Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майдандағы шайқас Типваль қырқасының шайқасы – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сома шайқасы барысында Резервтік армияның (генерал-лейтенант Губерт Гоф) алғашқы ірі шабуылы болды. Шабуыл Морваль шайқасындағы Төртінші армияның шабуылынан 24 сағаттан кейін басталып, оның нәтижелерін пайдалануды көздеді. Шайқас шығыста Курселеттен, Альберт-Бапаум тас жолының жанында, батыста Типваль мен Швабен бекінісіне (Schwaben Feste) дейін жүрді. Типваль қырқасы жақсы бекітілген еді, ал неміс қорғаушылары зор ерлікпен күресті. Бірінші күнінен кейін британдық жаяу әскер мен артиллерияның үйлестірілуі, окоптардың, дугаттардың және снарядтардың құлаған жерлеріндегі шайқастың салдарынан шатасу тудырғандықтан төмендеді. Резервтік армияны қайта ұйымдастыру және Анкр биіктіктерінің шайқасына (1 қазан – 11 қараша) дейін ақырғы британдық мақсаттарға қол жеткізілмеді. Ұйымдастыру қиындықтары мен ауа райының нашарлауы генерал Жозеф Жоффренің ағылшын-француздық әскерлердің күшті, үйлестірілген шабуылдарын жалғастыру ниетіне кедергі келтірді. Олар қыркүйек айының соңында байланыссыз болып, тиімділігі төмендеді, сонымен бірге неміс қорғанысы қайта жанданды. Британдықтар газ соғысы, пулеметтермен атқылау және танк пен жаяу әскердің өзара әрекеттесуі саласында жаңа тәсілдерді сынап көрді. Сомма майданындағы неміс қорғаушылары Верденнен әскерлерді, артиллерияны және ұшақтарды қайта ұйымдастырып, күшейткеніне қарамастан, ағылшын-француздық әскерлердің адам және материалдық артықшылығына төтеп беруге күресті. Қыркүйек айы Соммадағы неміс әскерлері үшін ең көп шығынға ұшыраған ай болды.

Тактикалық өзгерістер

Резервтік армия штабтары арасында шабуыл тактикасы бойынша пікірталас болды. II корпустың командирі, генерал-лейтенант Клод Якоб, британдық майдан және ешкімнің жеріне неміс контр-бомбалауынан қалуды болдырмау үшін бір қатармен шабуыл жасауды жақтады, мұндай бомбалау әдетте британдық шабуылдар басталғаннан кейін 6-8 минуттан соң түседі. Якобтың пікірінше, қолдау көрсеткен әскерлер шабуылдың сәттілігіне аз үлес қосады және тек қана қаза тапқандардың санын арттырады. Якоб сондай-ақ түстен кейінгі шабуылдарды қолдады, өйткені оның корпусы жасаған алты шабуыл сәтті аяқталды, ал таңғы екі шабуыл сәтсіз болды. Резервтік армия командирі, генерал-лейтенант Губерт Гоф, оған толық сенімді болмаса да, қауіпті аймақты жылдам өту үшін қолдаушы әскерлерге ерекше мән берді. Гоф сонымен қатар 18 қыркүйектегі шабуылдың киноматериалдарын пайдаланып, жаяу әскердің топтап жылжуына қарсы шешім қабылдады, себебі олар артиллерияға тиімсіз болып шықты, ал топтар арасындағы неміс қорғанысы басылмағандықтан, олар алдыңғы қатардағы жаяу әскерді кесіп, қанаттардағы қолдаушы топтар мен әскерлердің жылжуын тоқтату мүмкіндігіне ие болды.

Британдық шабуылға дайындық

18-ші (шығыс) дивизия (генерал-майор Ивор Макссе) үшінші армия аймағында үш апталық жауынгерлік дайындықтан кейін оңтүстікке қарай жылжыды және 8 қыркүйекте ІІ корпусқа қосылды. Барлық рота, батальон және бригада командирлері жерді таныстырып, ІІ корпустың штаб бастығы бригадир генерал Филип Хауэлл лекция оқыды. Хауэлл дивизияға жергілікті жағдай және соңғы тәжірибе туралы мәлімет берді, бұл тамыз айынан бері Фландрияда болған бөлім командирлері үшін пайдалы болды. Дивизияға екі дивизиялық далалық артиллериясы қосылды, ал ІІ корпус дивизия командирінің қарамағына гаубицалар батареясын және төрт танк қойды. 21 қыркүйекте Типвальдың оңтүстігіндегі окоптар 49-шы (Батыс Ридинг) дивизиясынан қабылданып, шабуылға дайындау жұмыстары басталды. Корольдік инженерлік роталар, пионерлер және екі жаяу әскер батальоны жинақтау және байланыс траншеяларын қазып, қолданыстағы бекіністерді жақсартты; төрт түндік қазу жұмыстары барысында жабдықтау қоймалары дайындалды. Аутуилден Типвальға дейінгі жол жөнделіп, қылқан жапырақты экран артына жасырылды, бұл неміс артиллериясының аз шабуылы кезінде жабдықтауды жеткізуге және жараланғандарды эвакуациялауға мүмкіндік берді. Дивизия бірінші толқындар шабуылға өткеннен кейін жинақтау және Гинденбург траншеяларын бос қалдыру және неміс қарсы шабуылынан аулақ болу үшін резервтік батальонды ұстап тұру жоспарын жасады. Неміс қарсы шабуылы тоқтағаннан кейін әскерлер шағын топтарда жылдам ілгерілеуі керек еді.

