Кіріспе

Қасиетті заттарды сақтауға арналған ыдыс

Реликвиар (француз тіліндегі châsse сөзімен киелі орын деп те аталады, ал тарихи тұрғыдан филактерияның бір түрі) – қасиетті заттарды сақтауға арналған ыдыс. Көшіріп алып жүруге арналған реликвиарды фертер, ал оны орналастырған шағын ғибадатхананы ферторий немесе фертерий деп атайды. Қасиетті заттар – әулиелердің болған немесе болмаған дене қалдықтары болуы мүмкін, оларға сүйектер, киімдер немесе әулиелерге немесе басқа діни тұлғаларға қатысты заттар кіруі мүмкін. Кез келген қасиетті заттың нақтылығы жиі дау тудырады; осы себепті кейбір шіркеулер қасиетті заттың тегін растайтын құжаттарды талап етеді. Қасиетті заттар буддистерге, христиандарға, индуистерге және көптеген басқа діндердің жатаушыларына ұзақ уақыттан бері маңызды. Бұл мәдениеттерде қасиетті заттарды киелі орындарда, шіркеулерде немесе храмдарда көрсетеді, онда сенушілер бата алу үшін қажылыққа барады. Бұл термин кейде діни емес тұлғалардың дене мүшелерін сақтауға арналған ыдыстарды белгілеу үшін бос қолданылады; әсіресе Франция патшалары өз жүректерінің және кейде басқа мүшелерінің негізгі жерлеу орнынан бөлек жерленуін жиі талап еткен.

Христиан дінінде

Реликвиарларды қолдану, кем дегенде 4 ғасырдан бері христиандық практиканың маңызды бөлігіне айналды, бастапқыда Шығыс шіркеулерінде қалыптасты, олар Батысқа қарағанда әулиелердің денелерін жылжыту және бөлу практикасын ертерек қабылдады, мүмкін, себебі Константинополдың жаңа астанасында, Римнен айырмашылығы, жерленген әулиелер болған жоқ. Реликвиялар Шығыс православиелік, Рим-католик және кейбір Англикан шіркеулерінде құрметтеледі. Реликвиарлар реликвияларды қорғау және көрсетуге арналған құралдар болып табылады. Көбінесе жәшік түрінде жасалғанмен, орта ғасырларда реликвиарлар үшін азу (слоновая кость) кеңінен қолданылды; оның таза ақ түсі ішіндегі нәрсенің қасиетті статусын көрсетеді. Бұл заттар орта ғасырлар бойы Еуропа мен Византиядағы көркем өндірістің маңызды бір түрін құрады. Көптеген реликвиарлар көшіруге ыңғайлы етіп жасалды, көбінесе әулиенің мерекесінде немесе басқа да қасиетті күндері көпшілік алдында көрсетіліп, процессияда алып жүрілді. Қажылықтар көбінесе реликвияларды құрметтеуге бағытталған. Адамдар реликвияларды реликвиарға иіліп немесе оны сүйіп құрметтейді; реликвияларды құрметтейтін шіркеулер әулиелерге көрсетілетін құрмет пен тек Құдайға ғана тиесілі ғибадат арасындағы айырмашылықты жасайды (Никейдің екінші соборына қараңыз). 16 ғасыр реформаторлары, мысалы Мартин Лютер, реликвияларды қолдануға қарсы болды, себебі олардың көпшілігінің тарихи нақтылығы дәлелденбеген және әулиелерге табынуға қарсылық білдірді. Көптеген реликвиарлар, әсіресе Солтүстік Еуропада, Реформация кезінде кальвинистер немесе кальвинистерге жақын адамдар тарапынан жойылды, олар құнды металдар мен асыл тастарды алу үшін балқытылды немесе бөлшектелді. Дегенмен, реликвиарларды қолдану және жасау қазірге дейін жалғасуда, әсіресе Рим-католик және Православие елдерінде. Реформациядан кейінгі реликвиарлар көбінесе реликвияларды, мысалы әулиелердің денелерін көрсету үшін шыныдан жасалған жәшіктер түрінде болады.

