Бірінші дүниежүзілік соғысындағы Ле Транслой шайқасы

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Ле Транслой шайқасы: британдық әскерлердің Сомма шайқасындағы соңғы үлкен шабуылы. Неміс әскерлерінің қарсылығы, ауа күштерінің ролі.

64 мин оқу

100%

Дереккөз: Battle of Le Transloy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі шайқас

Ле Транслой шайқасы – 1916 жылғы Сомма шайқасында Ұлыбритания экспедициялық корпусының (ҰЭК) төртінші армиясының соңғы ірі шабуылы. Бұл шайқас француздың онінші және алтыншы армияларының оңтүстік қанатындағы және резервтік/бесінші армияның солтүстік қанатындағы шабуылдарымен бірге, 28 тамызда құрылған Баварияның Руппрехт армиялар тобына (Heeresgruppe Rupprecht) қарсы жүргізілді. Солтүстік армиялар тобының (GAN) қолбасшысы және Соммадағы әскерлердің үйлестірушісі генерал Фердинанд Фош, қыркүйек айындағы үзбе-үзбе шабуылдарды жалғастыра алмады, себебі үздіксіз жаңбыр, тұман және көліктік қиындықтар ұшақтарды жерге түсірді, майданды батпаққа айналдырды және 1 шілдеден бері қиратылған жолдар арқылы жабдықты жеткізуді өте қиын етті. Соммадағы неміс әскерлері қыркүйектегі жеңілістерден кейін қайта жиналды, шаршаған бөлімдерді жаңа дивизиялармен алмастырды, сондай-ақ Верденнен немесе Батыс майданның басқа бөліктерінен ауыстырылған ұшақтар, артиллерия және оқ-дәрілермен күшейді. Неміс әуе күштерінің (Die Fliegertruppen) басқару орталықтандырылды және жаңа Luftstreitkräfte (Неміс әуе күштері) күшейтілген күштермен және жаңа, жоғары сапалы истребительдермен ағылшын-француздық әуе басымдылығына қарсы тұра алды. Неміс ұшқыштары ағылшын-француздық авиаторлардың артиллериялық бақылау және байланыс үшін әскерлерге көмектесу мүмкіндігін одан әрі шектеді. Неміс әскерлері қазан айында қыркүйекке қарағанда аз аумақты жоғалтты және аз шығынға ұшырады, бірақ шығынның үлесі 78,9 пайыздан 82,3 пайызға дейін өсті. Жаңбыр, тұман және лай немістер үшін аз қиындықтар туды, олар жабдықты тасымалдау үшін тар жолдармен жүруге мәжбүр болды және бұрынғы жерлеріне қайтаруға тырысты. Неміс артиллериясының алғашқы майдан шебі мен қазан айындағы желі арасындағы сирек жолдарға жасаған шабуылдары британдық және француз әскерлерінің қиындықтарын арттырды; ағылшын-француздық шабуылдардың ауқымы мен мақсаттары біртіндеп жергілікті операцияларға дейін азайды. Әрбір әскер қасіретке толы жағдайға төтеп берді, бірақ немістер қысқы суықтар шайқасты аяқтайтынын білді, соған қарамастан ауруларға байланысты көптеген қосымша шығындарға ұшырады. Британдықтар мен француздар немістерден көп болды және бөлімдерді жеңілдету үшін оларды қысқа мерзімде ауыстыра алды. Соғыс кезінде және кейін қазан айындағы шабуылдарды жалғастырғаны үшін генерал сэр Дуглас Хейг пен генерал Генри Роулинсонды қатты сынға алған Уильям Филпот 2009 жылы британдықтардың шайқастағы стратегиялық рөлін, француз тілектеріне бағынуын, Жоффр құрған одақтас шабуыл тұжырымын және Ле Транслойдың оңтүстігіндегі француз шабуылдарына қолдау көрсету қажеттігін көрсетті. 2017 жылы жарық көрген еңбекте Джек Шелдон неміс әскерлерінің бастан кешкен азапты сипаттайтын неміс материалдарын аударды.

The Battle of Le Transloy was the last big attack by the Fourth Army of the British Expeditionary Force (BEF) in the 1916 Battle of the Somme in France, during the First World War. The battle was fought in conjunction with attacks by the French Tenth and Sixth armies on the southern flank and the Reserve/5th Army on the northern flank, against Army Group Rupprecht of Bavaria (Heeresgruppe Rupprecht) created on 28 August. General Ferdinand Foch, commander of groupe des armées du nord (GAN, Northern Army Group) and co ordinator of the armies on the Somme, was unable to continue the sequential attacks of September because persistent rain, mist and fog grounded aircraft, turned the battlefield into a swamp and greatly increased the difficulty of transporting supplies to the front over the roads land devastated since 1 July. The German armies on the Somme managed a recovery after the string of defeats in September, with fresh divisions to replace exhausted troops and more aircraft, artillery and ammunition diverted from Verdun or stripped from other parts of the Western Front. Command of the German Air Service (Die Fliegertruppen) was centralised and the new Luftstreitkräfte (German Air Force) was able to challenge Anglo French air superiority with the reinforcements and new, superior, fighter aircraft. The German flyers further reduced the ability of the Anglo French airmen to support the armies with artillery observation and contact patrols in the rare periods of clear weather. The German armies lost much less ground and had fewer casualties in October than in September but the proportion of casualties increased from 78.9 to 82.3 per cent of the Anglo French total. Rain, fog and mud were lesser problems for the Germans, who had to carry supplies forward over a much narrower beaten zone and were being forced back onto undamaged ground. German bombardments on the few roads between the original front line and the line in October increased the difficulties of the British and French armies; the size and ambition of Anglo French attacks was reduced progressively to local operations. Every soldier endured miserable conditions but the Germans knew that the onset of winter would end the battle, despite the many extra casualties caused by illness. The British and French outnumbered the Germans and could relieve divisions after shorter periods in the line. Severe criticism of General Sir Douglas Haig and General Henry Rawlinson during and since the war for persisting with attacks on October, was challenged in 2009 by William Philpott, who put the British share of the battle into the context of strategic subordination to French wishes, the concept of a general Allied offensive established by Joffre and the continuation of French attacks south of Le Transloy which had to be supported by British operations. In a 2017 publication, Jack Sheldon translated overlooked German material on the ordeal endured by the German armies.

Стратегиялық даму

Қыркүйек айында Фош Соммадағы төрт ағылшын-француз армиясының кезегімен шабуылдарын ұйымдастырды, олар бұрынғы айларға қарағанда көбірек аумақты басып алып, немістерге ай сайынғы ең көп шығынды келтірді. Морваль шайқасы (25–28 қыркүйек) кезінде француздың алтыншы армиясы (генерал Эмиль Файоль) Бушавестің маңындағы Перонн–Бапум тас жолынан өтіп, төртінші армия (генерал Генри Роулинсон) орталықта Морваль, Лесбёф және Гюдекуртты алды, ал резервтік армия (генерал-лейтенант Губер Гоф), 30 қазан күні бесінші армияға айналды, сол жақтан Типваль қырқасының көп бөлігін басып алды. 29 қыркүйекте генерал сэр Дуглас Хейг төртінші армияға Бапумға қарай жорық жоспарын жасауды тапсырды, оң жақта Ле Транслойға, ал сол жақта Альберт–Бапум тас жолының солтүстігіндегі Лопарт Вудқа жеткенін көздейді. Резервтік армия Тьепваль қырқасы шайқасынан (26–28 қыркүйек) кейін Анкре аңғарына шабуылдар жасап, төртінші армияның шабуылын кеңейтуі керек еді, солтүстікке қарай Лупарт Вуд, Ирльс және Мираумонтқа қарай. 28 тамызда Бас штаб бастығы генерал Эрих фон Фалькенхайн Батыс майдандағы неміс басқару құрылымын екі армия тобын құру арқылы жеңілдетті. Армегруппе Галлвиц–Сомма таратылды және генерал Макс фон Галлвиц екінші армияға қайтадан басшылық етті. Heeresgruppe Kronprinz Rupprecht Бельгия жағалауынан Gruppe Deutscher Kronprinz шекарасына дейін, Сомманың оңтүстігіндегі алтыншы, бірінші және екінші армияларды бақылады. Брусилов шабуылынан туындаған Ресейдегі жағдай, Румынияның соғысқа қосылуы және Вердендегі француздың қарсы шабуылдары неміс армиясына қосымша күш түсірді. Фалькенхайн 29 тамызда Oberste Heeresleitung (OHL) қызметінен босатылып, оның орнына генерал-фельдмаршал Пол фон Гинденбург пен генерал Эрих Людендорф тағайындалды. Бұл үшінші OHL Вердендегі шабуылдарды тоқтатуды және Румыния мен Сомма майданына әскер жіберуді бұйырды. Екінші армия штабының бастығы полковник Фриц фон Лоссберг майдан артында Ablösungsdivisionen (ауыстыру дивизиялары) құруға да қабілетті болды, олар шаршаған дивизияларды ауыстыруға дайын тұрды. Неміс қарсы шабуылдары күшейіп, жиіледі, бұл ағылшын-француздықтардың ілгерілеуін баяулатып, қымбатқа түстірді. Қыркүйек ортасындағы ағылшын-француздық шабуылдардан кейін майдан желісіндегі дивизияларды ауыстыру мүмкіндігі туды. 5 қыркүйекте батыс армияларының командирлерінен Францияда қысқа желі құру туралы ұсыныстар сұралды, олар 8 қыркүйекте Гинденбург пен Людендорфпен Камбрейде кездесті; жаңа басшылық Румынияға жоспарланғаннан басқа шабуылдық операцияларға резервтердің жоқ екенін мәлімдеді. Людендорф тактикалық құндылығына қарамастан, жерді ұстап тұру саясатын айыптады және алдыңғы қатардағы позицияларды әскердің ең аз күшімен ұстап тұруды және қарсы шабуылдар арқылы жоғалған позицияларды қайтарып алуды ұсынды. 21 қыркүйекте Флерс–Курселет шайқасынан (15–22 қыркүйек) кейін Гинденбург Сомма майданының әскерлеріне батыста басымдық беруді бұйырды. Қыркүйек айында немістер тағы да он үш жаңа дивизияны ағылшын секторына жіберіп, оларды қай жерден болса сонда тапты. Неміс артиллериясы 213 пойызбен далалық артиллерия оқ-дәрілерін және 217 пойызбен ауыр артиллерия оқ-дәрілерін атты, бірақ танктың пайда болуы, Типвальдағы жеңіліс (26–28 қыркүйек) және қыркүйекте Соммадағы 130 000 адамның қаза болуы неміс әскерлерінің рухына ауыр соққы болды.

