Кіріспе
Тарихи заттар мен ақпараттың сақталымы
Уақыт капсуласы – тауарлар мен ақпараттың тарихи жиынтығы, көбінесе болашақ ұрпақтармен байланыс құрудың мақсатты тәсілі ретінде, сондай-ақ болашақ археологтарға, антропологтарға немесе тарихшыларға көмектесу үшін жасалады. Қасиетті мүліктерді сақтау мыңдаған жылдарға созылады, бірақ күнделікті заттар мен болашаққа жолданған хабарламалар жинағын дайындау және сақтау практикасы салыстырмалы түрде жақында пайда болған. Уақыт капсулалары кейде әлемдік көрмелер, ғимараттардың іргетасын салу сияқты мерекелерде немесе басқа да салтанатты шараларда жасалып, жерге көміледі.
Алғашқы мысалдар
Уақыт капсулалары алғаш рет қашан қолданылғаны көптеп талқыланады, бірақ түсінігі өте қарапайым, ал уақыт капсулаларының идеясы мен алғашқы пайдалануы қазіргі құжаттамадан әлдеқайда ертерек болуы мүмкін. "Уақыт капсуласы" термині 1938 жылдан бастап салыстырмалы түрде жаңа пайда болған сияқты. Польшада 1726 жылға жататын уақыт капсуласы табылған. 1761 жыл шамасында Бостонның тарихи Фанюил залының үстіне орнатылған, 1742 жылғы мыс шыбын-шіркей пішіндес желбағының ішіне мерзімі белгіленген артефакттар салынған. Сотильо-де-ла-Риберадағы діни мүсіннің ішінде 1777 жылға жататын уақыт капсуласы табылды. 2017 жылдың 30 қарашасында Испанияның Бургос қаласында уақыт капсуласы табылған. Иса Мәсіхтің ағаш мүсінінің ішінде 1777 жылы Бурго-де-Осма соборының капелланы Хоакин Мингуес жазған экономикалық, саяси және мәдени ақпаратты құжат жасырылған. 1795 жылғы, Самуэль Адамс пен Пол Ревирге жатқызылатын Америка революциясы дәуіріндегі уақыт капсуласы 2014 жылы Бостон қаласындағы Массачусетс штатының мемлекеттік үйінің іргетасынан уақытша алынып, ішіндегі заттар қысқа мерзімге көрсетіліп, содан кейін бастапқы орнына қайта орнатылды. Бұл АҚШ-тағы ең ежелгі уақыт капсуласы болып табылады.
20 ғасыр
1901 жылы Бостонның ескі мемлекеттік үйінің безендірілген мыс арыстанының ішіне уақыт капсуласы салыныпты. Ол 2014 жылы мүсін мен ғимарат жөнделген кезде ашылды, содан кейін жаңа заттар қосылып, бастапқы орнына қайта орнату жоспарланған. Детройт мэрі Уильям С. Мейберидің идеясымен 1900 жылдың 31 желтоқсанында құрылған Детройттың ғасырлық қорабы 100 жылдан кейін ашылуға белгіленген. Оның ішінде 1900 жылғы өмірді сипаттаған және болашаққа болжам жасаған 56 белгілі тұрғынның фотосуреттері мен хаттары, сондай-ақ Мейберидің 2000 жылғы Детройт мэріне жазған хаты болған. 2000 жылдың 31 желтоқсанында қала әкімдігі Деннис Арчердің төрағалығымен өткен салтанатта капсуланы ашты. 1912 жылы Норвегияның Отта қаласында «Kan aabnes i 2012» («2012 жылы ашылуы мүмкін» – норвег тілінде) деп жазылған уақыт капсуласы мөрленген. Капсула 100 жыл өткен соң, 2012 жылы салтанатты түрде ашылды. Капсуланың ашылуына және оған дейін өткен салтанатқа зор қызығушылық болғанына қарамастан, оның ішіндегі заттар (жазбалар, газет кесінділері және қоғамдық кеңес құжаттары) көңіл көншітпеді. 8113 жылы ашылуы тиіс Оглеторп университетіндегі «Цивилизация Криптасы» (1936) сол кезде осылай аталмаса да, алғашқы «заманауи» уақыт капсуласы деп есептеледі. КСРО-да социалистік кезеңде көптеген уақыт капсулалары болашақ коммунистік қоғамға жолданған хабарламалармен жерленген. 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесі үшін жасалған уақыт капсуласын Westinghouse компаниясы өз көрмесінің бөлігі ретінде құрастырған. Оның ұзындығы 150 см, ішкі диаметрі 150 см, салмағы 150 кг болды. Westinghouse мыс, хром және күмістен жасалған қорытпаны «купалой» деп атап, оның жұмсақ болаттан кем емес күшке ие екенін мәлімдеді. Оның ішінде жіп орамдары, қуыршақ, рекордтар кітабы (капсула және оның жасаушылары туралы сипаттама), негізгі азық дақылдарының тұқымдары, микроскоп және 15 минуттық RKO Pathé Pictures жаңалықтары сияқты күнделікті қолданылатын заттар сақталған. Микрофильм катушкаларында Sears Roebuck каталогы, сөздік, альманах және басқа да мәтіндердің мазмұны жинақталған. 