Нысандар

Ең алғашқы реликвиарлар негізінен қораптар болған, қарапайым қорап пішіндес немесе архитектуралық жобаға негізделген, шатыры бар шіркеудің моделі түрінде жасалған. Екіншілері француз тіліндегі “chasse” терминімен белгілі, ал 12-14 ғасырлардағы типовой мысалдары шампельве эмальмен әшекейленген, алтын жалатылған мыс тақташалары қадалған ағаш қаңқадан тұрады. Лимож ең ірі өндіріс орталығы болды; ескеріңіз, ағылшын тіліндегі қолданылуы француз тіліндегі “chasse”-ден өзгеше, ол пішінге қарағанда көлеміне қатысты. 9-шы ғасырдан бастап Шынайы Крест реликвиялары өте танымал болды және эмаль мен құнды тастармен әшекейленген, алтын және күміс крест пішіндес әсем реликвиарларда сақталды. 10-шы ғасырдың соңынан бастап, реликвияларды сақтаған реликвиарлардың пішініне ұқсас реликвиарлар да танымал болды; мысалы, Папа Александр I-нің бас сүйегі бас пішіндес реликвиарда сақталды. Сол сияқты, әулиелердің сүйектері көбінесе қол немесе аяқ сияқты дене мүшелерінің пішінін еске түсіретін реликвиарларда сақталды. Көптеген православиелік реликвиарларда кішкентай реликвиялар үшін дөңгелек немесе цилиндрлі ойықтар бар, онда реликвия орналасқан майлы мастикадан жасалған кішкентай дискілер орналастырылады. Филаторий – әулиелердің сүйектері мен реликвияларын сақтауға және көрсетуге арналған мөлдір реликвиар. Бұл стильдегі реликвиардың ішіндегі реликвияны көруге арналған қарау терезесі бар. Феретрум – ортағасырлық реликвиар немесе киелі бейнелер мен әулиелердің реликвияларын сақтаған киелі орын. Кейінгі орта ғасырларда, негізінен қасиетті нан үшін қолданылатын мострация пішіні кейде реликвиарлар үшін де қолданылды. Олар реликвияны адалдарға көрсетуге мүмкіндік беретін, негіздің үстіндегі бағанаға орнатылған тас кристалдан немесе шыныдан жасалған капсулаға орналастырды. Осы кезеңде металл зергерлік бұйымдарының үлкен бөліктері түріндегі реликвиарлар пайда болды, онда Киелі Жыртықтың бөліктері сияқты кішкентай реликвиялар сақталды, атап айтқанда, қазір Британ мұражайында сақталатын Киелі Жыртық реликвиары.

Буддизмде

Буддизмде ступалар маңызды реликті сақтау нысаны болып табылады және ступа немесе чхортен сияқты ірі құрылымдардың ішінде жерленуі мүмкін. Әсіресе Қытайда және Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның барлық аймақтарында олар пагода түрінде кездеседі; ал Жапонияда олар то деп аталады. Ерте қазба жұмыстарынан табылған екі танымал реликті сақтау жәшігі – б.з. 1 ғасырындағы Бимаран жәшігі және б.з. 127 жылғы Канишка жәшігі. Екеуі де Гаутама Будданың өртеуден кейін қалған сүйектерінің бір бөлігін сақтаған деп саналады. Буддаға қатысты реликвилер буддизмде ең құндысы болып есептеледі, бірақ Сарипутта және Моггаллана сияқты басқа да толыққанды білім алған тұлғаларға байланысты реликвилер де өте қадірленеді. Буддизмде реликвилер цетия деп аталады; ең маңыздыларының бірі – Шри-Ланкадағы Будданың тісінің реликвиі. Жапонияда буддалық реликвилер (舎利) деп аталады және көбінесе (舎利殿) деп аталатын жерде сақталады. (Сондай-ақ қараңыз: Жапон буддалық архитектурасы)