында ол солтүстікке 8 мың әскер жіберді. Мария Гиздің өлімі Англия, Франция және Шотландияға 1560 жылы Эдинбург шартына келісуге мүмкіндік берді, ол елеулі әсер етті. Франция Шотландиядан барлық күштерін толығымен шығарды. Ол Шотландиядағы Реформацияның сәтті болуын қамтамасыз етті; Франциямен бір ғасырлық бейбітшілік орнады; шотландтардың басып кіру қаупі жойылды; және 1603 жылы шотланд королі Джеймс VI ағылшын тағына Джеймс I ретінде иелік етіп, Стюарт дәуірін басталғанда екі корольдіктің бірігуіне жол ашты. Шартына қол қойылған кезде Мэри француз королі Франциск II-нің әйелі ретінде Парижде болды. Ол 1561 жылы қайтыс болғаннан кейін, Шотландия королевасы ретінде Шотландияға оралды. Алайда, Елизавета оны ағылшын тағына мұрагер деп мойындаудан бас тартқанда, Мэри Эдинбург шартын қабылдамады. Ол Лорд Дарнлимен бақытсыз некеге тұрды, ол оған жаман қарым-қатынас жасады және оның сүйікті итальяндық Дэвид Рицциосын өлтірді. Дарнли өз кезегінде Ботуэлл графынан өлтірілді. Ол кісі өлтіруден ақталды; ол тез арада Ботвеллге үйленді. Көптеген адамдар оның некеден тыс қарым-қатынасқа немесе кісі өлтіруге қатысқан деп ойлады; тарихшылар ұзақ пікірталас жүргізді және бір келісімге келмеді. Алайда, көтеріліс басталды және 1567 жылы протестант ақсүйектері королеваның әскерін жеңді. Ол өзінің кішкентай ұлы Джеймс VI пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр болды; ол Англияға қашып кетті, онда Елизавета оны 19 жыл бойы үй қамауында ұстады. Мэри Елизаветаны өлтіріп, өзі королева болу үшін көптеген күрделі жоспарлар жасады. Соңында Елизавета оның Бэбингтон қастандығын жоспарлағанын анықтады және 1587 жылы оны өлім жазасына кесті.

Mary, Queen of Scots (1542–1587) was a devout Catholic and next in line for the throne of England after Elizabeth. Her status became a major domestic and international issue for England. especially after the death of King James IV at the Battle of Flodden in 1513. The upshot was years of struggle for control of the throne, nominally held by the infant King James V (1512–1542, r. 1513–42), until he came of age in 1528. Mary of Guise (1515–1560) was a French woman close to the French throne. She ruled as the regent for her teenaged daughter Queen Mary, 1554–1560. The regent and her daughter were both strong proponents of Catholicism and attempted to suppress the rapid growth of Protestantism in Scotland. Mary of Guise was a strong opponent of Protestantism, and worked to maintain a close alliance between Scotland and France, called the Auld Alliance. In 1559 the Regent became alarmed that widespread Scottish hostility against French rule was strengthening the partisan cause, so she banned unauthorised preaching. But the fiery preacher John Knox sent Scotland aflame with his preaching, leading the coalition of powerful Scottish nobles, calling themselves the Lords of the Congregation raised the rebellion to overthrow the Catholic Church and seize its lands. The Lords appealed to Elizabeth for English help, but she played a very cautious hand. The 1559 treaty with France called for peace and she was unwilling to violate it, especially since England had no allies at the time. Supporting rebels against the lawful ruler violated Elizabeth's deeply held claims to the legitimacy of all royalty. On the other hand, a French victory in Scotland would establish a Catholic state on the northern border supported by a powerful French enemy. Elizabeth first sent money, then sent artillery, then sent a fleet that destroyed the French fleet in Scotland. Finally she sent 8,000 troops north. The death of Mary of Guise allowed England, France and Scotland to come to terms in the Treaty of Edinburgh in 1560, which had a far reaching impact. France permanently withdrew all its forces from Scotland. It ensured the success of the Reformation in Scotland; it began a century of peace with France; it ended any threat of a Scottish invasion; and it paved the way for a union of the two kingdoms in 1603 when the Scottish king James VI inherited the English throne as James I and launched the Stuart era. When the treaty was signed, Mary was in Paris as the wife of the French King Francis II. When he died in 1561, she returned to Scotland as Queen of Scotland. However, when Elizabeth refused to recognise her as the heir to the English throne, Mary rejected the Treaty of Edinburgh. She made an unfortunate marriage to Lord Darnley who mistreated her and murdered her Italian favourite David Rizzio. Darnley in turn was murdered by the Earl of Bothwell. He was acquitted of murder; she quickly married Bothwell. Most people at the time thought she was deeply involved in adultery or murder; historians have argued at length and are undecided. However rebellion broke out and the Protestant nobles defeated the Queen's forces in 1567. She was forced to abdicate in favour of her infant son James VI; she fled to England, where Elizabeth confined her in house arrest for 19 years. Mary engaged in numerous complex plots to assassinate Elizabeth and become queen herself. Finally Elizabeth caught her plotting the Babington Plot and had her executed in 1587.