Британдық шабуыл жоспары

Батыс майдандағы Британдық экспедициялық күштердің (БЭК) бас қолбасшысы генерал сэр Дуглас Хейг Резервтік армияға Акиет-ле-Грандқа шабуыл жасауға және Үшінші армияға Гоммекортта флангты қорғау үшін шабуылға дайын болуға бұйрық берді. Гоф 26 қыркүйекте сағат 12:35-те шабуылды бастауға бұйрық берді. Мақсаты – немістерді Тьепвал қырқасының биік жерінен, Курселеттен батысқа қарай Швабен редутына дейін ығыстыру еді. Шабуылды Канада корпусы (генерал-лейтенант Джулиан Бинг) және ІІ корпус жүргізуге тиіс болды, әрқайсысы екі дивизиядан шабуылға шықты. Алға жылжу үш кезеңге бөлінді, соңғы шабуылға дейін он минуттық және бір сағаттық тоқталыстар қарастырылды. Канада корпусы оң жақта флангты қорғауды қамтамасыз етуге тиіс болды, Курселеттен солтүстік-батысқа қарай неміс траншеяларын басып алып, ІІ корпусының оң жағы алға жылжудың екінші кезеңінде Золлерн редутын, ал қырқаның жотасындағы соңғы мақсатта Стуф редутын алуға тиіс еді. Сол жақта корпус екінші кезеңде Типвальді басып алып, кейін Швабен редутына жетіп, Сент-Пьер Дивионға қарай төменге қарайтын бақылау позициясын иеленуге тиіс болды. Немістерді қырқадан ығыстырып, Альбертке қарай немістердің бақылауын жою және Анкре аңғарына бақылау орнату қажеттігіне ерекше назар салынды. Тьепвальдан батыстағы неміс фронты алға жылжу кезінде басып алынуға тиіс еді. Шабуылға 570 далалық қару, гаубица және минометпен бірге шамамен 230 ауыр қару, гаубицалар мен минометтер жұмылдырылды. V корпусының артиллериясы Анкреден солтүстікке қарай, неміс өзендерінің өткелдері мен оңтүстік жағалаудағы траншеяларға от жағу үшін қолданылды. ІІ корпусының артиллериясы редуттар мен Типваль ауылындағы неміс гарнизондарын әлсіретуге ерекше назар аударуы керек еді, бірақ британдық жаяу әскерінің иеленуіне арналған кейбір неміс траншеялары жеткілікті түрде қиратылмады. Артиллерия жоспарына екі өзгеріс енгізілді: газды снарядтар минометтерден атылды, ал екі шабуылдаушы корпустың пулеметтері артиллериялық жарылыс сызықтары арасындағы бос кеңістіктерге әуе шабуылын жүргізу үшін орналастырылды. Жаудың жаяу әскері үш минут ішінде, содан кейін екі минут ішінде, ешкімнің жері мен неміс позицияларын өтіп кеткен кезде қозғалуға тиіс еді. Барлық сегіз танктың алтауы ІІ корпусына бөлінді. Шабуылдаушы әскерлерді сергіту үшін дивизиялық ауыстырулар кейінге қалдырылды, оң жақта 22/23 қыркүйекте, ал сол жақта 24/25 қыркүйекте басталды. Сағат «ноль» таңертең емес, түстен кейін белгіленді, өйткені Макс соңғы мақсатты бекіту үшін күндіз үш сағатқа дейін ғана қалаған, сондықтан жұмыс қараңғыдан кейін жүргізілетін, бақыланатын артиллериялық отқа ұшыраудан сақтану үшін. Тьепваль шабуылынан кейін Анкре өзенінің бойында шабуыл жасау жоспарланған. 28 қыркүйекте тағы да мақсаттарды басып алуға және мүмкіндіктерді пайдаланып, жерді иеленуге бұйрықтар шығарылды, бұл қазан айының басында жоспарланған Төртінші армияның шабуылымен үйлестірілуі керек еді, ол Ле Транслой шайқасы ретінде белгілі болды. 29 қыркүйекке дейін Швабен және Стуф редуттары, ал 1 қазанға дейін Стуф траншеясы басып алынуға тиіс еді.