In September, Foch had managed to organise sequential attacks by the four Anglo French armies on the Somme, which had captured more ground than any previous month and inflicted the worst monthly casualties on the Germans of the battle. During the Battle of Morval (25–28 September), the French Sixth Army (General Émile Fayolle) had crossed the Péronne–Bapaume road around Bouchavesnes, the Fourth Army (General Henry Rawlinson) had taken Morval, Lesbœufs and Gueudecourt in the centre and the Reserve Army (Lieutenant General Hubert Gough), which became the Fifth Army on 30 October, had captured most of Thiepval Ridge on the left flank. On 29 September, General Sir Douglas Haig instructed the Fourth Army to plan operations to advance towards Bapaume, reaching Le Transloy on the right and Loupart Wood north of the Albert–Bapaume road on the left. The Reserve Army was to extend the attacks of the Fourth Army by making converging attacks on the Ancre valley after the Battle of Thiepval Ridge (26–28 September), by attacking northwards towards Loupart Wood, Irles and Miraumont on the south bank. On 28 August, the Chief of the General Staff General Erich von Falkenhayn simplified the German command structure on the Western Front by establishing two army groups. Armeegruppe Gallwitz–Somme was dissolved and General Max von Gallwitz reverted to the command of the 2nd Army. Heeresgruppe Kronprinz Rupprecht controlled the 6th, 1st and 2nd armies, from the Belgian coast to the boundary of Gruppe Deutscher Kronprinz, south of the Somme. The emergency in Russia caused by the Brusilov Offensive, the entry of Rumania into the war and French counter attacks at Verdun put further strain on the German army. Falkenhayn had been sacked from Oberste Heeresleitung (OHL) on 29 August and replaced by ield Marshal Paul von Hindenburg and General Erich Ludendorff. This Third OHL ordered an end to attacks at Verdun and the despatch of troops to Rumania and the Somme front. Colonel Fritz von Loßberg, Chief of Staff of the 2nd Army, was also able to establish Ablösungsdivisionen (relief divisions) behind the battlefield, ready to replace tired divisions. German counter attacks became bigger and more frequent, making the Anglo French advance slower and more costly. After the Anglo French attacks in mid September, a comprehensive relief of the front line divisions had been possible. On 5 September, proposals for a shorter line to be built in France were ordered from the commanders of the western armies, who met Hindenburg and Ludendorff at Cambrai on 8 September; the new leadership announced that no reserves were available for offensive operations, except those planned for Rumania. Ludendorff condemned the policy of holding ground regardless of its tactical value and advocated holding front line positions with the minimum of troops and to recapture lost positions by counter attacks. On 21 September, after the battle of Flers–Courcelette (15–22 September), Hindenburg ordered that the Somme front was to have priority in the west for troops. During September, the Germans had sent another thirteen fresh divisions to the British sector and scraped up troops wherever they could be found. The German artillery had fired 213 train loads of field artillery shells and 217 train loads of heavy artillery ammunition, yet the début of the tank, the defeat at Thiepval (26–28 September) and the 130,000 casualties suffered by the armies on the Somme in September, had been severe blows to German morale.

Тактикалық өзгерістер

Соммадағы неміс артиллериясы өзінің тиімділігін баяу жақсартты, себебі Галлвиц қарсы батареялық отты біріктіріп, артиллерияны бақылау үшін авиациялық күштерді пайдаланды, бұл бомбалаудың дәлдігі мен тиімділігін арттырды. 2-армия тамыздың ортасында 1-армияның шаршаған дивизияларын алмастыру үшін күш-қуатын жоғалтты және әскер тапшылығына байланысты қарсы шабуыл жоспарлары тоқтатылды. Сентябрь айында Сомма майданына келген күшейтеулер немістердің қару-жарақ және авиациядағы кемістігін азайта бастады. Дала артиллериясы батареялық фронтты қысқартып, әр дивизияға бір әуе артиллериялық бөлімін (Artillerieflieger Abteilung) қолдану арқылы дәлдігін арттырды. Немістер бастапқы қорғаныстан ығыстырылғаннан кейін, Лоссберг тереңдік, таралу және жасыру қағидаларына негізделген жаңа позицияларды құрды, үздіксіз траншеяларға қарамастан. Алдыңғы шепті қатаң қорғау жалғасты, бірақ мүмкіндігінше аз сарбаздармен, алдыңғы шептің артында және қанаттарында орналасқан пулеметтердің отын пайдалана отырып. Фронттың артындағы аймақ қолдау және резервтік бөлімшелермен қорғалды, олар кері беткейлерде, төбелерде және кез келген басқа да жасырыну орындарында таралып, жауды күтпеген жерден, көрінбейтін позициялардан пулеметпен атып, француз және британдық жаяу әскері басып алған жерді бекітуге үлкермес бұрын жылдам қарсы шабуыл жасауға дайын болды. Сомма шайқасының ең ірі неміс қарсы шабуылдары 20-23 қыркүйек аралығында Сомманың солтүстігінен Сент-Пьер-Васт орманына дейін жүргізілді және француз артиллериясының отымен тоқтатылды. Әскерлерді алдыңғы шепке тығыздаудың орнына, жергілікті, корпус және армия резервтері шамамен арақашықтықта орналастырылды, олар күшейе түскен қарсы шабуылдар жасауға қабілетті болды. Траншеялар қазыла берді, бірақ енді олар соғысуға арналмады, тыныш уақытта паналау, күштер мен жабдықтаманы тасымалдау және жиналу және алдау орындары ретінде пайдаланылды. Шабуылға дейін гарнизон оқтан қорғану үшін оқ тесіктеріне жылжуға тырысты, сондай-ақ шабуылдаған жаяу әскерді пулеметпен күтпеген жерден шабуылдау үшін. Француздарға қарсы немістер Алайндағы Тортиль өзенінен Сент-Пьер-Васт орманының батыс жағына және одан Морвальға дейін кері беткейде жаңа қорғаныстар қазды. Riegel I Stellung, төртінші неміс позициясы, Sailly Saillissel-ден Morval және Bapaume-ге дейін, Péronne–Bapaume тас жолы бойымен қазылды. Француз тыңшылары шығыс жақта да жаңа құрылыстар жүргізіліп жатқанын хабарлады. Людендорф деполардағы әскерлерді теріп, қолдағы дивизиялардан полктерді алып тастау арқылы он бес "жаңа" дивизия құрды; жаңа 212-ші, 213-ші және 214-ші дивизиялар француздың Оныншы және Алтыншы армияларының қарсы тұрған тозығы жеткен дивизияларын алмастырды.

German artillery on the Somme slowly improved in its effect, when Gallwitz centralised counter battery fire and used aircraft reinforcements for artillery observation, which increased the accuracy and efficiency of bombardments. The 2nd Army had been starved of reinforcements in mid August, to replace exhausted divisions in the 1st Army and plans for a counter stroke had been abandoned for lack of troops. Reinforcements for the Somme front in September began to reduce the German inferiority in guns and aircraft. Field artillery reduced its barrage frontage from per battery and increased its accuracy by using one air artillery flight (Artillerieflieger Abteilung) per division. As the Germans had been pushed out of their original defences, Loßberg established new positions based on principles of depth, dispersal and camouflage, rather than continuous lines of trenches. Rigid defence of the front line continued but with as few soldiers as possible, relying on the firepower of machine guns firing from behind the front line and from the flanks. The area behind the front line was defended by support and reserve units, dispersed on reverse slopes, undulations and in any other cover that could be found, so that they could open machine gun fire by surprise, from unseen positions and then counter attack swiftly, before French and British infantry could consolidate captured ground. The largest German counter attacks of the Somme battle took place from 20 to 23 September, from the Somme north to St Pierre Vaast Wood and were destroyed by French artillery fire. Rather than pack troops into the front line, local, corps and army reserves were held back, in lines about apart, able to make progressively stronger counter attacks. Trenches were still dug but were no longer intended to be fought from, being used for shelter during quiet periods, for the movement of reinforcements and supplies and as rallying points and decoys. Before an attack, the garrison tried to move forwards into shell holes, to avoid Allied artillery fire and to surprise attacking infantry with machine gun fire. Opposite the French, the Germans dug new defences on a reverse slope from the Tortille stream at Allaines to the west end of St Pierre Vaast Wood and from there to Morval. Riegel I Stellung, the fourth German position, was dug from Sailly Saillissel to Morval and Bapaume, along the Péronne–Bapaume road. French agents also reported new construction to the east. Ludendorff created fifteen "new" divisions by combing out troops at depots and by removing regiments from existing divisions; the new 212th, 213th and 214th divisions replaced worn out divisions opposite the French Tenth and Sixth armies.