Қиындыққа ұшыраған соңғы жылдары: 1585 1603

Елизаветаның соңғы екі онжылдығында проблемалар күшейіп, 1603 жылдан кейін Стюарттар шешуге қалдырды. Джон Крамси 2003 жылы жақында жасалған зерттеулерді қарастырып, былай дейді: 1585–1603 жылдар аралығы Елизаветаның ұзақ билігінің алғашқы жартысына қарағанда әлдеқайда қиын кезең деп танылды. Испаниямен және ирландтармен болған қымбат соғыстар, Нидерландыдағы араласу, әлеуметтік-экономикалық ауқымды қиындықтар және режимнің авторитарлыққа бет бұруы Глориананың соңғы жылдарына көлеңке түсірді, бұл патшайымның билігіне деген шаршау мен оның үкіметінің және оның сәтсіздіктеріне ашық сынды күшейтті. Елизавета мықты басшы болып қала берді, бірақ оның бұрынғы кеңесшілерінің көбі қайтыс болды немесе зейнетке шықты. Роберт Сесил (1563–1612) әкесі лорд Бергли ұзақ жылдар бойы атқарған жетекші кеңесшінің рөлін өз мойнына алды. Роберт Деверэ, 2-ші Эссекс графы (1567–1601) оның ең көрнекті генералы болды, бұл рөлді бұрын оның әкесі Роберт Дадли атқарған, ол Елизаветаның өміріндегі сүйіктісі болған; ал авантюрист/тарихшы сэр Уолтер Рэли (1552–1618) жаңа тұлға ретінде көзге түсті. Осы үш жаңа адам өзара байланысқан және қарама-қарсы күштердің үшбұрышын құрады, оны бұзу өте қиын болды. Алғашқы бос орын 1601 жылы туды, Деверэ патшайымды тұтқынға алып, билікті басып алуға тырысқаны үшін жазаланды. Елизавета қайтыс болғаннан кейін жаңа король Сесилді өзінің басты кеңесшісі ретінде сақтап, Рэлиге өлім жазасын берді.