1939 жылғы уақыт капсуласынан 1965 жылы сол жерде, бірақ түпнұсқадан солтүстікке қарай 3 метр қашықтықта екінші капсула да орналастырылды. Екі капсула да көрменің өткен орнындағы Флашинг Медоуз паркінің 15 метр тереңдігінде жерленген. 1939 және 1965 жылғы Westinghouse уақыт капсулалары 6939 жылы ашылуға тиіс. Кембридждегі Массачусетс технология институтында (MIT) кем дегенде үш физикалық уақыт капсуласы, сондай-ақ «виртуалды» немесе цифрлық уақыт капсуласы бар екені құжатталған. Алайда, ол бірнеше рет кейінге жылдырылды және нақты іске қосу күні белгіленбеген. Ұшырылғаннан кейін ол Жер тұрғындарынан 52000 жыл шамасында Жерге қайтып оралуға тиіс болатын жер тұрғындарына арналған жеке хабарламаларды алып жүреді. Алайда, спутник әлі ұшырылмаған. Халықаралық уақыт капсуласы қоғамы 1990 жылы барлық белгілі уақыт капсулаларының жаһандық дерекқорын жүргізу үшін құрылды. «Not Forgotten» цифрлық сақтау кітапханасы қазіргі уақыттағы карта мен отандық және коммерциялық уақыт капсулаларының тізімін жүргізеді.
to the mayor of Detroit in 2000. The capsule was opened by city officials on December 31, 2000, in a ceremony presided over by mayor Dennis Archer. A time capsule labelled "Kan aabnes i 2012" ("Can open in 2012" in Norwegian) was sealed in 1912 in Otta, Norway. The capsule was opened as part of a ceremony 100 years later in 2012. Despite the large excitement over the capsule's opening and a preceding ceremony, its contents (which included notebooks, newspaper clippings, and community council papers) were met with disappointment. The Crypt of Civilization (1936) at Oglethorpe University, intended to be opened in 8113, is claimed to be the first "modern" time capsule, although it was not called one at the time. During the socialist period in the USSR, many time capsules were buried with messages to a future communist society. The 1939 New York World's Fair time capsule was created by Westinghouse as part of their exhibit. It was long, with an interior diameter of , and weighed Westinghouse named the copper, chromium, and silver alloy "cupaloy", claiming it had the same strength as mild steel. It contained everyday items such as a spool of thread and doll, a book of record (description of the capsule and its creators), a vial of staple food crop seeds, a microscope, and a 15 minute RKO Pathé Pictures newsreel. Microfilm spools condensed the contents of a Sears Roebuck catalog, dictionary, almanac, and other texts. The 1939 time capsule was followed in 1965 by a second capsule at the same site, but 10 feet (3 m) to the north of the original. Both capsules are buried 50 feet (15 m) below Flushing Meadows Park, site of the Fair. Both the 1939 and 1965 Westinghouse Time Capsules are meant to be opened in 6939. There is documentation of at least three physical time capsules at the Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge, Massachusetts, as well as a "virtual" or digital time capsule. However, it has been delayed several times and an actual launch date has not been given. After launch, it will carry individual messages from Earth's inhabitants addressed to earthlings around the year 52,000, when it is due to return to Earth. , the satellite had not been launched. The International Time Capsule Society was created in 1990 to maintain a global database of all known time capsules. The Not Forgotten Digital Preservation Library maintains a current map and register of domestic and commercial time capsules.
