Кіріспе

26 желтоқсандағы ирландиялық және мэнктік дәстүрлер. 26 желтоқсанда Ирландияда және басқа елдерде тойланады.

Құсшылдар күні (Lá an Dreoilín), немесе Құс аулау күні – 26 желтоқсан, Әулие Стефан күнінде Ирландия мен Мэн аралындағы дәстүрлі мереке. Дәстүр бойынша, ерлер мен балалар құс аулап, оны жидеге, қалампыр және ленталармен безендірілген таяқтың үстіне қоятын немесе оны бағананың үстіне орнатылған әсемделіп жасалған қорапқа қоятын. Бұл "құсшылдар" тобымен – әдетте, сабаннан жасалған маскалар, жасыл жапырақтар және түрлі-түсті киімдер киген – аула маңында шерумен жүріп, сыйлықтардың орнына ән салып, музыка ойнататын. Мэн аралында халық құстың жерлеу рәсімін өткізіп, құс таяғының айналасында би билейтін. Құсшылдар күні 20 ғасырдың соңынан бері қайта жаңғыруда, бірақ енді құс ауланбайды, оның орнына құстың тұрған нұсқасы қолданылады. 19 ғасырға дейін Ұлыбритания мен Францияның кейбір аймақтарында да ұқсас Жаңа жылдық дәстүрлер болған. Бұл дәстүрдің кельттердің ежелгі дінінен пайда болғаны болжануда.

Ирландия дәстүрі

Тарихи тұрғыдан алғанда, 20 ғасырдың ортасына дейін Ирландияның ауылдық аймақтарында ерлер мен ұлдар тобы Сент-Стефан күні кішкене торғайды (кейде "уран" деп те айтылады) аулаған. Олар бұталар мен тікенекті жартастарды таяқтармен ұрып, торғай ұшқанда оны таяқтар, тастар және басқа да заттармен атып түсіруге тырысқан. Торғайды атып түсірген адамға бір жыл бойы бақыт келеді деп сенген. "Wrenboys" немесе "Droluns" (lucht an dreoilín) деп аталатын, сабаннан жасалған маскалар мен костюмдер киген топ, оны аудан бойынша шерумен алып жүрген. Олар домбыра, сыбызғы және мелодеонның үніне қосылып, үйден үйге ақша, тамақ және сусын жинап, торғай туралы әндер шырқаған. Әдетте, олар ақшаны қайырымдылыққа жинайды немесе қала үшін би кешін немесе "Wren Ball" ұйымдастырады.

Ән

Үйден-үйге жүріп, Ренбойлар ән шырқап, садақа сұрайтын көптеген ән нұсқалары болған. Эдмондстаун қаласында орындалған бір нұсқасы былай болған (соңғы екі жолы "Christmas is Coming" сияқты бірнеше мерекелік британдық тілеу әндері мен өлеңдерде қолданылады): 1978 жылғы жазбада sean nós әншісі Seosamh Ó hÉanaí Wren Day мерекесінің жол-жоралары мен дәстүрдің тарихы туралы айтады. Ол ағылшын және ирланд тілдерін араластыра отырып, мына мәтінді орындайды: "Dreoilín, dreoilín, Rí na nÉan (Рен, рен, Құстардың патшасы)".

Манкс дәстүрі

Дәстүр бойынша, Ирландиядағыдай, әрбір Стефан күні Мэн аралында да кішкене торғай ауланып келген. Әдетте, торғайдың денесі қалың бұтақтардан жасалған шар тәрізді шеңберге, оны "Торғай бұтағы" деп атайды, ілінетін еді, және оны ленталармен әсемдеуге болады.

Шығу тегі

Бұл мереке, мүмкін, келт мифологиясынан бастау алған. Ақырында, оның шығу тегі Самхайн немесе қыс ортасындағы құрбандық немесе той болуы мүмкін, себебі келт мифологиясында жабайы торғай өткен жылдың символы саналған (Еуропалық жабайы торғай тіпті қыс ортасында да ән салуымен белгілі, ал оның Нидерландтағы аты – «қыс патшасы» осыны көрсетеді); жабайы торғайдың келт тіліндегі атаулары (draouennig, drean, dreathan, dryw және т.б.) друидтық рәсімдермен байланысты екенін көрсетеді. Уэльс батыры Ллеу Ллаў Гиффс құсты атып өлтіру арқылы атын алады. Ол құстың «аяғының шеміршігі мен сүйегінің арасына» соққысын тигізеді, сонда анасы Арианрод: «Ақ шашты батыр шеберлікпен атыпты!» дейді. Осы сәтте оның асырап алған әкесі Гвидион өзін ашады, Ллеу Ллаў Гиффс деп жариялайды; «шеберлікпен атып, ақ шашты батыр» енді оның аты. Мэн аралында жабайы торғайды аулау ежелгі әйел сиқыршы немесе «әйелдер патшайымымен» (немесе қасиетті әйелмен) байланысты. Оның аты – «Техи Теги», бұл бритон тілінде «әдемі жинаушы» дегенді білдіреді (Мэн халқы алдымен бритон тілінде сөйлеген, кейін гэль тіліне көшкен). Әңгімеге сәйкес, Техи Теги өте әдемі болғандықтан, аралдың барлық ер адамдары оған үйлену үмітімен оның артынан еріп, үйлерін және егістіктерін тастап кеткен. Техи Теги оның күйермендерін өзенге алып барып, суға батырып жіберген. Оған қарсылық көрсетілген, бірақ ол жабайы торғайға айналып қашып кеткен. Ол аралдан қуылған, бірақ жыл сайын бір рет қайта оралып, оны аулайды.