Неміс препараттары

Неміс алдыңғы позициясын 7-ші дивизия, 8-ші дивизия және 26-шы резервтік дивизия Курселеттен батысқа қарай Типвальға дейін ұстады. Ауылды екі полк қоршап тұрды, біреуі 2-ші гвардиялық резервтік дивизиядан бөлінген. Типвальдан Сен-Пьер-Дивионға дейінгі жерді 52-ші дивизиядан бөлінген полк ұстады. Неміс фронтының оңтүстік жағындағы позиция Типваль ауылының алдында орналасқан; алдында екінші желі, Стауфен Ригель (“Британдықтарда “Stuff Trench”, ал канадалықтарда “Regina Trench”) болды, одан әрі артта үшінші желі, Грандкорт Ригель (Грандкорт траншеясы) орналасқан. Типваль қамалының астындағы жертөлелер қоймалар мен баспана ретінде пайдаланылатын туннельдер кешеніне дейін кеңейтілген. Ауылдың ортасынан зиратқа дейін созылған, су астында қалған жол бойында қазылған бекіністер салынған. Батысқа қарайғы бастапқы фронт сызығында 144 терең қазылған бекініс болды. Типваль 1914 жылдан бері Вюртембергтік 180-ші жаяу әскер полкі (WIR 180) бақылауында болды, онда соғысқа дейін дайындықтан өткен көптеген әскерлер сақталған. Полк орын ауыстырылмады және Бапумды база ретінде пайдалана отырып, өздігінен дайындық жасауға рұқсат берілді. Цоллерн редуты Курселет пен Типваль арасындағы бірінші желіні қорғады, ал Стауфен (Stuff) және Швабен редуттары бірінші және екінші желілердің батыс жағын нығайтты. Типвальдың шығысындағы Муке фермасы қауіпті түрде оқшауланған, қорғаныс траншеяларынан тыс, жартылай қираған траншеямен ғана байланысқан. Оны қорғау кезіндегі шығындар аймақтағы гарнизонды әлсіретті, бірақ оған сәйкес келетін пайда болмады. Типвальдың оңтүстік-батысынан бастап, неміс алдыңғы позициясы солтүстікке қарай Сент-Пьер-Дивион және Анкрге дейін созылды. 22 қыркүйекте неміс гарнизондарына шабуылға дайындалып жатқаны туралы ескертілді, ал неміс артиллериясы британдық окоптарына және жабдықтау қоймаларына от жағуға кірісті. 26 қыркүйектегі шабуылға британдық әскерлердің жиналуы бұзылған жоқ.