Халықтық көтерілістер

Көптеген халық көтерілістері болды, олардың барлығы патша билігімен басылды. Ең ірілері:
Ең үлкені және ең маңыздысы – «Рақым зыяраты». Ол 1536 жылы Генрих VIII-нің діни реформаларына, монастырларды таратуына және корольдің бас министрі Томас Кромвельдің саясатына, сондай-ақ басқа да саяси, әлеуметтік және экономикалық наразылықтарға наразылық білдіріп, Англияның солтүстігін дүрліктірді. «Дұға кітабы көтерілісі» немесе «Батыс көтерілісі» – 1549 жылы Девон мен Корнуоллдағы халық көтерілісі. Патша сарайы протестанттық теологияға негізделген және тек қана ағылшын тілінде жазылған «Ортақ дұғалар кітабын» (Book of Common Prayer) енгізді. Бұл өзгеріс кеңінен қолдау таппады, әсіресе католик дінінде берік сенімді және стандартты ағылшын тілі танымал емес Корнуолл аймақтарында. Кетт көтерілісі 1549 жылы Норфолк графтығында басталды; ол жалпы пайдаланудағы жерлерді қоршауға қарсы наразылық ретінде басталды. Көтерілісші Роберт Кетт мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесілді. 1554 жылы Уайт көтерілісі Испанияның Филиппімен некелесуге ниеттенген Мэри I патшайымның шешіміне қарсы болды және оның көшбасшыларының бірі Томас Уайттың есімімен аталады. «Солтүстік көтерілісі» немесе 1569–70 жылдардағы «Солтүстік көтерілісі» – Солтүстік Англияның католик ақсүйектерінің Англия королевасы Елизавета I-ді тақтан түсіріп, оның орнына Шотландия королевасы Мэриді орнатуға жасаған сәтсіз әрекеті. Бұл патшалық кеңесіндегі қатыгез саяси фракциялардың салдарынан туындады. Тюдор билігінің Солтүстік Англияға кеңеюі аристократия мен помещиктер арасында наразылық тудырды, өйткені жаңа протестант епископы бұрынғы шіркеу жерлерін қайтарып алуға тырысты және олардың жаңа иелерін ашуландырды. Жергілікті католиктер халықтың көп бөлігін құрады және олар рәсімдер мен дәстүрлерді жоюға наразы болды. Патша әскері жақындағанда, көшбасшылар күштерін таратып, Шотландияға қашты. Бірнеше көшбасшылар өлім жазасына кесілді, бірақ көптеген помещиктер Елизавета патшайымға жерлерін тапсырып, өмірлерін сақтап қалды.

Жергілікті билік

Жергілікті биліктің негізгі лауазымды тұлғалары округтер деңгейінде (сонымен қатар "шир" деп аталады) шериф және лорд-лейтенант болды. Шерифтің билігі орта ғасырлардан бері азайғанмен, лауазым әлі де беделді саналды. Шериф бір жылға, жаңарусыз, Таяу кеңес тарапынан тағайындалатын. Оған көптеген ұсақ төлемдер түсірілетін, бірақ олар шерифтің мерекелік шараларға, өз орынбасарлары мен сот орындаушыларын жалдауға кеткен шығындарын толық жаба алмауы мүмкін. Шериф әр ай сайын азаматтық және қылмыстық істерді қарау үшін сот отырысын өткізетін. Ол сайлауды қадағалап, жергілікті түрмені басқарып, жазаларды белгілейтін. Оның бағыныштылары округтік бейбіт соттардың жұмысын қамтамасыз ететін. Лорд-лейтенант – Генрих VIII құрған жаңа лауазым, ол әр округте корольдік биліктің өкілі болып табылды. Ол сарайда жеткілікті байланыстары бар, монархтың таңдауымен, көбінесе ондаған жылдар бойы қызмет ететін адам болды. Оның тікелей басқару өкілеттігі шектеулі болғандықтан, табысты лорд-лейтенанттар орынбасар лорд-лейтенанттармен жұмыс істеп, келісім, консенсус және қарсыласатын топтарды біріктіру арқылы ақсүйектермен байланыс орнататын. Ол, қажет болған жағдайда, қорғану үшін немесе монархтың әскери операцияларына көмектесу үшін жасақтарды жұмылдыруды басқаратын. 1588 жылы Йоркширде лорд-лейтенант – Хантингтон графы болды, оған испан армадасының басып кіру қаупіне байланысты қорғаныс шараларын жеделдету қажет болды. Корольдің Таяу кеңесі оны жасақтарды жұмылдыруға және адамдар мен жылқының саны туралы есеп беруге шұғыл түрде шақырды. Хантингтонның міндеті – жасақтардың көптеген мүшелерінің қарсылығын, қару-жарақ жетіспеушілігін, оқу кезіндегі қиындықтарды және кімнің қай бөлімге басшылық ететініне байланысты ақсүйектер арасындағы қызғанышты еңсеру болды. Хантингтонның соңғы сәттегі күш-жігеріне қарамастан, 1588 жылғы жұмылдыру қарулы күшке шақыруға құлшынсыз жауап беретін қоғамның бейтараптығын көрсетті. Армада әскерін түсірген жоқ, ал жасақтар іс жүзінде қолданылмады. XVII ғасырдың ортасындағы азамат соғыстары кезінде лорд-лейтенант өзінің округін король Карл I немесе Парламент үшін жұмылдыруда одан да маңызды рөл атқарды. Жергілікті биліктің күнделікті жұмысын әр округтегі бірнеше ондаған бейбіт соттар (БС) жүзеге асыратын. Олар полицияның әдеттегі әкімшілік функцияларын орындап, шамалы төлем алатын. БС-нің міндеттері көбінесе латын тілінде жазылған көптеген құжаттармен байланысты болды және таңқаларлықтай көп үміткерлерді тартты. Мысалы, 1592 жылы Девонширдегі 55 БС-ге мыналар кірді: сэр Фрэнсис Дрейк, сэр Фердинандо Горджес, Гилберттер, Кэрулер, Сеймурлар, Куртенэйлер және Англияның теңіздік қуатының және Американың пайда болуының негізін салған адамдардың арасында белгілі есімдер. Елу бесінің жиырма сегізі бір кезде немесе басқа кезде округтің жоғары шерифі болды, жиырмасы одан кейін немесе кейіннен рыцарь атанды, алтысы Халықтар палатасында, ал үшеуі Лордтар палатасында отырды. Жергілікті биліктегілерге полиция қызметкерлері, шіркеу әкімдері, қала әкімдері мен қала кеңесшілері де кірді.