Параллель дәстүрлер

Ирландияда, Мэн аралында, Уэльсте, Англияда және Францияда, "кельт дәстүрі берік орнаған аймақтарда" әдеттегі торғай аулау болған. Аймақтық айырмашылықтар болғанымен, осы рәсімнің негізгі схемасы қайда өткеніне қарамастан бірдей болды. 20 ғасырдың басында индустрияландыру мен көзқарастардың өзгеруі бұл дәстүрді жоя бастады.

Уэльс

Уэльсте "құбыжық аулау" (Hela'r Dryw) дәстүрі әр он екінші күні өткізілді және бұл практика Пемброкширде жиырмасыншы ғасырдың басына дейін жалғасты. Кейбір Мэн дәстүрлеріне ұқсас, Уэльсте өлген құбыжық әдетте "Құбыжық үйіне" орналастырылды - терезелері бар, жасылданған және ленталармен безендірілген кішкентай ағаш қорап, содан кейін оны "құбыжық тасымалдаушылар" көршілес аудандарда алып жүрді. Кейде "құбыжық ұлдары" тірі құбыжықты ұстап алып, оны Құбыжық үйіне қоятын, содан кейін құбыжық ұлдары адамдарды күн батқанға дейін, құс босатылғанға дейін кішкентай "патшаға" сыйлықтар беруге шақыратын.

Англия

Бұл дәстүр Англияның кейбір аймақтарында таралған, бірақ он тоғызыншы ғасырдың ортасына қарай бірте-бірте жойылды немесе билік тарапынан тыйым салынды.

Франция

Сол сияқты дәстүр желтоқсанның бірінші жексенбісінде Оңтүстік Францияның кейбір аймақтарында, оның ішінде Каркассонда да орындалады. Джеймс Джордж Фрейзер өзінің "Алтын бұта" атты еңбегінде Каркассондағы торғай аулау салтын сипаттаған. 1524 жылы Пю-ан-Веледе алғаш рет жазылған Fête du Roi de l'Oiseau мерекесі бүгінге дейін сақталған.

Галисия

Испанияның Галисия аймағында Caceria do rei Charlo (Король Карлді қуу) атты шара өтті. Виланова-де-Лоуренса тұрғындары кішкене торғайды қуалап, оны бір тіреуге байлап, жергілікті монастырьдың аббатына көрсетіп, аббат оларға тамақ-асу сыйлап, қала тұрғындары ұсынған төрт үміткердің ішіннен жергілікті қалалық кеңестің екі басшысын тағайындаған. Бұл дәстүр 16 ғасырдан бері жазылып келеді. Бұл дәстүрдің қандай күні өткізілгені нақты белгісіз; дереккөздер оны "Жаңа жыл күні" деп атайды, бірақ бұл Григориан күнтізбесіндегі Жаңа жылды емес, Рождестводан кейінгі күнді білдіруі мүмкін, себебі сол кезде ол жылдың соңы деп есептелген.

Халық әндері

1955 жылы Лиам Клэнси "The Wran Song" ("The Wren Song") әнін жазды, оны Ирландиядағы wrenboys орындаған. 1972 жылы Steeleye Span "The King" әнін Please to See the King альбомына енгізді, ол да осы дәстүрді көрсетеді; ал олардың Time альбомында дәстүрлі ағылшын халық әнінің атымен аталған "The Cutty Wren" әнінің тағы бір нұсқасы жазылған. "Hunting the Wren" Джон Киркпатриктің Wassail! альбомында кездеседі. The Chieftains "The Bells of Dublin" альбомында wrenboy күйлерінің жинағын жасады. Сигерсон Клиффордтың өлеңіне негізделген "The Boys of Barr na Sráide" әнінде де құс аулау оқиғасы маңызды орын алады. Ланкумның 2019 жылғы "The Livelong Day" альбомында Wren күнімен байланысты бірнеше аңыз бен салты айтатын "Hunting the Wren" атты трек бар. "The Wren [Wran] Song" Clancy Brothers және Tommy Makem-нің 1995 жылғы Ain't It Grand Boys: A Collection of Unissued Gems альбомында, "Балалар попурисіндегі" соңғы ән ретінде де табылады.