Ағылшын-француздық жоспар

Файолл Сейли-Сейлизельді, Сен-Пьер-Васт орманның солтүстік-батысындағы егіз ауылды басып алу үшін шабуылдарды жоспарлады, одан кейін солтүстік және оңтүстікке айналып өту шабуылдары жасауды көздеді, алдыңғы шабуылдан жалтару үшін. Файолл 7-8 қазанға қарай Сейли-Сейлизельге шабуылға дайын болады деп күтті, бірақ егер Роккиньиге шабуыл ертерек басталса, Төртінші армия француздың сол қанатын қорғау үшін шабуылдайтын еді. Сейли-Сейлизель Перонн-Бапаум жолының бойында орналасқан, ал Сейлизель шығыс жағында Мослен-Сен-Пьер-Васт жолының бойында тік бұрышпен жатыр және солтүстікке қарай Ле-Транслойға қарай төмен жатқан аңғарды бақылап тұрды. Артындағы қиын қозғалыс, қазан айындағы жаңбырлы ауа райы және жер бедері Алтыншы армияның шабуылдарын Сен-Пьер-Васт орман мен Төртінші армия шекарасы арасындағы тарлыққа бағыттады. Қыркүйек айының соңында Алтыншы армия Морвальдағы Төртінші армияның ұстаған позициясын иеленді, бұл шабуыл майданын шамамен кеңейтті. Француздық XXXII корпусы Ранкурдан Фрегикурға дейінгі майданда орналасқан, Сейлизельдерге шабуыл жасауды жоспарлады, ал сол жақтағы I корпус Морвальдан шығысқа қарай шабуылдап, Перонн-Бапаум жолының алдындағы неміс төртінші позициясындағы Буковина және Жатта-Жезов окоптарын басып алуға, содан кейін Сейлизельдің солтүстік жағын басып алып, Роккиньиге жетіп, шабуылды жалғастыруды көздеді. Британдық Төртінші, Резервтік және Үшінші армиялар 12 қазанға дейін дайын болуы керек еді, Төртінші армия Ле-Транслой, Боленкур, Тильи-Варленкур аңғарының ар жағындағы биікке және Лупар орманға (Ирлден шамамен бір миль шығысқа қарай) шабуылдайтын еді. Негізгі шабуылдан бұрын Төртінші армия солтүстік-шығысқа қарай жылжуы керек еді, Ле-Транслой және Боленкурдың батысындағы биікке және Тильи-Варленкур аңғарының шетіне дейін басып алу керек еді. Хейг егер күзгі ауа райы қалыпты болса, мақсаттарға қол жеткізілетініне сенді, бірақ артиллериялық оқ-дәрінің қолданылуына шектеулер қойылды және Англиядан көбірек ұшақтар сұралды. 1 қазандағы шабуыл сол қанатын алға жылжытып, Эукурды және Флер шебінің (Le Sars шебі деп те аталады) бір бөлігін Ле-Сарсқа дейін басып алуды көздеді. Резервтік армия Пуизиеге қарай жылжуы керек еді, өйткені оң қанаты Мирамон маңындағы оңтүстік жағалаудан шабуылға ұшырап, Жоғарғы Анкр аңғарындағы неміс әскерлерін қоршады. Үшінші армия Резервтік армияның солтүстігінде флангты қорғаумен айналысуы керек еді, Гоммекурдың оңтүстігіндегі биіктікті басып алып, күзеттік позицияны ұстап тұру керек еді. Операциялар 12 қазанға дейін басталуы керек еді, Төртінші армия Ле-Транслой және Боленкурға қарай шабуылдағаннан кейін, ал француздық Алтыншы армия Сейли-Сейлизельге шабуыл жасағаннан кейін. Сомманың оңтүстігіндегі француздық 10-армия 10 қазанда Шольнның солтүстігіне шабуыл жасады.

Fayolle planned attacks to capture Sailly Saillisel, a twin village to the north west of St Pierre Vaast wood, followed by outflanking attacks to the north and south, avoiding a frontal attack. Fayolle expected to be ready to attack Sailly Saillisel by 7–8 October but if an attack towards Rocquigny could begin earlier, the Fourth Army was to attack to cover the French left flank. Sailly Saillisel was along the Péronne–Bapaume road and Saillisel lay at right angles on the east side, along the Moislains–St Pierre Vaast road and overlooked a shallow valley to the north towards Le Transloy. The difficulties of movement in the rear, wet weather in October and the terrain channelled the attacks of the Sixth Army into a gap between St Pierre Vaast Wood and the Fourth Army boundary. At the end of September, the Sixth Army took over the Fourth Army front at Morval, which widened the attack front to about The French XXXII Corps, which held the front from Rancourt to Frégicourt, was to attack the Saillisels and I Corps to the left would attack eastwards from Morval, to capture Bukovina and Jata Jezov trenches in the German fourth position in front of the Péronne–Bapaume road, then capture the north end of the Saillisels and reach Rocquigny. The British Fourth, Reserve and Third armies were to be ready by 12 October, the Fourth Army to attack towards Le Transloy, Beaulencourt, the ridge beyond the Thilloy–Warlencourt valley to Loupart Wood (about a mile east of Irles). Before the main attack, the Fourth Army was to advance north eastwards, to capture a spur west of Le Transloy and Beaulencourt and north to the edge of the Thilloy–Warlencourt valley. Haig thought that if there was normal autumn weather, the objectives could be achieved but some restrictions on artillery ammunition consumption were imposed and more aircraft were requested from England. An attack on 1 October was to advance the left flank, capture Eaucourt and part of the Flers line (also known as the Le Sars line) up to Le Sars. The Reserve Army was to advance towards Puisieux, as the right flank met the attacks from the south bank at Miraumont, enveloping German troops in the upper Ancre valley. The Third Army was to provide a flank guard north of the Reserve Army, by occupying a spur south of Gommecourt. Operations were to begin by 12 October, after the Fourth Army had attacked towards Le Transloy and Beaulencourt and the French Sixth Army had attacked Sailly Saillisel. The French Tenth Army south of the Somme was to attack on 10 October, north of Chaulnes.

Төртінші армия

Шабуылды III корпус және XV корпустың Жаңа Зеландия дивизиясы оң жақтан жүргізуге тиіс болды, олар Эукорттың шығысындағы Гирд траншеяларындағы нүктеден айналып, сол жаққа қарай жылжу керек еді. 29 қыркүйекте, жаңбырлы және күннің жарқыраған күндері, оң жақ флангтағы XIV корпустағы 6-дивизия және гвардиялық дивизия таңғы сағат 5:30-да Лесбёфтің шығысындағы бірнеше окоптарды қарсылықсыз басып алды. 23-дивизияның 8-батальоны Йорк және Ланкастер полкінің ротасы Дестремонт фермасын басып алып, кейіннен Резервтік армияның оң жақ флангіндегі 2-канадтық дивизиямен (II корпус) байланыс орнатты; 47-дивизияның (1/2 Лондон) батальоны кешке Флерс траншеясымен шабуылдап өтті. 30 қыркүйек күні ауа райы бұлтты, бірақ құрғақ болды; батальон немістерді Флерс ауыстыру траншеясының артына ығыстырып жіберді, ал Жаңа Зеландия батальоны Флерс қолдау траншеясымен бірге жылды.