The main officials of the local government operated at the county level (also called "shire") were the sheriff and the Lord Lieutenant. The power of the sheriff had declined since medieval days, but the position was still very prestigious. A sheriff was appointed for a one year term, with no renewal, by the Privy Council. He was paid many small fees, but they probably did not meet the sheriff's expenses in terms of hospitality and hiring his under sheriffs and bailiffs. The sheriff held court every month to deal with civil and criminal cases. He supervised elections, ran the local jail and meted out punishments. His subordinates provided staffing for the county's justices of the peace. The Lord Lieutenant was a new office created by Henry VIII to represent the royal power in each county. He was a person with good enough connections at court to be selected by the sovereign and served at the monarch's pleasure, often for decades. He had limited powers of direct control, so successful Lords Lieutenant worked with deputy lieutenants and dealt with the gentry through compromise, consensus, and the inclusion of opposing factions. He was in charge of mobilising the militia if necessary for defence, or to assist the monarch in military operations. In Yorkshire in 1588, the Lord Lieutenant was the Earl of Huntington, who urgently needed to prepare defences in the face of the threatened invasion from the Spanish Armada. The Queen's Privy Council urgently called upon him to mobilise the militia, and report on the availability of men and horses. Huntington's challenge was to overcome the reluctance of many militia men, the shortages of arms, training mishaps, and jealousy among the gentry as to who would command which unit. Despite Huntingdon's last minute efforts, the mobilisation of 1588 revealed a reluctant society that only grudgingly answered the call to arms. The Armada never landed troops, and the militia were not actually used. During the civil wars of the mid 17th century, the Lord Lieutenant played an even more important role in mobilising his county either for King Charles I or for Parliament. The day to day business of local government was in the hands of several dozen justices of the peace (JPs) in each county. They handled routine police administrative functions, and were paid through a modest level of fees. A JP's duties involved a great deal of paperwork – primarily in Latin – and attracted a surprisingly strong cast of candidates. For example, The 55 JPs in Devonshire holding office in 1592 included:
Sir Francis Drake, Sir Ferdinando Gorges, Gilberts, Carews, Seymours, Courtenays, and other names prominent among the men who laid the foundations of the maritime greatness of England and of the existence of America. Of the fifty five, twenty eight were at one time or another high sheriffs of the county, twenty more were then, or became afterwards, knights, six sat in the House of Commons, and three in the House of Lords. Other local officials included constables, church wardens, mayors, and city aldermen.