23-26 қыркүйек

+ Somme ауа райы 23–30 қыркүйек 1916 ж. Күн жауын °F 23066°–43° жағымды 24072°–45° тұманды 25073°–50° жағымды 260.175°–54° жағымды 270.172°–52° жаңбырлы 28173°–54° жаңбырлы 291761°–54° жаңбырлы 30063°–41° тұманды.
Алдын ала бомбалау 23 қыркүйекте нашар көрінуде басталды, ал келесі бірнеше күн бойы таңертең және кешке тұман көтерілді. II корпус 60 мың далалық және 45 мың ауыр артиллерия оқ-дәрілерін атты. 24 қыркүйек күні түстен кейін Арнайы бригаданың жасағы Типвальға 500 жас ағызатын (газ) снарядтарын атқызып, сағат 17:00-ге дейін неміс траншеялық минометтерін үнсіз қалдырды. Муке фермасын басып алуға бағытталған алдын ала операция 24 қыркүйек күні кешке басталды, 11-дивизияның ротасы фермаға жеткенде, неміс бомбалауы мен дәл автомат атысымен жабылған бомбалау шабуылы британдықтарды кері шегінуге мәжбүр етті. Қарулы шабуыл 26 қыркүйекте сағат 12:35-те басталды. Оң жақтан Канада корпусы 2-ші Канада дивизиясының 6-шы Канада бригадасымен, сол жақтан 1-ші Канада дивизиясымен шабуыл жасады. Сағат 12:35-те 6-шы Канада бригадасы үш батальонмен және екі танкпен шабуылға шықты, бірақ неміс қарсы атысы оң батальонды траншеяда ұстап тұрды. Екі танк та ерте жоғалды, бірақ ортадағы 29-шы Канада батальоны он минут ішінде неміс майданына жетті, ал сол жақ батальоны алдыңғы және сол жақтан автомат атысымен тоқтатылды, оң жақтағы бірнеше әскерді қоспағанда. Сағат 22:50-де мақсат Twenty Road-тан батысқа қарай Miraumont Road-тың шығыс жағына дейін басып алынып, түнде екі қарсы шабуылға қарсы тұрды. 1-ші Канада дивизиясы екі бригадамен шабуыл жасады. Оң жақ бригада екі батальонмен Sudbury Trench-ке жетіп, сағат 13:00-де алға жылжуды жалғастырды, оң жақтағы Kenora Trench-ке жетті, ол солтүстік-батысқа қарай Regina/Stuff Trench-ке сағат 14:40-қа дейін жетті. Сол жақтағы батальон кешіктірілді; неміс бомбалаушылары флангқа қарсы шабуыл жасады және кері қайтарылды. Сол жақ батальоны неміс қарсы атысынан құтылу үшін ешкімнің жерінде орналасты, бірақ мақсаттарына жету үшін одан да қиын күреске түсті, екінші мақсатқа жету үшін түстен кейінгі сағаттың ортасына дейін уақыт кетті, ол тек қана жотадан аз болды, кейін сол жақ бригадамен байланысты. Сол жақ бригада екі күшейтілген батальонмен алға жылды, олар сол жақтан пулемет атысына ұшырады, бірақ Zollern Trench-ке жетіп, батыс бөлігін кейін алды. Сағат 13:00-де алға жылжу жалғасты, ол оңай қолға түсті. Оң жақ бригадамен байланыс орнатылды, бірақ сол жақтағы 11-ші дивизиямен байланыс орнатылмады. Канадалықтар Zollern Trench-ті бомбалап, баррикада салды, автомат атысы Hessian Trench-тің сол жағынан сәл шегінуге мәжбүр етті, қорғаныс флангі Hessian-нен Zollern Trench-ке кері қайтарылды және сағат 22:30-ға дейін қазылды.
Канада корпусының батысында II корпус 11-ші және 18-ші (Шығыс) дивизияларымен шабуыл жасады. 11-ші дивизия екі бригадамен алға жылды. Оң жақтағы 34-ші бригада екі батальонмен шабуыл жасады; Муке фермасына нөлден сәл бұрын шабуыл жасайтын және содан кейін кабинка шығыстарын күзетін бомбалау тобы. Екі батальон да неміс қолдау траншеясына (бірінші мақсат) жетті, бірақ бір батальонды неміс қарсы атысы британдық майдан сызығында ұстады. Оң қол батальоны Zollern қамалы арқылы шайқасып, тұншығып қалды және жоғарғы жақтағы тазалаушылардың көпшілігі қаза тапты. 50-ге жуық аман қалғандар оң жақтан Zollern орнына қарай қазған, ал басқалары редуттың батысына қарай баспана іздеген. Сол жақ батальоны Zollern редубы мен Midway Line-нан автомат атысына ұшырады, ол Муке фермасынан Thiepval-дың солтүстігіне дейін созылды. Бірнеше әскер Zollern орнына жетіп, қолдау батальонының қалдықтары оларды нығайтуға қарай жылжыды. Муке фермасы үшін шайқас жалғасты; екі танк жақын жерде қалдырылды, бір танктың пулеметтері алынып тасталды және экипаж жаяу әскер ретінде жалғасты. Көмекшілер алға жіберілді (оның ішінде пионер батальоны) және сағат 17:30-да соңғы 56 неміс түтін бомбаларымен шабуылдан кейін берілді. Сол жақтағы 33-ші бригада Nab Valley-ден екі батальонмен шабуыл жасап, сағат 12:45-те Joseph Trench-ке жетіп, Муке фермасы мен Типвальдың шығыс жағындағы Schwaben Trench-ке қарай алға жылды. Zollern Trench-ке сағат 13:30-да, ал Hessian Trench-ке сағат 16:00-де жетті, оң жақтағыны қоспағанда. Сол жақтағы 18-ші (Шығыс) дивизиямен Zollern орнында байланыс орнатылды және Midway Line резервті батальонмен тазартылды, ол сондай-ақ Hessian Trench-ті нығайтты, оң жақтағы неміс қарсы шабуылын теріске шығарды. 18-ші (Шығыс) дивизиясы Nab Valley-ден 53-ші бригаданың екі батальонымен шабуыл жасады, соңынан бір батальон ерді. Неміс қарсы атысынан қашу жоспары жұмыс істеді және бірінші мақсат, Schwaben Trench оң жақта және Pozières–St Pierre Divion жолы сол жақта, 12 минут ішінде қолға түсті. Екі танк қолдау үшін алға жылды, бірақ батальондар қайтадан алға жылғанда тез тұрып қалды, Zollern Trench-ке сағат 13:15-ке дейін аз қарсылықпен жетті. Алға жылжу неміс пулемет атысымен тоқтатылды, содан кейін әскерлер қараңғыда Zollern Trench-ке қайтып, алға бомбалауға тырысты. 54-ші бригада тар фронтпен шабуыл жасады, бір батальон ауылдан өтіп, бір рота бастапқы неміс майданының бойымен жылжыды, ал қалған екі батальон қолдау және резерв ретінде ерді. Алға жылған әскерлер неміс артиллериясынан қашу үшін нөлдік сағаттан бұрын алға жылды және Caterpillar Copse-тен екі танк алға жылды. Типваль арқылы өту баяу болды, шато руиналарынан пулемет атысымен тоқтатылды, танк келгенше және неміс пулеметтерін басып тастады, бірақ бір уақыттан кейін тұрып қалды. Жайлауды жоғалтқан жаяу әскерлер ауыл арқылы шайқасып, сағат 14:30-ға дейін солтүстік-батыс бұрышын қоспағанда, барлығын басып алды.