Неміс препараттары

Немістер шайқас кезінде жаңа қорғаныс желілерін салды, ал алғашқы екеуі Riegel I Stellung / Allainesstellung (Switch Trench I Position / Allaines Line) деп аталды – бірнеше шақырымдай қашықтықта орналасқан, қос траншея және тікенді сымдардан тұратын желі. Бұл Анкре аңғарының солтүстігіндегі қырқа бойындағы жаңа екінші қорғаныс шебі болды, ол Эссарттан Буккойға дейін, Акиет-ле-Пэтиттен батысқа қарай, Лупарт Вуд, Гревильерден оңтүстікке, Бапаумнан батысқа, Ле-Транслой мен Сайли-Сейлизельге дейін созылды. Сол қырқаның еңкейген беткейінде Riegel II Stellung / Arminstellung (Switch Trench II Position / Armin Line) Ablainzevelle-ден Logeast Wood-тан батысқа, Achiet le Grand-тан батысқа, Бапаумның батыс жағынан Rocquigny-ге, Le Mesnil en Arrousaise-ден Vaux Wood-қа дейін жалғасты. Riegel III Stellung Riegel II Stellung-тен Achiet le Grand тұсында бөлініп шығып, Бапаумды сағат тілі бойынша айналып, содан кейін оңтүстікке қарай Beugny, Ytres, Nurlu және Templeux la Fosse қарай жүрді. Бірінші екі неміс резервтік желісі әртүрлі британдық атаулармен белгіленді (Loupart/Bapaume/le Transloy/Bihucourt желілері), ал үшінші желі Beugny–Ytres Switch деп танылды. 25 қыркүйектен қазан айының басына дейін Руппрехт 6-шы бавариялық дивизияны, 50-ші және 52-ші резервтік дивизияларды 7-ші резервтік дивизиямен, 6-шы бавариялық резервтік дивизиямен және 18-ші резервтік дивизиямен алмастырды. Бұл өзгеріс Төртінші армияға қарсы, британдық әскерлерге қарсы орналасқан он үш жаңа дивизияның бір бөлігі болды. 30 қыркүйек – 13 қазан аралығында Ле-Транслойдан Анкре өзеніне дейінгі алты дивизия жеті жаңа дивизиямен алмастырылды, олардың екеуі Бельгия жағалауынан келген 6-шы дивизиямен, 2-ші бавариялық дивизиямен, 19-шы резервтік дивизиямен, 28-ші резервтік дивизиямен, 24-ші дивизиямен, 40-шы дивизиямен, 4-ші қосалқы дивизиямен, 5-ші қосалқы дивизиямен және Фландрия теңіз корпусымен алмастырылды. 24 қазаннан 10 қарашаға дейін Ле-Транслойдан Анкреге дейінгі жеті дивизия, сондай-ақ жаңа дивизиялардың бірі 38-дивизиямен, 222-дивизиямен, Бавария қосалқы дивизиясымен, 4-гвардиялық дивизиямен, 58-дивизиямен, 1-гвардиялық резервтік дивизиямен, 23-гвардиялық резервтік дивизиямен және 24-гвардиялық резервтік дивизиямен алмастырылды. Қарашаның ортасында теңіз жаяу әскерлері бригадасы Варленкурт маңындағы гвардиялық резервтік корпусты нығайтты.

The Germans had built new defensive lines during the battle and the first two were called the Riegel I Stellung/Allainesstellung (Switch Trench I Position/Allaines Line), a double line of trenches and barbed wire several miles further back, as a new second line of defence along the ridge north of the Ancre valley, from Essarts to Bucquoy, west of Achiet le Petit, Loupart Wood, south of Grévillers, west of Bapaume to Le Transloy and Sailly Saillisel. On the reverse slope of that ridge, the Riegel II Stellung/Arminstellung (Switch Trench II Position/Armin Line) ran from Ablainzevelle to west of Logeast Wood, west of Achiet le Grand, the western outskirts of Bapaume, to Rocquigny, Le Mesnil en Arrousaise to Vaux Wood. Riegel III Stellung branched from Riegel II Stellung at Achiet le Grand and ran clockwise around Bapaume, then south to Beugny, Ytres, Nurlu and Templeux la Fosse. The first two German reserve lines had various British titles (Loupart/Bapaume/le Transloy/Bihucourt lines) and the third line was known as the Beugny–Ytres Switch. From 25 September to the beginning of October, Rupprecht relieved the 6th Bavarian Division, 50th Reserve Division and the 52nd Reserve Division with the 7th Reserve Division, 6th Bavarian Reserve Division and 18th Reserve Division opposite the Fourth Army, part of thirteen fresh divisions installed opposite the British. From 30 September – 13 October, the six divisions from Le Transloy to the Ancre river were relieved by seven fresh divisions, two of which were then relieved by the 6th Division, 2nd Bavarian Division, 19th Reserve Division, 28th Reserve Division, 24th Division, 40th Division, 4th Ersatz Division, 5th Ersatz Division and Marinekorps Flandern from the Belgian coast. From 24 October – 10 November, the seven divisions from Le Transloy to the Ancre were relieved, as was one of the fresh divisions, by the 38th Division, 222nd Division, Bavarian Ersatz Division, 4th Guard Division, 58th Division, 1st Guards Reserve Division, 23rd Reserve Division and the 24th Reserve Division; in mid November, the Marine Brigade reinforced the Guard Reserve Corps near Warlencourt.

1 қазан

Таңертеңгі сағат 7:00-де төртінші армияның майданында қасақана бомбалау басталды және сағат 15:15-ке дейін тұрақты жалғасты. Алдын ала операциялар кезінде қолға алынған оң жақ флангтағы Gird окоптарында Арнайы бригада RE 36 Livens проекторларынан май баллондарын атып жіберді, XV корпустың сол жағында Жаңа Зеландия дивизиясының шабуылынан бір минут бұрын (генерал-лейтенант Джон Ду Кэйн). Отыз цилиндр нысанаға жарылып, оны от пен түтінге айналдырды. Бомбаларға қарамастан, неміс пулеметшілері 2-ші Жаңа Зеландия бригадасының 2-ші Кентербери және 2-ші Отаго батальондарына көптеген зардаптарды келтірді. 2-Кентербери тез арада Гирд траншеяларын Гуз Аллеясына дейін және оңтүстік-батысқа қарай орналасқан Цирк траншеясының шығыс жағын басып алды. 2-Отаго әскері Гус аллеясынан шабуыл жасап, мақсаттан әрі қарай өтіп, цирк, бос неміс бекінісін басып алды. Жаңа Зеландиялықтар Ле Барк жолында қайта ұйымдастырып, күшейтулермен бірге Абби Роуд маңында 47-ші дивизиямен (бригадир генерал В. Г. Гринли, содан кейін генерал-майор Джордж Горринг) байланыста жаңа сызықты нығайтты. Жаңа Зеландиялықтар шабуыл кезінде қалған 850 адамның көпшілігін жоғалтып, 250 тұтқынға алды. IV армияның сол жақ флангіне III корпустың оң жақ флангіне 47-дивизия 141-бригаданың үш батальоны мен екі танкімен шабуыл жасады. 1/19 Лондон полкі (1/19 Лондон) неміс желісінің ішіне кірді, автомат атысымен қорғанышқа мәжбүр болды және танктерді күтті. Танкілер сол жаққа қарай қозғалып, Флер окоптарына ату жасады, ал жаяу әскерлер көптеген адам қаза тапқанына қарамастан, окоптарды оңай басып алды. Қолдау толқындары Флерс қолдау траншеясын нығайта бастаған кезде, алдыңғы қатарлы жаяу әскер Эукорт Л'Аббай (Эукорт) арқылы өтіп, Ле Барк жолында жаңа зеландиялықтарға кездесті. 1/20 Лондон Эукортқа шабуыл жасап, екі танк өткеннен кейін Флер окоптарынан өтіп, Эукортқа өтіп, 1/19 Лондонмен байланыс орнатты. Танкілер алға жылжи берді, бірақ Эукорттан батысқа қарай тұншығып қалды; сол жақ флангтағы Лондонның 1/17-ші бөлімін өшірілмеген сымдар мен неміс пулеметінің атысы тоқтатты. Баварияның 17-ші резервтік жаяу әскер полкі ІІ батальонының бір бөлігі қарсы шабуыл жасаған кезде танкілер өртеніп, тасталып кетті. +Ауа райы (1 қазан – 11 қараша 1916) Күн Жаңбыр (мм) °F 1 63–41 жақсы ауа райы 2 57–45 ылғалды ауа райы 3 17 70–50 жаңбырлы ауа райы 4 66–52 жақсы ауа райы 5 66–54 жаңбырлы ауа райы 6 70–57 күн және жаңбырлы ауа райы 7 66–52 желді және жаңбырлы ауа райы 8 64–54 жаңбырлы ауа райы 9 64–50 жақсы ауа райы 10 68–46 жақсы және күннөлді ауа райы 11 66–50 жақсы ауа райы 12 61–55 жақсы ауа райы 13 61–50 жақсы ауа райы 14 61–50 жақсы ауа райы 15 57–41 жаңбырлы және жақсы ауа райы 16 54–36 күннөлді және суық ауа райы 17 55–43 жақсы ауа райы 18 57–48 жаңбырлы және жақсы ауа райы 19 57–37 жаңбырлы ауа райы 20 48–28 жақсы және суық ауа райы 21 45–28 жақсы және суық ауа райы 22 – – жақсы және суық ауа райы 23 55–43 жақсы ауа райы 24 54–45 жақсы және жаңбырлы ауа райы 25 52–45 жаңбырлы ауа райы 26 55–39 жаңбырлы ауа райы 27 55–43 жаңбырлы және суық ауа райы 28 55–41 ылғалды және суық ауа райы 29 53–45 ылғалды ауа райы 30 61–48 ылғалды және суық ауа райы 31 63–46 – 1 59–46 – 2 59–48 – 3 59–48 – 4 64–52 жаңбырлы және бұлтты ауа райы 5 59–48 ашық ауа райы 6 57–45 бұлтты ауа райы 7 55–45 – 8 57–43 – 9 54–30 ашық және күннөлді ауа райы 10 50–30 – 11 55–32 тұманды және аязды ауа райы Оң жақта 1-ші Дурхам жеңіл жаяу әскері (1/6-шы DLI) 1/17-ші Лондонның кері қайтарылуынан зардап шекті, неміс пулеметінің оғынан көптеген зардап шекті және Флерс траншеясының қысқа ұзындығын ғана басып ала алды. 1/9 DLI (лейтенант-полковник Р. Б. Брэдфорд) резервтен шықты және Брэдфорд тағы бір шабуылды ұйымдастырып, Флерс траншеясының қалған бөлігін кешкі сағат 9:30-да басып алды. Ортада 1/5 шекаралық, 1/8 DLI және 1/5 Нортумберленд фюзельерлерінің құрама батальоны сол жақтағы 149-бригададан қосылды. III корпустың сол жақ флангісінде 23-ші дивизия (генерал-майор Джеймс Бэбингтон) 70-ші бригадамен бірге шабуыл жасады. 11-ші Шервуд Форестерлері (11-ші Форестерлер) және 8-ші Корольдің өз Йоркшир жеңіл жаяу әскерлері (8-ші КОЙЛИ) өздерінің окоптарының алдына жиналды, олар Дестремонт фермасынан оңтүстік-шығыс желіде болды. Оң жақта 11-ші орманшылар Флерс траншеясын басып алды және Флерстің қолдаудың көп бөлігі 151-ші бригадамен байланыста болды. Сол жақта 8-ші КОЙЛИ табанды қарсылыққа тап болды және кейін ғана немістерді Флерс траншеясына бомбалап, Резервтік армия шекарасындағы 2-ші Канада дивизиясымен байланыстыруға мүмкіндік алды. 9 - йорк және ланктер күшейту үшін алға жылжиды және Ле Сарсты тексере алмады. Байланыс үзіліп, дивизиялық және корпус штабтары 2 қазанның басына дейін оқиғалар туралы сенімді түрде хабарламады. 47-ші (1/2 Лондон) дивизия штабы 1/17 Лондонның кері қайтарылғанын түсініп, шаршаған және жеткіліксіз жарақталған 1/23 Лондонды (142-ші бригада) алға жіберді, ол сағат 6:54-те шабуылды қайталады және 170 адам қаза тапты.