Әлеуметтік тарих

Елизавета дәуірінің мәдени жетістіктері ғалымдарды көптен бері қызықтырып келеді, ал 1960 жылдардан бастап олар Англияның әлеуметтік тарихы бойынша қарқынды зерттеулер жүргізді. Тюдор дәуірінің әлеуметтік тарихындағы негізгі тақырыптарға махаббат пен неке, олар жеген тағамдар мен киген киімдер жатады. 2017 жылы Миранда Кауфманның жүлделі зерттеуі қара африкалық текті шамамен 360 адамның өмірін зерттейді, олардың көпшілігі 1500 және 1640 жылдар аралығында Англияда немесе Тюдор ағылшын қоғамының бір бөлігі ретінде бос адамдар болып өмір сүрді, бұл Рим кезеңінен кейінгі қара британдықтардың алғашқы жазба дәлелдерін көрсетеді. Осы кезеңде Лондонда Инквизициядан қуғыннан қашқан яһудилер, негізінен Португалиядан немесе Испаниядан келген мараньолар кішкентай қауым құрастыра бастады. Маңыздысы, бұл Англиядағы еврейлердің алғашқы жазбалары емес, бұл шамамен 1070 жылдардан басталатын, бірақ Англияға жаңа көші-қон толқыны және қауымдастық дамуы болды. Гектор Нуньез және Родериго Лопез 1570 және 1580 жылдары Елизавета Англиясында еврейлер және жетекші дәрігерлер болды. Лопестің Елизавета I-ді улауға қатысқан деген күдігі Ұлыбританиядағы антисемиттік көзқарастардың қалыптасуына ұзақ мерзімді әсер еткен болуы мүмкін. Рома халқы туралы Шотландиядағы алғашқы жазбалар 1505 жылы, ал Англияда 1513 немесе 1514 жылдары пайда болды. Алғашқыда «кішкентай Мысырдан» келген деп есептелген, қазіргі Грекиядағы Пелопоннес түбегінің бір бөлігіне берілген ағылшын экзонимі, бұл адамдар әдебиетте алғаш рет «египеттіктер» деп аталды, содан «жиган» сөзі шыққан. Олардың келуіне жауап ретінде кемсітушілік заңдар қабылданды, соның ішінде 1530 жылғы «египеттіктер туралы» заң және 1554 жылғы «египеттіктер туралы» заң.

Тюдор мифы

Тюдор мифы – ағылшын тарихындағы, тарихнамасындағы және әдебиетіндегі ерекше дәстүр. Ол 15 ғасыр кезеңін, оның ішінде Розалар соғысын, анархия мен қантөгістің қараңғы дәуірі ретінде бейнелейді, ал 16 ғасырдың Тюдор дәуірін бейбітшілік, заңдылық, тәртіп және гүлденудің алтын ғасыры деп санайды.

Монархтар

Тюдорлар әулеті осы тұста билік құрған бес монархты дүниеге әкелді. Кейде Леди Джейн Грей де тізімге енгізіледі, оның де-факто билігінің қысқа мерзімі үшін "Тоғыз күндік патшайым" деп аталған.

Саяси тарих

Қара, Дж. Б. Елизаветаның билігі: 1558–1603 (2-ші басылым, 1958) жетекші ғалымның зерттеуі; онлайн

МакКаллох, Диармайд. Томас Кранмер: Өмір (1996). Эдвардс, Филипп. Қазіргі ағылшын мемлекетінің қалыптасуы: 1460–1660 (2004)
Элтон, Г. Р. (ред.). Тюдор және Стюарт саясаты мен үкіметі: 1946–1972 жылдарғы мақалалар мен шолулар (1974) онлайн
Элтон, Г. Р. Англия Парламенті, 1559–1581 (1986) онлайн