27-30 қыркүйек

27 қыркүйек күні түнде және таңертең 2-канад дивизиясының 6-бригадына неміс артиллериясының бомбалауынан кейін, жасалған барлау тобы немістердің шегінгенін анықтады және бригада Дайк-роудқа дейін неміс жаттығу окоптарына қарай жылжыды, солтүстік-шығысқа қарай бағытталды. 1-канад дивизиясы таңертең Кенора окопында қарсы шабуылға ұшырады және шабуылдан кейін окоп қайтадан басып алынғанша кері шегінуге мәжбүр болды. Сағат 18:00-де неміс гранаталық шабуылы окопты қайта басып алуға жақындады, бірақ соңғы сәтте тойтарылды; кейін канадалықтар қолдау окопына шегінді, содан кейін таңғы сағат 02:00-де қарсы шабуыл жасады, ол сәтсіз аяқталды. II корпус аймағында 11-дивизия Золлерн бекінісін бос екенін тапты. Золлерн окопы батысқа қарай Мидуэй сызығымен қосылатын жерге дейін және шығысқа қарай канадалықтармен байланысу үшін басып алынды. Сағат 10:00-де жоспарланған шабуылды Штуф бекінісінен және Гессен окопынан автоматтық оқтар тоқтатты. Резервтегі 32-бригадаға шабуылды 15:00-де жалғастыруға бұйрық берілді. Шабуыл кейінге қалдырылды, бірақ екі батальонның бірі шабуылдап, Штуф бекінісінің оңтүстік жағына жетті. Бір сағаттан кейін батыстағы Гессен окопы басып алынды және сағат 21:00-де батальон Золлерн бекінісінен солтүстік-батысқа қарай гранатамен шабуылдады. Сол жақ бригада таңертең шығысқа қарай шабуылдап, 34-бригадамен байланысты және сағат 15:00-де Гессен окопының қалған бөлігі басып алынды. 53-бригада 18-ші (шығыс) дивизияның оң жағында Золлерн окопын нығайтты, содан кейін Стокс минометтерінің шабуылынан кейін Болгарен окопының бір бөлігін алды. 54-бригадада бірліктердің ауысуы тез аяқталды және таңғы сағат 05:45-те Тхипеваль арқылы шабуыл қайта басталды, ол Тхипевальдың батысындағы алғашқы британдық майдан сызығында 49-шы (Батыс Райдинг) дивизиясының 146-шы бригада батальонымен бірге болды. Сағат 11:00-ге дейін Тхипевальдың барлығы басып алынды және 53-бригадамен байланыс орнатылды, 146-шы бригада түнде 25-дивизия бригадасымен алмастырылды. 28 қыркүйекте таңертең 6-бригаданың оң жағында, 2-канад дивизиясының алдында атты әскер тобы жылжыды, бірақ автоматтық оқтармен тез тоқтатылды. Бригада неміс жаттығу окоптарынан ары қарай солтүстік-шығысқа қарай бекінді және батальон солтүстікке қарай Курселет окопына қарай жылжыды, Регина окопынан неміс пулеметтерінен отқа түсті. Түстен кейін тағы екі рет және кешкі сағат 20:30-да тағы бір рет әрекет жасалды, бірақ бұл сәтсіз болды. Түнде төрт канадалық бригада 4-ші және 8-ші бригадалармен алмастырылды. II корпуста 32-бригада 11-дивизияның оң жағында болды, ол 18:00-де Штуф бекінісі мен Гессен окопын алуға дайын болды, бірақ шабуыл кейінге қалдырылды. Штуф бекінісінің қалған бөлігіне жасалған гранаталық шабуыл жер алды, бірақ кейіннен тоқтатылды. 18-ші (шығыс) дивизия сағат 13:00-де Швабен бекінісіне шабуыл жасады, оң бригада Золлерн окопы бойымен Мидуэй сызығына дейін, ал қосымша батальон бекініске шабуылдады және 54-ші бригаданың батальоны сол жақтан бастапқы майдан шебіне дейін шабуылдады. Болгар окопы тез алынды, бірақ Мидуэй сызығындағы немістер ұзақ уақыт тұрды. Сағат 14:30-да Швабен бекінісінің шығыс шетіне жақындап, оң жағында 11-ші дивизиямен байланыс орнатылды. Кейінірек әскерлер бекіністің оңтүстік-батыс бұрышына жетті және сағат 17:00-ге дейін бекіністің оңтүстік жағы басып алынып, оң жақтағы Мидуэй сызығындағы әскерлермен байланыс орнатылды, сол жақтағы 54-бригаданың аралас топтарымен байланыс орнады. Бекіністің батысы кешкі сағат 20:00-де алынды және 49-шы (Батыс Райдинг) дивизиясының барлау тобы неміс майданының бөліктерін басып алды, содан кейін 54-ші бригаданың сол жағындағы әскерлермен кездесті. Түнде гранаталық шайқастар ара-тұра орын алып, 55-бригаданың батальоны 54-бригаданың алдыңғы жағын басып алды. 29 қыркүйекте 3-канад дивизиясының 8-бригадасы түскі уақытта 11-дивизиямен сол жақтан шабуылдап, Гессен окопына жетті, олар жоғалып, содан кейін неміс бомбалауы мен қарсы шабуылдары кезінде қайтадан қолға алынды. II корпус аймағында 11-дивизия оң жақтан Штуф бекінісі мен Гессен окопына шабуыл жасады, олардың көпшілігі басып алынды және канадалықтармен байланыс орнатылды, ал бекініске шабуыл сәтсіз аяқталды. 18-ші (шығыс) дивизиядағы батальондық ауысулардан кейін таңғы сағат 07:30-да Швабен бекінісінің батыс шетімен гранаталық шайқас басталды, ол күні бойы жалғасты; алған жерді ұстап қалу мүмкін болмады және батальон кейіннен басып алынған неміс майдан жүйесіндегі әскерлерді босатты. 30 қыркүйекте 11-дивизия сағат 16:00-де Штуф бекінісіне шабуылды қайта бастарды, гранаталық топтар батысқа қарай Гессен окопы бойымен және Золлерн окопы бойымен жылжыды, ол түнге қарай бекіністің оңтүстік жартысын басып алды. Канадтық гранаташылар Гессен окопын басып алуға көмектесті және дивизия түнде 25-дивизиямен алмастырылды. Таңғы қарсы шабуыл 18-ші (шығыс) дивизиясын Швабен бекінісінің оңтүстік және батыс жақтарынан ығыстырды; оңтүстік жағы қайта басып алынды және сағат 16:00-де бекіністің солтүстік жағы алынды. Тағы бір неміс шабуылы сағат 21:00-де солтүстік жақтан Штуф окопына дейін қайта басып алды.