At 7:00 a. m. on a fine day, a deliberate bombardment began along the Fourth Army front and continued steadily until zero hour at 3:15 p. m. In the Gird trenches on the right flank, captured during the preliminary operations, the Special Brigade RE fired oil cylinders from 36 Livens Projectors, a minute before the attack by the New Zealand Division on the left of XV Corps (Lieutenant General John Du Cane). Thirty of the cylinders burst on target, enveloping the objective in flame and smoke. Despite the bombs, German machine gunners inflicted many casualties on the depleted 2nd Canterbury and 2nd Otago battalions of the 2nd New Zealand Brigade. The 2nd Canterbury captured quickly the Gird trenches up to Goose Alley and the east end of Circus Trench, which was on a south west line down to the Flers trenches. The 2nd Otago attacked from Goose Alley and passed beyond the objective and The Circus, an empty German strong point. The New Zealanders reorganised on the Le Barque road and with reinforcements consolidated a new line, in contact with the 47th Division (Brigadier General W. H. Greenly then Major General George Gorringe) near Abbey Road. The New Zealanders lost many of the 850 men still left during the attack and took 250 prisoners. On the right flank of the III Corps (Lieutenant General William Pulteney) area on the left flank of the Fourth Army, the 47th (1/2nd London) Division attacked with three battalions of the 141st Brigade and two tanks. The 1/19th London Regiment (1/19th London) got to within of the German line, was forced under cover by machine gun fire and waited for the tanks. The tanks drove left along the Flers trenches firing into them and the infantry captured the trenches easily, despite the many earlier casualties. As the support waves consolidated Flers Support Trench, the leading infantry pressed on past Eaucourt L'Abbaye (Eaucourt) and met the New Zealanders at the Le Barque road. The 1/20th London attacked Eaucourt and crossed the Flers trenches after the two tanks has passed by, swept through Eaucourt and gained touch with the 1/19th London. The tanks pressed on but bogged west of Eaucourt; the 1/17th London on the left flank had already been stopped by uncut wire and German machine gun fire. During a counter attack by part of II Battalion, Bavarian Reserve Infantry Regiment 17, the tanks were set on fire and abandoned. +Weather(1 October – 11 November 1916) DateRain(mm) °F 1063–41finedull 2357–45wetmist 30.170–50rainmist 4466–52dullwet 5666–54dullrain 6270–57sunrain 70.166–52windrain 80.164–54rain 9064–50fine 10068–46finesun 110.166–50dull 12061–55dull 13061–50dull 14061–50dull 15357–41rainfine 160.154–36suncold 17355–43fine 18457–48rainfine 19457–37rain 20048–28finecold 21045–28finecold 220– –finecold 23355–43dull 24354–45dullrain 25252–45rain 26155–39rain 27155–43raincold 28855–41wetcold 29753–45wet 30761–48wetcold 31063–46 — 1359–46 — 2359–48 — 3159–48 — 4264–52wetcloud 5059–48clear 6057–45cloud 71255–45 — 8257–43 — 9054–30brightclear 10050–30 — 110.155–32mistfrost
The 50th (Northumbrian) Division (Major General Percival Wilkinson) attacked with the 151st Brigade. On the right the 1/6th Durham Light Infantry (1/6th DLI) was exposed by the repulse of the 1/17th London, had many casualties from German machine gun fire and was only able to capture a short length of Flers Trench. The 1/9th DLI (Lieutenant Colonel R. B. Bradford) came up from reserve and Bradford managed to organise another attack, capturing the rest of Flers Trench by 9:30 p. m. In the centre, a composite battalion of the 1/5th Border, 1/8th DLI and the 1/5th Northumberland Fusiliers attached from the 149th Brigade on the left, benefited from an excellent barrage to advance and capture the Flers trenches before the defenders could react. On the left flank of III Corps, the 23rd Division (Major General James Babington) attacked with the 70th Brigade. The 11th Sherwood Foresters (11th Foresters) and the 8th King's Own Yorkshire Light Infantry (8th KOYLI) assembled forward of their trenches, which were on a south east line from Destrémont Farm. On the right, the 11th Foresters captured Flers Trench and most of Flers Support then linked with the 151st Brigade. On the left, the 8th KOYLI faced determined resistance and only later was able to bomb the Germans back up Flers Trench and link with the 2nd Canadian Division on the Reserve Army boundary. The 9th York and Lancs went forward to reinforce and tried to probe Le Sars but was repulsed by small arms fire from the houses. Communication with the rear broke down and the divisional and corps headquarters were not reliably informed of events until early on 2 October. The 47th (1/2nd London) Division headquarters realised that the 1/17th London had been repulsed and sent forward the tired and understrength 1/23rd London (142nd Brigade), which repeated the attack at 6:54 a. m. and was repulsed with 170 casualties.

2-6 қазан

1 қазан түнінде неміс әскері 50-ші дивизия фронтындағы Флерс қолдау бекінісінен ығыстырылды, онда 1/6-шы және 1/9-шы DLI полктері оң жақтағы 47-ші дивизияның қасында флангты қорғады және қол гранаталары мен Стокс минометтерінің атысымен бірнеше неміс қарсы шабуылдарын жеңді. Сағат 11:00-де жаңбыр басталып, келесі екі күн бойы жалғасты. 1/18 Лондон батальоны 1/17 Лондон батальонын ауыстырды, ал 3 қазан күні түскісін патрульдер Эукортқа қарсы жатқан окоптарда неміс әскерінің азайып қалғанын хабарлады. Батальон фермадан солтүстік-батысқа қарай дерлік қарсылықсыз ілгеріледі және оң жақтағы 1/20 Лондон батальонымен, сондай-ақ 50-ші дивизия бригадасын ауыстырған 23-ші дивизияның 68-ші бригадасымен байланыс орнатты. Ле-Сарс маңындағы сол жақта 69-шы бригада 70-ші бригададан билікті қабылдады, ал 4 қазанда таңертеңгі шабуылда Флерс қолдау бекінісінен Альбер-Бапум тас жолын кесіп өтуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Келесі Төртінші армияның шабуылы 5 қазанға жоспарланған еді, бірақ жаңбыр Роулинсонды шабуылды 7 қазанға дейін кейінге жылдыруға мәжбүр етті. Алтыншы армия екі армияның шабуылдары бір уақытта жүзеге асуы үшін кейінге жылдыруға келісті. 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясы 4 қазанда Флерс қолдау бекінісін басып алды, ал 5 қазан күні түнде Эукорттың солтүстік-батысындағы диірменді басып алды; 23-ші дивизия 4 қазанда сағат 18:00-де Альбер-Бапум тас жолының солтүстігіндегі Флерс қолдау бекінісін басып алу үшін шабуыл жасады. Веллингтон герцогі полкінің 10-шы батальонының шағын тобы қолмен тікенді сымды кесіп, окопқа енді, бірақ гранаталары мен оқ-дәрілері бітіп қалғаннан кейін қайтарылды. Екі күннен кейін 11-ші Нортумберленд фюзельерлері Ле-Сарстың шығысындағы Тенглді басып алды, бірақ бұл аймақты ұстау мүмкін емес екенін анықтады және қайтарылды. 4 қазанда ауа райы жақсарды, жел күшті болды, жаңбыр азайды, бірақ төменгі бұлттылық әуеден бақылауды қиындатты. XIV корпус фронтында Ле Транслой бекінісінің алдындағы окоптар мен қираған артиллериялық ұялардағы неміс постыларын анықтау қиын болды, британдық позицияларда да осы қиындық сақталды. 6 қазанда басталған алдын ала бомбалау кезінде неміс артиллериясының қарсы атысы күшті болды, бірақ сағат 13:45-те нөлдік сағатты күткен британдық әскерлеріне көп шығын келтірмеді.