21 ғасыр
"Жердің қара қорабы" – Тасманиядағы шалғай орналасқан, болат қабырғалары, аккумуляторлары және күн панельдері бар, қалалық автобус мөлшеріндегі құрылым – жер және теңіз температурасының өзгеруі, мұхиттардың қышқылдануы, атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясы, адам саны, энергия тұтыну, әскери шығындар және саясаттағы өзгерістерді қоса алғанда, жан-жақты климаттық зерттеулер мен осыған қатысты деректерді жинақтап, электрондық түрде сақтайды. 2024 жылдың 22 ақпанында Arch Mission Foundation ағылшын тіліндегі Уикипедия және басқа да мазмұндарды қамтитын Ай кітапханасын, GLL Lunaprise миссиясымен, Intuitive Machines IM 1 миссиясы арқылы Айға қондырды.
Сын
Уақыт капсуласы тарихшысы Уильям Джарвистің айтуынша, қасақана жасалған уақыт капсулаларының көпшілігі көбінесе пайдалы тарихи ақпарат бермейді: олар әдетте жаңа және таза күйдегі "пайдасыз заттармен" толтырылады, сол заманғы адамдар туралы көп айтпайды. Бүгінгі таңда көптеген уақыт капсулалары болашақ тарихшылар үшін шектеулі құндылыққа ие артефакттарды ғана қамтиды. Тарихшылар оларды жасаған адамдардың күнделікті өмірін көрсететін жеке жазбалар, суреттер, бейнежазбалар және құжаттар сияқты заттар болашақ тарихшылар үшін уақыт капсуласының құндылығын едәуір арттыратынын ұсынады. Егер уақыт капсулаларының мақсаты белгілі бір уақыт пен орынның мәдениетін сақтап, зерттеу үшін мұражай сияқты қызмет ету болса, олар осы мақсатты өте нашар орындайды, себебі олар белгілі бір мерзімге жабық күйде сақталады. Іске қосылған күн мен мақсатты күн арасындағы келешек ұрпақтар артефакттарға тікелей қол жеткізе алмайды, демек, олар мазмұнымен тікелей таныса алмайды. Сондықтан, тарихшылар үшін олардың пайдалылығы тұрғысынан, уақыт капсулаларын ұйықтап жатқан мұражайлар деп қарастыруға болады, олардың ашылуы болашақтағы белгілі бір күнге жоспарланған, сол кезде аталған ғимараттың бұрынғыдай сақталмауы мүмкін. 2009 жылғы "Білу" атты драмалық фильмінде 1959 жылы бастауыш мектептің жерге орналастырған уақыт капсуласы көрсетіледі. Энди Уорхол, Кристиан Болтански және Луиза Буржуа сияқты суретшілер өткеннің естеліктерімен байланысты күнделікті артефакттарды жинақтағанымен белгілі, олар мұражайлар мен мұрағаттарда сақталады. 1955 жылғы Warner Bros. мультфильмі "Бір бақалы кеш" уақыт капсуласынан шығарылған (және кейін орнына қайтарылған) ән шырқап, би билейтін бақа туралы айтады. Кинорежиссер Стивен Спилберг PBS-тің Чак Джонстың өмірбаянындағы "Экстремалды және аралықтар: Анимациядағы өмір" атты деректі фильмінде "Бір бақалы кешті" "анимациялық қысқа фильмдердің 'Азамат Кейні'" деп атады. 1994 жылы анимация саласының мүшелері оны барлық уақыттағы 50 ең ұлы мультфильмнің бірі деп таныды.
Жеке және үйдегі уақыт капсулалары
Жеке уақыт капсулаларын қорғау үшін коммерциялық өндірістегі жабылатын контейнерлер сатылады; геокешингке қолданылатын кейбір берік, су өткізбейтін контейнерлер де қолайлы болуы мүмкін. Көптеген жер асты уақыт капсулалары қысқа мерзім ішінде жер асты суларының сіңуінен жойылады; ғимараттардың қабырғалық қуыстарында сақталған материалдар ғимарат пайдаланылып, күтіммен ұсталғанша сақталуы мүмкін. 2016 жылы Ant Farm өнер ұжымы Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Pioneer Works өнер орталығында «Қазіргі заман – барлық тіршіліктің нысаны: Ant Farm және LST уақыт капсулалары» атты көрме ұйымдастырды. Суретшілердің бұрынғы уақыт капсулаларының сәтсіздік тәжірибесі болғандықтан, енді олар сақтаудың сенімді түрі ретінде «цифрлық уақыт капсулаларын» зерттеп жатыр. Олар: «Цифрлық медианы сақтаудың ең тиімді жолы – оны тарату екенін түсіндік», – деді. Зерттеушілер алыс болашақта қолданылуы мүмкін форматта цифрлық деректерді сақтау әдістерін зерттеуді бастады.