Левин, Мортимер. Тюдор Англиясы 1485–1603 (Кембридж университетінің баспасы: 1968)
Левин, Мортимер. Тюдорлардың династиялық мәселелері 1460–1571 (Аллен және Унвин: 1973)
МакКаффри, Уоллес Т. Елизавета I (1993); ғылыми өмірбаян
Макларен, Энн Н. Елизавета I билігіндегі саяси мәдениет: патшайым және достастық 1558–1585 (Кембридж университетінің баспасы, 1999). Нейл, Ж. Е. Королева Елизавета I: Өмірбаян (1934); ғылыми өмірбаян онлайн
Скарисбрик, Ж. Ж. Генрих VIII (1968); ғылыми өмірбаян; онлайн
Старки, Дэвид және Сьюзан Доран. Генрих VIII: Адам және монарх (2009)
Старки, Дэвид. Генрих VIII билігі: тұлғалар мен саясат (2002); 176 бет
Турви, Роджер және Кит Рэнделл. Тарихқа қол жеткізу: Генрих VIII-ден Мэри I-ге: үкімет және дін, 1509–1558 (Ходдер, 2008), 240 бет; оқулық
Уильямс, Пенри. Кейінгі Тюдорлар: Англия, 1547–1603 (Англияның жаңа Оксфорд тарихы) (1998) үзінді және мәтіндік іздеу. Вернхам, Ричард Брюс. Армадаға дейін: ағылшын сыртқы саясатының өсуі, 1485–1588 (1966); сыртқы саясаттың стандартты тарихы
Вернхам, Ричард Брюс. Армададан кейін: Елизавета Англиясы және Батыс Еуропа үшін күрес, 1588–1595 (1985)
Уильямс, Пенри. Тюдорлар режимі (1981)

Діни, әлеуметтік, экономикалық және мәдени тарих

Батлер, Кэтрин. Елизавета сотының саясатындағы музыка (2015)
Кэмпбелл, Милдред. Елизавета және ерте Стюарт тұсындағы ағылшын еумани (1942).
Клэпхэм, Джон. Британияның экономикалық тарихының қысқаша шолуы: ең ерте заманнан 1750 жылға дейін (1916), 185-305 беттер 1500-1750 жылдарды қамтиды. онлайн
Диккенс, А. Г. Ағылшын реформациясы (1965) онлайн
Доран, Сьюзан және Норман Джонс (ред.). Елизавета заманы (2010); ғалымдардың мақалалары
Даффи, Эмон. Бөлінген реформация: католиктер, протестанттар және Англияның дінге өтуі (2017) үзінді
Липсон, Эфраим. Англияның экономикалық тарихы: 2-том. Меркантилизм дәуірі (7-басылым, 1964).
Мэнли, Лоуренс (ред.). Шекспир заманындағы Лондон: антология (1986).
Маршалл, Питер. Еретиктер мен сенушілер: ағылшын реформациясының тарихы (2017) үзінді
Нотестейн, Уоллес. 1603–1630 жылдардағы Англия халқының колонизация алдындағы жағдайы (1954); кәсіптер мен рөлдерді зерттеу. онлайн
Нортон, Элизабет. Тюдор әйелдерінің жасырын өмірі: әлеуметтік тарих (2017) үзінді
Нотестейн, Уоллес. Англиядағы 1558 жылдан 1718 жылға дейінгі сиқыршылық тарихы (1911) онлайн
Паллисер, Д. М. Елизавета заманы: Кейінгі Тюдорлар тұсындағы Англия, 1547–1603 (2-басылым, 2014); әлеуметтік және экономикалық тарихқа кең шолу
Понко, Винсент. "Сері кеңес және Елизавета заманындағы экономикалық басқару рухы, 1558–1603". Америка философиялық қоғамының еңбектері 58.4 (1968): 1–63. онлайн
Рекс, Ричард. VIII Генрих және ағылшын реформациясы (2-басылым, 2006) онлайн
Роуз, А. Л. Елизаветаның Англиясы (2003).
Сим, Элисон. Тюдорлар заманындағы үй шаруасы (McGill Queen's Press MQUP, 2001).
Тауни, Р. Х. Он алтыншы ғасырдағы аграрлық мәселе (1912) онлайн.
Трейл, Х. Д. және Дж. С. Манн (ред.). Әлеуметтік Англия: дін, заң, білім, өнер, өнеркәсіп, сауда, ғылым, әдебиет және әдеп-ғұрыптардағы халықтың прогресі туралы жазба: III том. VIII Генрих патшалыққа келгеннен бастап Елизаветаның өліміне дейін (1895) онлайн; 876 бет; сарапшылардың қысқа мақалалары
Уильямс, Пенри. Тюдор Англиясындағы өмір (1969)
Уильямсон, Джеймс А. Тюдор дәуірі (1961) 500 бет
Уиллис, Дебора. Зұлым тәрбие: ерте замандағы Англиядағы сиқыршылық және аналық билік (Корнелл университетінің баспасы, 1995).
Юингс, Джойс. XVI ғасырдағы Англия (Британияның әлеуметтік тарихы) (1991).