During the night of 1/2 October, the Germans were forced out of Flers Support on the 50th Division front, where the 1/6th and 1/9th DLI formed a flank guard on the right next to the 47th Division and defeated several German counter attacks, with hand grenades and Stokes mortar fire. It began to rain at 11:00 a. m. and continued for the next two days. The 1/18th London relieved the 1/17th London and at midday on 3 October, patrols reported that there were few Germans in the trenches opposite Eaucourt. The battalion advanced nearly unopposed north west of the farm and gained touch with the 1/20th London on the right and the 68th Brigade of the 23rd Division, which had relieved the 50th Division brigade. Opposite Le Sars on the left, the 69th Brigade took over from the 70th Brigade and on 4 October, was repulsed in a pre dawn attack up Flers Support to cross the Albert–Bapaume road. The next Fourth Army attack had been set for 5 October but the rains forced Rawlinson to postpone the attack until 7 October. The Sixth Army agreed to the postponement so that the attacks of both armies would simultaneous. The 47th (1/2nd London) Division occupied the rest of Flers Support on 4 October and during the night of 5 October occupied the site of a mill to the north west of Eaucourt; the 23rd Division attacked to capture Flers Support north of the Albert–Bapaume road at 6:00 p. m. on 4 October. A small party of the 10th Battalion Duke of Wellington's Regiment cut through the barbed wire by hand and got a footing in the trench but retired after running out of grenades and ammunition. Two days later, the 11th Northumberland Fusiliers captured the Tangle east of Le Sars but found the area untenable and retired. The weather improved on 4 October, with high winds and little rain but low cloud made air observation difficult. On the XIV Corps front, it as was difficult to identify German outposts in trenches and derelict gun pits in front of the fortifications of Le Transloy, as it was for the British positions opposite. A high volume of German artillery retaliation when the preliminary bombardment began on 6 October, was maintained but caused few casualties to British troops waiting for zero hour at 1:45 p. m.

7 қазан

XIV корпустың мақсаты – қазба сызығын алыстан және оң жақ флангіде 56-шы (1/1 Лондон) дивизиясы (генерал-майор Чарльз Халл) екі бригадамен шабуыл жасады. Оң жақта, 168-бригада аумағында, 1/14 батальон Лондон шотландтықтарына оң жақтағы француздармен байланыс орнату қиын болды, олар солтүстік-шығысқа емес, шығысқа қарай жылжыды. Шотландтар оңтүстік топтағы қару-жарақ орнын басып алып, Хази траншеясының оңтүстік шетінен әрі жылжыды. Лондонның 1/4-і солтүстік соғыс ордаларынан автоматтық оқ атумен тоқтатылды және оларды оң жақтан айналып өтуге тырысты. Сол жақта Лондонның 1/12-ші алға жылжуы Лесбёфтың солтүстік-шығысындағы Деудроп траншеясынан бұрын тоқтатылды, ол британдық майдан сызығына тым жақын болғандықтан, тек Стоукс минометтерімен бомбаланды. 167-бригада аумағында 1/1 Лондон Spectrum траншеясы алдында, сол жақ флангтан басқа, бомбалаушылар 1/7 Миддлсекспен бірікті, ол Рейнбоу траншеясын, Spectrum траншеясының оңтүстік шетін қатаң қарсылыққа қарсы алғаннан кейін. Лондон шотландтықтарының 1/14 және Лондонның 1/4 батальондары қарсы шабуылды жеңді, бірақ қараңғы түскеннен кейін батальондар, оң жақтағы француздар сияқты, кері шегінуге мәжбүр болды. 20-шы (Жеңіл) дивизияның (генерал-майор Уильям Смит) екі батальоны 60-шы бригаданың Rainbow траншеясын басып алды, қашып кеткен неміс әскерлеріне атқылады және оң жақтағы 1/7 Middlesex және сол жақтағы 61-ші бригадамен байланыс орнату үшін Misty траншеясына жылжыды, олар Gueudecourt-тан шығысқа қарай өз мақсатына жетті, 7-ші KOYLI және 12-ші Король Ливерпуль Rainbow траншеясынан өрлеп келе жатқан немістердің сапқа тап болғаннан кейін берілді. Батальондар Rainbow траншеясын басып алып, Cloudy траншеясының оңтүстік-шығыс бұрышына қарай жылжи берді. XV корпустың оң жағындағы 12-ші (Шығыс) дивизия (генерал-майор Артур Скотт) алға жылжи алмады, сондықтан сол жақта қорғаныс флангі құрылды және Cloudy траншеясынан Beaulencourt жолына дейін жаңа траншея (Shine траншеясы) қазылды. Жолдың оңтүстік-шығысындағы Rainbow траншеясының шамамен бөлігі әлі де немістердің қолында болды, олар сағат 17:00 шамасында Beaulencourtтан қарсы шабуыл жасады және кіші қарудың атысымен кері қайтарылды. XV корпусы аумағында мақсат Rainbow траншеясының солтүстік-батыс шеті және Bayonet траншеясы (оның батыс шеті, Flers–Thilloy жолынан кейін жаңа ғана ашылған) бойында алға жылжу, Gird траншеяларына дейін. Нөл сағатына дейін неміс пулеметтері 12-ші (Шығыс) дивизиясының алдыңғы окоптарына шабуыл жасап, әсіресе Gueudecourtқа артиллериялық бомбалауды бастады, ол оң жақ флангтағы 37-ші бригаданы ұстап тұрды. 20-шы дивизияның жанындағы 6-шы Buffs Rainbow траншеясына өте аз аман қалғандармен біріктіріліп, зейнеткерлікке шықты. Сол жақтағы 6-шы Royal West Kent автоматтық шабуылмен тоқтатылды, сол жақтағы 9-шы және 8-ші Royal Fusiliers 36-шы бригадасы, Bayonet траншеясына кірген 8-ші Royal Fusiliers тобы басып қалды. 41-ші дивизияның (генерал-майор Сидней Лоуфорд) XV корпустың сол жағында, неміс пулеметтері 124-ші бригаданың 32-ші және 26-шы Royal Fusiliers Байонет траншеясына дейін тоқтатты. Топтар траншеяға жетті, онда оларды 21-ші KRRC және 10-шы Королева күшейтті, бірақ түнгі уақытта бригада тірі қалғандардың батальонына дейін қысқарды. Сол жақ флангта 122-ші бригада төрт батальонды да пайдаланды, олар да атып түсірілді. Жираль желілерінде май жағу Livens Projector бомбалау сәтсіз болды, бірақ 11-ші Батыс Кент дивизиясының бомбалаушылары екі траншеяға дейін қысқа жолға шықты. Сол жақ флангта, дивизиялық және корпустық шекарада бригада алға шығып, III корпустың оң жағындағы 47-ші дивизиямен байланысты. III корпусы аумағында 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясы мен 23-ші дивизияның мақсаты Le Sars-қа дейін жартылай жолды басып алуды талап етті, содан кейін ауылдың қалған бөлігін басып алу, соғыс басталғанда Бут де Варленкур және Gird траншеялары Flers траншеяларына дейін. 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясы 140-шы бригадамен бірге Snag траншеясын басып алу үшін Варленкортқа қарай шығыс беткейін бойлай, алға қарай және буттаға дейін жартылай жолды шабуылдады. Оң жақтағы 1/8 Лондонды автоматтық оқтың үлкен көлемі тоқтатты, сондай-ақ 1/8 Лондон арқылы өтетін 1/15 және 1/7 Лондон болды және тек 41-ші дивизиямен байланыста Le Barque жолының маңында аванпосты орната алды. 23-ші дивизия оң жақтан 68-ші бригаданың 12-ші DLI-мен бірге, Tangle-дегі неміс гарнизонына шабуыл жасаған танкпен қолдау тауып, содан кейін Eaucourt-тан Le Sars-қа дейінгі суға батып кеткен жолды солға бұрып, снарядқа ұшырағанға дейін шабуыл жасады. 12-ші DLI ауылдан жол бойындағы автоматтық оқпен тексерілді, бірақ 69-бригаданың 9-шы Грин Ховардс оңтүстік-батыс шетке кірді. Ортада 13-ші DLI ауылдың қалған бөлігін басып алуға тиіс болды және сағат 14:30-да шабуыл жасады. Батальон Грин Ховардспен ауылдық қиылыста кездесті және қатаң қарсылықтан кейін неміс қорғанысы құлады. 12-ші DLI Tangle-ден өткен суға батып кеткен жол бойында орналасып, оң жақ флангта аванпосттарды жылжытты. 13-ші DLI және Грин Ховардс ауылдың маңында аванпосттарды орнатып, Бут де Варленкурға шабуылға дайындалды, бірақ қосымша күштер болмады. Нөл сағатынан кейін жиырма минут өткен соң, 11-ші батальон West Yorkshire полкі Flers Support траншеясына солтүстік Le Sars-қа қарсы фронталды шабуыл жасады, бірақ артиллериялық және кіші қарудың атысымен тоқтатылды. Екінші әрекет сәтті аяқталды, бомбалаушылар Le Sars-тан траншея бойымен шабуыл жасады, шегініп келе жатқан немістер британдық жаяу әскері және дивизиялық артиллериямен атып түсірілді. 10-шы Duke of Wellington's кейінірек келді және қараңғы түскенге дейін 69-шы бригада Flers траншеяларын Төртінші армия шекарасының ішіндегі бір шақырымға дейін басып алды.