Әуе операциялары

4-ші және 7-ші эскадрильялар шабуыл алдында неміс сымдары мен окоптарының жағдайын бақылау үшін бірнеше төменгі барлау рейстерін жасады. Бас штабтың (GHQ) қанатты және корпустық эскадрильяларының әуе бақылаушылары тікелей байланыс сақтап, жаяу әскердің жүрісін, крейсерлік артиллерияның қолдауымен Типвальға енуін қадағалады, бұл кейбір неміс әскерлерін қашуға мәжбүр етті. Сағат 13:10-да британдық әскерлер Гессен окопында суретке түсірілді және әуе бақылаушылары Типвальдың солтүстік-батыс бұрышын қоспағанда, жаудан алынғанын хабарлады. Ұшақтағы артиллерия бақылаушылары мен бақылау шарындағылар алғашқы 24 сағат ішінде 64 белсенді неміс батареясын анықтады және тағы 103 батареяның орналасқан жерін білдірді. Жердегі бақылаушылар алты неміс батареясын нысанаға алды, ал әуеден бақылау тағы 22 батареяны бомбалауға мүмкіндік берді. Мираумонттан оңтүстікке қарай 4-ші эскадрильяның әуе бақылаушысы британдық ауыр артиллериясының таратуымен жолда шамамен 1000 неміс әскерін көрді. IV және V бригадаларының эскадрильялары окоптарға, артиллерияға және казармаларға 135 дана 20 фунттық бомба тастады, ал III бригада нашар көрінуге қарамастан Лагникур әуежайын бомбалады және неміс желкенді шарына шабуыл жасады. 60-шы эскадрильяның «Ньюпорт» ұшақтары екеуін Ле Приер зымырандарымен атып түсірді және жердегі шарына фосфорлық бомбалармен шабуыл жасады. 19-шы эскадрилья Барастрдегі неміс дивизиясының штабына 64 дана 20 фунттық бомбамен шабуыл жасады. Екі неміс ұшағы атып түсірілді және төрт ұшақ зақымдалды, ал Бапомда бір британдық ұшақ жоғалды, бірақ неміс ұшақтары жылдамдығының арқасында қақтығыстан қашып кетті. Келесі күні британдық барлаушылар таңертең көптеген неміс құрамаларымен кездесті, бірақ қатты жаңбыр ұшуды тоқтатты. 27-ші эскадрильяның алты ұшағына Освальд Боэльке басқарған Jagdstaffel 2 (Jasta 2) эскадрильясының бес «Альбатрос» D.I ұшағы шабуыл жасады, олар үш ұшақты атып түсіріп, бір «Мартинсайдты» зақымдады. 70-ші эскадрильяның таңертеңгі теміржол барлауы кезінде тағы бір британдық ұшақ жоғалды. 28 қыркүйекте V бригадасының ұшақтары Швабен бекінісінде британдықтардың ілгерілеуін хабарлап, 31 оқ-дәрі орнына артиллерия отын бағыттады және тоғыз оқ-дәрі қоймасын жарылқады. Неміс ұшақтары аз болды, бірақ екеуі атып түсірілді, екеуі зақымдалды, ал біреуін 60-шы эскадрильяның ұшқышы басқарған жаңа Spad S.VII атып түсірді. 29 қыркүйекте нашар ауа райы көптеген ұшақтарды тоқтатты, бірақ келесі күні аспан ашық болды, 500 әуе суреті алынды және төменгі барлау неміс окоптары мен сымдарының жағдайын бақылады. Швабен және Шваф бекіністерін басып алумен немістерге әуе бақылауын жоққа шығару маңыздырақ болды, сондықтан он бір ұшақ қайтадан Лагникур әуежайына шабуыл жасады, оларды 11-ші және 60-шы эскадрильялар сүйемелдеді. Көптеген неміс ұшақтары ұшып, британдық ұшақтарға шабуыл жасады, үш неміс ұшағы атып түсірілді және біреуі зақымдалды, ал бір F.E. 2b жоғалды.