Butler, Katherine. Music in Elizabethan Court Politics (2015)
Campbell, Mildred. English yeoman under Elizabeth and the early Stuarts (1942). Clapham, John. A concise economic history of Britain: From the earliest times to 1750 (1916), pp. 185 to 305 covers 1500 to 1750. online
Dickens, A. G. The English Reformation (1965) online
Doran, Susan, and Norman Jones (eds). The Elizabethan World (2010); essays by scholars
Duffy, Eamon. Reformation Divided: Catholics, Protestants and the Conversion of England (2017) excerpt

Lipson, Ephraim. The economic history of England: vol 2: The Age of Mercantilism (7th edn, 1964). Manley, Lawrence (ed. ), London in the Age of Shakespeare: an Anthology (1986). Marshall, Peter. Heretics and Believers: A History of the English Reformation (2017) excerpt
Notestein, Wallace. English people on the eve of colonization, 1603–1630 (1954); scholarly study of occupations and roles online
Norton, Elizabeth, The Hidden Lives of Tudor Women: A Social History (2017). excerpt
Notestein, Wallace. A history of witchcraft in England from 1558 to 1718 (1911) online
Palliser, D. M. The Age of Elizabeth: England Under the Later Tudors, 1547–1603 (2nd edn, 2014); wide ranging survey of social and economic history
Ponko, Vincent. "The Privy Council and the spirit of Elizabethan economic management, 1558–1603". Transactions of the American Philosophical Society 58.4 (1968): 1–63. online
Rex, Richard. Henry VIII and the English Reformation (2nd edn, 2006) online
Rowse, A. L. The England of Elizabeth (2003). Sim, Alison. The Tudor Housewife (McGill Queen's Press MQUP, 2001). Tawney, R. H. The agrarian problem in the sixteenth century (1912) online. Traill, H. D., and J. S. Mann (eds). Social England: a record of the progress of the people in religion, laws, learning, arts, industry, commerce, science, literature and manners, from the earliest times to the present day: Volume iii: From the accession of Henry VIII to the death of Elizabeth" (1895) online; 876 pp; short essays by experts
Williams, Penry. Life in Tudor England (1969)
Williamson, James A. The Tudor Age (1961) 500 pp
Willis, Deborah. Malevolent nurture: Witch hunting and maternal power in early modern England (Cornell University Press, 1995). Youings, Joyce. Sixteenth Century England (The Penguin Social History of Britain) (1991)