The XIV Corps objective was a trench line from away and on the right flank the 56th (1/1st London) Division (Major General Charles Hull) attacked with two brigades. On the right, in the 168th Brigade area, the 1/14th Battalion London Scottish found it difficult to maintain contact with the French on the right, who advanced eastwards rather than north east. The Scottish captured a southern group of gun pits and pushed on to the south end of Hazy Trench beyond. The 1/4th London was stopped by machine gun fire from the northern gun pits and tried to outflank them on the right. On the left, the 1/12th London advance was stopped short of Dewdrop Trench to the north east of Lesbœufs, which had only been bombarded by Stokes mortars as it was too close to the British front line. In the 167th Brigade area, the 1/1st London was repulsed in front of Spectrum Trench except on the left flank where bombers joined with the 1/7th Middlesex, after it captured Rainbow Trench, the south end of Spectrum Trench against determined resistance. The 1/14th London Scottish and the 1/4th London defeated a counter attack but after dark the battalions were forced back, as were the French on the right. In the 20th (Light) Division (Major General William Smith) area two battalions of the 60th Brigade captured Rainbow Trench, shot at German troops who ran away and pressed on to Misty Trench to gain touch with the 1/7th Middlesex on the right and the 61st Brigade on the left, which had reached its objective east of Gueudecourt, after the 7th KOYLI and the 12th King's Liverpool encountered a line of Germans advancing from Rainbow Trench to surrender. The battalions occupied Rainbow Trench and kept going to to the south east corner of Cloudy Trench. The 12th (Eastern) Division (Major General Arthur Scott) on the right of XV Corps had not moved forward, so a defensive flank was formed on the left and a new trench (Shine Trench) dug from Cloudy Trench to the Beaulencourt road. About of Rainbow Trench south east of the road was still held by the Germans, who counter attacked from Beaulencourt at about 5:00 p. m. and were repulsed by small arms fire. In the XV Corps area, the objective was set forward along the north west end of Rainbow Trench and Bayonet Trench (the west end of which, beyond the Flers–Thilloy road, had just been discovered), up to the Gird trenches. Just before zero hour a German machine gun barrage began on the front trenches of the 12th (Eastern) Division and began an artillery bombardment, particularly on Gueudecourt, which held back the 37th Brigade on the right flank. The 6th Buffs next to the 20th Division got into Rainbow Trench with too few survivors to consolidate and retired. The 6th Royal West Kent on the left was stopped by the machine gun barrage as were the 9th and 8th Royal Fusiliers of the 36th Brigade on the left, the parties of the 8th Royal Fusiliers which got into Bayonet Trench being overwhelmed. In the 41st Division (Major General Sydney Lawford) area on the left of XV Corps, the German machine gun barrage stopped the 32nd and 26th Royal Fusiliers of the 124th Brigade half way to Bayonet Trench. Parties reached the trench, where they were reinforced by the 21st KRRC and 10th Queen's but by nightfall, the brigade had been reduced to a battalion of survivors. On the left flank, the 122nd Brigade used all four battalions who were also shot down. A Livens Projector bombardment of burning oil on the Gird lines failed but bombers from the 11th West Kent advanced a short way up both trenches. On the left flank, the divisional and corps boundary, the brigade got forward and linked with the 47th Division on the right of III Corps. In the III Corps area, the 47th (1/2nd London) Division and 23rd Division objective required an advance of , half way into Le Sars and then capture the rest of the village when the offensive began on the Butte de Warlencourt and the Gird trenches up to the Flers trenches. The 47th (1/2nd London) Division attacked with the 140th Brigade to capture Snag Trench along the east slope of a dip towards Warlencourt, about forward and half way to the butte. The 1/8th London on the right was stopped by a huge volume of machine gun fire, as were the 1/15th and 1/7th London who were to pass through the 1/8th London and could only establish outposts near the Le Barque road, in touch with the 41st Division. The 23rd Division attacked on the right with the 12th DLI of the 68th Brigade, supported by a tank which attacked the German garrison in the Tangle and then turned left up the sunken road from Eaucourt to Le Sars, until hit by a shell. The 12th DLI was checked by machine gun fire down the road from the village but the 9th Green Howards of the 69th Brigade got into the south west end. In the centre, the 13th DLI was to capture the rest of the village and attacked at 2:30 p. m.

The battalion met the Green Howards at the village crossroads and after a determined resistance, the German defence collapsed. The 12th DLI had dug in along the sunken road beyond the Tangle and pushed posts forward on the right flank. The 13th DLI and Green Howards dug posts around the village and prepared to advance on the Butte de Warlencourt but no reinforcements were available. Twenty minutes after zero hour, the 11th Battalion West Yorkshire Regiment made a frontal attack on Flers Support Trench north of Le Sars but was stopped by artillery fire and small arms fire from the left flank. A second attempt succeeded, with bombers attacking along the trench from Le Sars, retreating Germans being shot down by the British infantry and the divisional artillery. The 10th Duke of Wellington's arrived later and by dark, the 69th Brigade had occupied the Flers trenches to a point inside the Fourth Army boundary.

8 қазан

Жаңбыр түнде қайтадан жауды, ал 8 қазанда Төртінші армия дивизиялары жарақат алғандарды эвакуациялады және позицияларын бекітті. Сол жақ флангда 23-ші дивизия қосалқы армиямен бірге таңғы сағат 4:50-де қайтадан шабуыл жасады. 70-ші бригаданың 8-ші Йорк және Ланкашир дивизиясының екі ротасы Флер окоптарын армия шекарасына дейін басып алды және Ле-Сарстан солтүстік-батысқа қарай тасталған постты иеленді. 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясы 1/21-ші және 1/22-ші Лондон дивизияларымен бірге Снаг траншеясына түнгі шабуыл жасады, артиллериялық отырыс аяқталғаннан кейін траншеяға шабуылдау үшін иықтарымен жылжыды. Траншеяға сол жағынан кіргенімен, оң жақтан келген отқа түскеннен кейін бөлімдер кері шегінуге мәжбүр болды. 1/22-ші Лондон Эукорт-Ворленкорт тас жолында посттар құрып, батысқа қарай 23-ші дивизиямен байланыс орнатты. Алтыншы армиямен шекарада 56-шы дивизия Лесбёфтың солтүстік-шығысындағы және солтүстіктегі Спектр траншеясының көп бөлігінен Жаңбырлы траншеядан кері шегініп, британдық дайындық оқ атуынан кейін сағат 15:30-да 169-шы бригада оң жақта шабуыл жасады. 1/5-ші Лондон (Лондон атқыштар бригадасы) Хази траншеясын басып алды, оң жақтағы француздық 18-ші дивизиямен байланыс үзілгеніне қарамастан, ал снарядтардың ішінде жасырылған пулеметтер 1/9-шы Лондон мен 1/3-ші Лондонның (167-ші бригада) Дьюдроп және Спектр траншеяларына жасаған шабуылын тоқтатты. Қараңғы түскеннен кейін батальондар бастапқы позицияға қайтарылды, ал неміс әскерлері қарсылықсыз Жаңбырлы траншеяны басып алды. 8 қазанның кешінде Роулинсон XV корпусы өз мақсаттарына жеткеннен кейін, шамамен 12 қазанға дейін, Алтыншы армия Сайли-Сайлизельді оңтүстік-шығыста басып алатыны күтілген соң, тағы бір шабуылға бұйрық берді. 9 қазанда жаңбыр ерте тоқтады, ал 10-11 қазанда ауа райы жақсы болды, бірақ жердің жағдайы дивизиялық ауыстыруларды баяу және қиын етіп берді. 8-11 қазан аралығында XIV корпус 56-шы және 20-шы дивизияларды 4-ші дивизиямен (генерал-майор Уильям Лэмбтон) және 6-шы дивизиямен (генерал-майор Чарльз Росс) алмастырды. XV корпуста 41-ші дивизия 30-шы дивизиямен (генерал-майор Джон Ши) ауыстырылды, ал 9-шы дивизия (генерал-майор Уильям Фурс) және 15-ші дивизия (генерал-майор Фредерик Маккракен) III корпуста 47-ші (1/2 Лондон) және 23-ші дивизиялардың орнына келді. Жаңа дивизияның жерді зерттеуге немесе жиналатын траншеяларды қазуға уақыты болмады, ал Фурске 48 сағатқа кейінге қалдырудан бас тартты. Корольдік әуе корпусы (RFC) неміс қорғанысының жаңа суреттерін алуға тырысты, бірақ жарық жеткіліксіз болғандықтан көп нәтижеге қол жеткізе алмады.