Германияның 1-ші армиясы

Курселетке жақын 7-дивизияның үш полкі де алдыңғы қатарда, әрқайсысы бір батальонмен, қолдау және резервтік желілерде орналасты. Альберт-Бапаум жолының жанындағы алдыңғы траншеялар жылдам жауылдаумен алынды, ал ортадағы 72-ші жаяу әскер полкі (IR 72) өз бекінісін сақтап тұрды, оң жақтанғы полк баяу кері шегінді, бірақ «ештеңе жоқ» аймағындағы Фабек Грабенді (Фабек траншеясын) басып алып, канадалықтарға тосқауыл қойды, оны британдық артиллерия жоспарлаушылары ескі деп санап, назардан тыс қалдырған. Немістер тез арада қамалға алынып, сағат 12:55-те елу аман қалғандары капитуляциялады. Канадалықтар екі жақта да алға жылжып, тез арада Золлерн Грабенді (Золлерн траншеясын) басып алды. Сағат 13:30-да IR 72 екі жағынан да қанаттан шабуылға ұшырады, сонда қолдау батальонының күшелері Курселет-Мираumont жолының батқан бөлігі бойымен, Стауфен Ригельдің (Стауфен траншеясының) оңтүстігінде қорғаныс қанатын құрды, ал қалғандары сол жақтағы 393-ші резервтік жаяу әскер полкіне қосылды. Кешке қарай британдық артиллерия Золлерн Грабенді еске түсіретін ландшафтқа айналдырды, ал британдық әуе күштері траншеяны 45,72 метр биіктіктен автоматты түрде атқылады. Канадалық шабуылдар кері қайтарылды, ал түн ортасындағы екінші әрекет күшейтілген күштердің көмегімен тоқтатылды. Канадалықтар екі жақта да алға жылжып, Золлерн Грабеннің екі жағынан және Гессен Вегінің шығыс жағынан айналып өтті, ол IR 26-ның алдыңғы және қолдау батальондары жойылғанда құлады, азаматтардың бірнешесі Стауфен Ригельге қайтып, полк жауапты болған траншеяның бөлігін ұстап тұруға тырысты, бірақ олар түстен кейін канадалықтардың алға жылжуын тоқтатуға қол жеткізді, Кольтеур-Грандкорт жолындағы траншеяның бір бөлігінен басқа. Қараңғы түскеннен кейін 7-дивизия оңтүстікке қарай Стауфен Ригельге және төменгі Фестедегі (төменгі позициядағы) Писді қорғау үшін шығысқа қарай шегінді. IR 93, 8-дивизия, Золлерн бекінісінен және Золлерн Ригельдің бір бөлігінен Тьепвалдың шығыс шетіне дейін қорғанысты ұстады, Гессен Вег және Стауфен Ригельде қолдау көрсетті. IR 165 Муке Ригель (Муке траншеясы) бойымен батысқа қарай Типваль-Позьер жолына дейін жалғасты, Муке фермасындағы ротамен және Grüne Feste (Жасыл бекініс), (Орталық желі), Гессен Вег және Стауфен Ригельдегі қолдау батальондарымен, ал IR 153 Grosser Riegel-ді Позьер жолынан Типвальдың шығыс шетіне дейін, Schwaben Riegel және Гессен Вегтегі қолдаушылармен ұстады. IR 153-тің Типваль шетіндегі қорғанысы үш танк пайда болғанда құлдырады, олар автоматты түрде ату мен қол гранаталарына төтеп бере алатынын көрсетті. Гроссер Ригель (Үлкен ор) және Швабен Ригель аймағындағы неміс әскерлерінің барлық 1 1/2 батальоны британдық жаяу әскерлерімен басып алынды, көбісі қашуға үлкермеді. Түстен кейін артиллериядан шыққан шаң мен түтін ауада тұрып, Гессен Вегке қарай британдық жаяу әскерінің алға жылжуын жасырды, онда оларды екі резервтік рота тоқтатып тұрды. Неміс қорғанысы екі жағынан да қамалға алынды, сол жақтағы Муке фермасы қоршалып (кешкі сағат 18:00-ге дейін ұсталды). Муке Ригель басып алынды, сол жақтағы IR 165 Grüne Feste бойымен кері шегінуге мәжбүр болды. Золлерн бекінісіндегі немістер дәлдікпен жасалған қарсы шабуылға көмектесіп, бекіністе қалды. Оңтүстік-батысқа қарай қашып шығуға тырысқан британдық артиллерия батареясы автоматты түрде атумен жойылды. Тағы бір бомбалаудан кейін британдықтар шабуылды қайта бастады және сағат 15:00-де кері қайтарылды. Сол жаққа қарай алға жылжыған канадалық әскерлер сол жақтан қанатқа қауіп төндірді, ал британдық әскерлер оң жақтан өтіп, аман қалғандарды Гессен Вегке кері шегінуге мәжбүр етті. Түнде Стауфен Ригель бірінші желіге айналды, ал оның алдындағы жер алдыңғы посттармен ұсталды. Таңертең ерте жаңа дивизиялық майдан сызығы Гессен Вег пен Стауфен Ригель арасында белгіленді, сол жақтағы байланыс Grandcourt-Courcelette жолында 7-дивизияның оң жағымен және оң жағы Feste Grüne-ге дейін созылды. 26-шы резервтік дивизияның 180-ші жаяу әскер полкі (IR 180) 77-ші резервтік жаяу әскер полкінің бір бөлігімен Типвальды ұстады; Швабен бекінісі мен солтүстік-батыстағы ескі майдан сызығын 66-шы жаяу әскер полкі ұстады. Қолдау және резервтік батальондар Швабен Ригель, Грюне Фесте және Стауфен Ригельде орналасты. Шабуыл алдында британдықтардың жиналатын траншеяларын қазуын көріп, қорғаушылар ескертілді және британдық жаяу әскерінің алғашқы екі толқыны атып түсірілді. Аутуилл Вудтан үшінші толқынға жетекшілік ететін танк пайда болды, ол алғашқы екеуінің тірі қалғандарын жинап, неміс позициясына жақындады, дәл сол кезде Типваль қорғанысының оңтүстік және батыс жағындағы IR 180 компаниялары батысқа қарай қозғалатын британдық бомбалаушылардың шабуылына ұшырады. Кейбір британдық әскерлер Типвальдың артындағы Болгар Вегіне (Болгар траншеясына) жетті, онда қолдау роталары батысқа қарай одан әрі жылжуын тоқтатуға қол жеткізді. 30 минут ішінде британдықтар Grüne Feste-ге де жетіп, Гессен Вегінен тысқары тексеру жүргізді. Сағат 18:30-да 26-шы резервтік дивизия штабына көпіршікпен хабарлама келді, онда I батальонда он сегіз адам қалғаны айтылды. Типваль гарнизоны шамамен 75 пайыз шығынға ұшырады және аман қалғандар Типваль-Грандкорт жолындағы Hohen Weg және Болгар Вегтен Grüne Feste-ге дейін жиналды.