Тарихнама

Англо, Сидней. "Өлілердің қасіреті. Генрих VII-нің өлімнен кейінгі беделі", Ренессанс зерттеулері 1 (1987): 27–47. Онлайн.
Брин, Дэн. "Қазіргі заманның алғашқы тарихы". Әдебиет компасы (2005), 2#1.
Доран, Сьюзан және Томас Фримен, ред. Мэри Тюдор: Ескі және жаңа көзқарастар (Палгрейв Макмиллан, 2011).
Даффи, Имон. "Ревизионизмнен кейінгі ағылшын реформациясы", Ренессанс тоқсандығы 59.3 (2006): 720–731.
Элтон, Г. Р. Британ тарихындағы қазіргі заманғы тарихшылар 1485–1945: 1945–1969 жылдарға арналған сындық библиография (1969), әр негізгі тақырып бойынша 1000 тарих кітабының түсіндірмесі, сондай-ақ кітап шолулары мен маңызды ғылыми мақалалар. Онлайн.
Фриман, Томас С. "'Қалпына келтіру және реакция: Мариан шіркеуін қайта түсіндіру", Дін тарихы журналы (2017). Онлайн.
Фурбер, Элизабет Чапин (ред.). Британ тарихындағы көзқарастардың өзгеруі (1966), 3-тарау.
Фуснер, Ф. Смит. Тюдор тарихы және тарихшылар (1970). Онлайн.
Хай, Кристофер. "Ағылшын реформациясының соңғы тарихнамасы". Тарихи журнал 25.4 (1982): 995–1007.
Левики, Надин. "Генрих VIII билік еткен кездегі саясат және дін: тарихнамалық шолу" (2009). Онлайн мақала.
Лоудс, Дэвид. "Мэри Тюдордың билігі: тарихнама және зерттеулер", Альбион: Британдық зерттеулерге қатысты тоқсандық журнал (1989): 547–558. JSTOR-да.
МакКэффри, Уоллес. "Тюдор тарихы туралы соңғы жазбалар", Ричард Шлаттер (ред.) еңбектерінде, Британ тарихы туралы соңғы көзқарастар: 1966 жылдан бергі тарихи жазу туралы эсселер (Ратгерс университетінің баспасы, 1984), 71–98 беттер.
МакКаллок, Диармейд. "Ағылшын реформациясы туралы миф", History Today (1991 жылғы шілде) 41#7.
О’Дэй, Розмари. Ағылшын реформациясы туралы пікірталас (2-басылым, 2015). Үзінді.
О’Дэй, Розмари (ред.). Тюдор дәуірінің Роутледж серігі (2010).
Паттерсон, Аннабель. "Тюдор тарихын қайта қарастыру". South Atlantic Quarterly (1993), 92#2, 185–208 беттер.
Пульятти, Паола. Шекспир – тарихшы (Бейзингстоук: Макмиллан, 1996).
Тримбл, Уильям Рэли. "Тюдордың ертегі тарихы, 1485–1548". Идеялар тарихы журналы (1950): 30–41.
Загора, Перес. "Англия тарихы, 1558–1640: библиографиялық шолу", Элизабет Чапин Фурбер (ред.) еңбектерінде, Британ тарихы туралы көзқарастардың өзгеруі: 1939 жылдан бергі тарихи жазу туралы эсселер (Гарвард университетінің баспасы, 1966), 119–140 беттер.

Anglo, Sydney. "Ill of the dead. The posthumous reputation of Henry VII," Renaissance Studies 1 (1987): 27–47. online
Breen, Dan. "Early Modern Historiography". Literature Compass (2005), 2#1
Doran, Susan and Thomas Freeman, eds. Mary Tudor: Old and New Perspectives (Palgrave MacMillan, 2011). Duffy, Eamon. "The English Reformation After Revisionism", Renaissance Quarterly 59.3 (2006): 720–31. Elton, G. R. Modern Historians on British History 1485–1945: A Critical Bibliography 1945–1969 (1969), annotated guide to 1000 history books on every major topic, plus book reviews and major scholarly articles. online
Freeman, Thomas S. "'Restoration and Reaction: Reinterpreting the Marian Church, Journal of Ecclesiastical History (2017). online
Furber, Elizabeth Chapin (ed.). Changing Views on British History (1966), ch. 3
Fussner, F. Smith. Tudor history and the historians (1970) online
Haigh, Christopher. "The recent historiography of the English Reformation." Historical Journal 25.4 (1982): 995–1007. Lewycky, Nadine. "Politics and religion in the reign of Henry VIII: A historiographical review." (2009). online paper
Loades, David. "The Reign of Mary Tudor: Historiography and Research", Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies (1989): 547–558. in JSTOR
McCaffrey, Wallace. "Recent Writings on Tutor History", in Richard Schlatter (ed. ), Recent Views on British History: Essays on Historical Writing since 1966 (Rutgers University Press, 1984), pp. 71–98
MacCulloch, Diarmaid. "The myth of the English Reformation", History Today (July 1991) 41#7
O'Day, Rosemary. The debate on the English Reformation (2nd edn, 2015). excerpt
O'Day, Rosemary (ed. ), The Routledge Companion to the Tudor Age (2010)
Patterson, Annabel. "Rethinking Tudor Historiography". South Atlantic Quarterly (1993), 92#2, pp: 185–208. Pugliatti, Paola. Shakespeare the historian (Basingstoke: Macmillan, 1996)
Trimble, William Raleigh. "Early Tudor Historiography, 1485–1548". Journal of the History of Ideas (1950): 30–41
Zagora, Perez. "English History, 1558–1640: A Bibliographical Survey", in Elizabeth Chapin Furber (ed. ), Changing views on British history: essays on historical writing since 1939 (Harvard University Press, 1966), pp. 119–40