Француз операциялары

Морвальдағы бірлескен шабуылды мұқият жоспарлау қажет болды, себебі француздың алтыншы армиясы шығысқа және солтүстік-шығысқа қарай жылжуда болды. Британдықтармен байланысты сақтау үшін солтүстікке жасалатын жаңа шабуылға оңтүстікте орналасқан онінші армиядан әскер мен артиллерия күштері тартылды. Верденнен артиллерия мен әуе күштері жеткізілді, ал XXXII корпус I корпустың оң жағын иеленді. Алтыншы армия Моислайнс–Ле Транслой сызығына жақын жылжуы тиіс еді. 25 қыркүйекте Фош араласып, I корпус пен XXXII корпусының солтүстікке қарай Сайли-Сайлизельге шабуыл жасауын, ал V корпусының оң жақтан қорғауын қамтамасыз етті. 26 және 27 қыркүйек күндері кешке жасалған ірі шабуылдар, өте күшті неміс артиллериясының отына қарамастан, аз ғана аумақты бағындырды. Файолль шабуылды жаңарту үшін кең ауқымды артиллериялық дайындық қажеттігіне келіп, қорытынды жасады.

Талдау

Неміс деректерінде соғыста Курселеттің солтүстік-батысында және Типвальдың шығысындағы шабуылдар жеңіліске алып келгендігі айтылады. Резервтердің жетіспеуі 7-дивизияны шығысқа қарай шегінуге мәжбүр етті, ал британдық 11-дивизияның сәттілігі Типвальды оң жағынан айналып өтуге мүмкіндік берді, нәтижесінде ауыл мен гарнизонның көп бөлігі жауға түсті, британдықтар шабуылды алдыңғы шепте жалғастырды. Британдықтар келесі бірнеше күнде Штуф және Швабен бекіністеріне қарай жылды, онда немістер 1 қазан күні басталған Анкр биіктіктері шайқасында жеңіліске ұшырады. Бұл жерден және француздың 6-армиясы аймағындағы Сайли-Сайлизельден басқа, Базентин қыраты басып алынды, бұл жоғарғы Анкр өзенін және солтүстік жағалаудағы тік жарларды және аңғарларды бақылауға мүмкіндік берді. Британдықтар өздерінің артиллериясын тиімдірек қолданды, ал неміс артиллериясының оқ-дәрі жұмсалуы қыркүйекте 4,1 миллион снарядқа жетті, тамызда 1,5 миллион болған, бірақ тиімділігі төмен болды, көптеген оқ-дәрілер байқалмаған аймақтарды бомбалауда тиімсіз жұмсалды, ал қорғаныс атысы үш минутқа ғана шектелді; неміс зеңбіректердің 25 пайызына дейіні механикалық бұзудың салдарынан жарамсыз болып қалды.

Шығындар

1-ші канадтық дивизиясының 1–30 қыркүйектегі шығындары 6254 адамды, ал 11-ші дивизияның 26–30 қыркүйектегі шығындары 3615 адамды құрады (ерлердің шамамен 70 пайызы жараланған). 18-ші (Шығыс) дивизиясының қазасы 4000 адамды жетті. Неміс әскерінің шығындары белгісіз, бірақ қыркүйек айы шайқастың ең қымбат айы деп есептеледі, шамамен 135 000 адам шығынға ұшырады. 14–30 қыркүйек аралығында Резервтік армия тұтқындаған шамамен 10 000 әскердің 2300–2329-ы, сондай-ақ 27 зеңбірек, 200 пулемет және 40 траншеялық миномет жойылды.

Кейінгі операциялар

Британдық операциялар 30 қыркүйекте Швабен бекінісінің үлкен бөлігін жаулап алумен аяқталды, бұл Тьепваль шайқасының бірінші күндік мақсаты болған және 36-шы (Ульстер) дивизиясы шабуылдаған аймақ еді. 1 қазанда басталған Анкер биіктіктері шайқасында Тьепваль шайқасының соңғы мақсаттарына жетілді; 14 қазанда Швабен бекінісінің қалған бөлігі жаулап алынды, ал Канада корпусы 11 қарашада Регина траншеясын толық жаулап алды.

Еске алу

Тьепвал позицияларының бірінші күнгі мақсат ретіндегі маңыздылығы, олардың үш айға жуық уақыттан кейін ғана басып алынуы себепті, Тьепвал шпорының ең биік нүктесі "Соммада жоғалып кеткендерге" арналған ағылшын-француз ескерткішінің орны ретінде таңдалды. Соммадағы жоғалып кеткендерге арналған Тьепвал ескерткіші 1916 жылдан 1918 жылға дейінгі шайқастарда қаза тапқан, бірақ денелері табылмай қалған ерлерге арналған. Ескерткіштің тіректерінде 72 000-нан астам британдық сарбаздың есімдері жазылған, олар Сомма шайқасы даласында қаза тапты, "бірақ соғыс бақыты оларға өлімдегі серіктеріне берілген танымал және құрметті жерлеуден айырылды".