The rain came back during the night and on 8 October the Fourth Army divisions removed casualties and consolidated positions. On the left flank the 23rd Division attacked again at 4:50 a. m. with the Reserve Army. Two companies of the 8th York and Lancs from the 70th Brigade, captured the Flers trenches up to the army boundary and occupied an abandoned post north west of Le Sars. The 47th (1/2nd London) Division made a night attack on Snag Trench with the 1/21st and 1/22nd London, by crawling forward to rush the trench as the barrage lifted. The trench was entered on the left but the parties were forced out by fire from the right. The 1/22nd London set up posts on the Eaucourt–Warlencourt road and gained touch with the 23rd Division to the west. On the army boundary with the Sixth Army, the 56th Division moved back from Rainy Trench north east of Lesbœufs and most of Spectrum Trench to the north, for a British preparatory bombardment and then attacked at 3:30 p. m., with the 169th Brigade on the right. The 1/5th London (London Rifle Brigade) captured Hazy Trench, despite losing contact with the French 18th Division on the right and machine guns concealed in shell holes stopped the 1/9th London and the 1/3rd London (167th Brigade) advance on Dewdrop and Spectrum trenches. After dark the battalions were withdrawn to the start line and German troops occupied Rainy trench unopposed. Late on 8 October, Rawlinson ordered another attack, once XV Corps had reached its objectives, anticipated to be by 12 October, when the Sixth Army expected to have captured Sailly Saillisel to the south east. The rain stopped early on 9 October and from 10 to 11 October, the weather was fine but the state of the ground made divisional reliefs slow and laborious. From 8–11 October, the XIV Corps replaced the 56th and 20th divisions with the 4th Division (Major General William Lambton) and the 6th Division (Major General Charles Ross). In XV Corps the 41st Division was replaced by the 30th Division (Major General John Shea) and the 9th Division (Major General William Furse) and 15th Division (Major General Frederick McCracken) took over from the 47th (1/2nd London) and 23rd divisions in III Corps. The new division had little time to study the ground or dig assembly trenches and Furse was refused a 48 hour postponement. The Royal Flying Corps (RFC) attempted to get new photographs of the German defences but the light was too poor for much to be achieved.

12 қазан

0 сағат 14:05-те XIV корпустың оң жағындағы 4-дивизия француздық 18-дивизияның (IX корпус) қасында 10-бригадамен шабуылға көшті. Royal Warwick батальонының 1-ші взводы алға жылжып, Hazy Trench-тің оңтүстігінде Antelope Trench-ті қазып, француздармен байланыс орнатты және кешке қарсы жасалған қарсы шабуылды тойтарды. Батальонның алға жылжуы Lesbœufs-тің солтүстік-шығысында, 1-ші Royal Irish Fusiliers-пен бірге Rainy және Dewdrop траншеяларында тоқтатылды. Дивизияның сол жағында 12-бригада Stokes минометтерінің бомбалауынан кейін Spectrum траншеясына шабуыл жасады; 2-ші Duke of Wellington взводы траншеяға еніп, траншеяның солтүстік жағындағы 2-ші Lancashire Fusiliers-пен байланыс орнатты. Екі батальонның топтары Zenith траншеясына шабуыл жасауға тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 6-дивизияның Le Transloy жолынан солтүстікке қарайғы аймағында 16-бригаданың оң жағындағы 2-York and Lancaster Zenith траншеясының алдында да кері шегінді. 71-бригада аймағындағы 9-Suffolk Misty және Cloudy траншеясының шығыс жағында алға жылжуға бұйырылмады, ал 18-бригада дивизияның сол жағында 1-West Yorks Mild траншеясы мен Cloudy траншеясының қалған бөлігіне фронталды және флангтық шабуылдар жасады, бірақ шабуылдар тойтарылды. Сол жақ флангтағы 14-ші DLI Rainbow траншеясына еніп, Beaulencourt жолындағы шұңқырларды бомбалады, 1-ші West Yorks-пен байланысу үшін. Жолдың сол жағында 14-ші DLI 29-шы дивизиядан XV корпустың оң жағындағы 12-ші (шығыс) дивизияға бөлінген 88-ші бригадамен байланыс орнатты. Оң жақтағы Royal Newfoundland полкі және сол жақтағы 1-ші Essex Hilt траншеясының бір бөлігін және Rainbow траншеясының жалғасын басып алды, содан кейін 1-ші Essex-тің бір бөлігі Grease траншеясына жылжыды, бірақ сағат 17:30-да бастапқы позицияға қайтаруға бұйырылды, өйткені сол жақтағы 35-ші бригада алға жылжуға қол жеткізе алмады. Ньюфаундлендтер Hilt траншеясын ұстап тұрды, одан әрі бомбалады және 1-ші Essex-тің мақсатының бір бөлігін иеленді. 35-ші бригаданың шабуылында 7-ші Suffolk және 7-ші Norfolk Bayonet траншеясының алдындағы торапты қолмен кесіп өтуге тырысты, бірақ қарсылас тарапынан көптеген оқтар атылды, нәтижесінде аман қалғандар қараңғылыққа дейін бекініп, содан кейін шегінді. 30-шы дивизия XV корпустың сол жағында 90-шы бригаданың 2-ші Royal Scots Fusiliers және 17-ші Manchester полктерімен шабуыл жасады. Royal Scots тек пулеметтен атылған оқтарға қана тап болды және кейін 17-ші Manchester-дің бір бөлігі Bayonet траншеясына енген соң шегінді. Дивизияның сол жағында 89-шы бригада 2-Bedfordshire полкімен оң жақта шабуыл жасады, олар Gird траншеяларын бомбалауға тырысты, бірақ Bite траншеясының кішкене бөлігін ғана иеленді. Сол жақта 7-ші King's Liverpool солтүстік-батыстан келген оқтардан тоқтатылды, алғашқы бомбалау неміс пулеметтерін басып тастауға жеткіліксіз болды, олар кең аумаққа тарап кеткен. III корпус аймағында оң жақтағы 9-шы (шотландиялық) дивизия Snag траншеясын, содан кейін Butte de Warlencourt және Warlencourt шебін басып алуы керек болды. Tail Snag траншеясынан төбеге және Snag траншеясының батыс жағындағы Pimple-ге дейін 15-ші (шотландиялық) дивизияның сол жағынан келген оқтардың көмегімен шегінді. Кіші орман мен төбеге 4-ші RE арнайы ротасының түтінімен бомба тасталды. Оң жақтағы 26-шы бригадада 7-ші Seaforth Highlanders шабуылды бастағанда пулеметтен атылған оқтарға түсті, ал 10-шы Argylls күшеюімен тек түнде алға жылжып, бекініске кірді. Сол жақ флангта 1-ші Оңтүстік Африка бригадасы 2-ші полкпен шабуыл жасады, содан кейін 4-ші полк ұзақ қашықтықтан атылған пулеметтен атылған оқтарға түсті және төбеден келген түтінге байланысты бағытын жоғалтты. Топтар Snag траншеясына жартылай қазылып, кейбіреулері келесі таңға дейін бейтарап аймақта қалды.

Zero hour was 2:05 p. m. and the 4th Division on the right of XIV Corps attacked with the 10th Brigade next to the French 18th Division (IX Corps). The 1st Battalion, Royal Warwick advanced and dug Antelope Trench south of Hazy Trench, gained touch with the French and repulsed a counter attack in the evening. The battalion advance was repulsed at Rainy and Dewdrop trenches north east of Lesbœufs, along with the 1st Royal Irish Fusiliers further to the left. On the left of the division the 12th Brigade attacked Spectrum Trench after a Stokes mortar bombardment; parties of the 2nd Duke of Wellington got into the trench and linked with the 2nd Lancashire Fusiliers in the north end of the trench. An attempt by groups from both battalions to attack over the spur to Zenith Trench was repulsed. In the 6th Division area north of the Le Transloy road, the 2nd York and Lancaster, on the right of the 16th Brigade was also repulsed in front of Zenith Trench. In the 71st Brigade area to the left, the 9th Suffolk in a salient formed by Misty and the east end of Cloudy Trench were not to advance and in the 18th Brigade on the left of the division, the 1st West Yorks attacked Mild Trench and the rest of Cloudy Trench by a frontal attack and a flank attack by bombers, which was repulsed. The 14th DLI on the left flank got into Rainbow Trench and bombed dugouts along the sunken Beaulencourt road, to link with the 1st West Yorks. On the left of the road the 14th DLI gained touch with the 88th Brigade detached from the 29th Division to the 12th (Eastern) Division on the right of XV Corps. The Royal Newfoundland Regiment on the right and the 1st Essex on the left, captured part of Hilt Trench and the extension of Rainbow Trench and then part of the 1st Essex pressed on to Grease Trench but were ordered back to the start line at 5:30 p. m. because the 35th Brigade on the left had not managed to get forward. The Newfoundlanders held on at Hilt Trench, bombed further up and took part of the 1st Essex objective. In the 35th Brigade attack, the 7th Suffolk and the 7th Norfolk tried to cut through barbed wire by hand opposite Bayonet Trench against massed small arms fire, after which the survivors were pinned down until dark and then retreated. The 30th Division attacked on the left of XV Corps with the 2nd Royal Scots Fusiliers and the 17th Manchester of the 90th Brigade. The Royal Scots managed only to advance into machine gun fire and then withdrew as some parties of the 17th Manchester got into Bayonet Trench before retiring. On the left of the division, the 89th Brigade attacked on the right with the 2nd Bedfordshire, which tried to bomb up the Gird trenches but were only able to take a small length of Bite Trench. On the left, the 7th King's Liverpool was stopped by enfilade fire from the north west, the preliminary bombardment having failed to suppress the German machine guns, which were dispersed over a wide area. In the III Corps area the 9th (Scottish) Division on the right had to capture Snag Trench, then the Butte de Warlencourt and the Warlencourt line. The Tail ran back from Snag Trench to the butte and the Pimple at the west end of Snag Trench, with the help of enfilade fire from the 15th (Scottish) Division to the left. Little Wood and the butte were bombarded with smoke by 4 Special Company RE. In the 26th Brigade on the right, the 7th Seaforth Highlanders was caught by machine gun fire as soon as it attacked and with the reinforcement of the 10th Argylls managed only to push on for and dig in during the night. On the left flank the 1st South African Brigade attacked with the 2nd Regiment followed by the 4th Regiment, which were held up by long range machine gun fire and lost direction in the smoke drifting from the butte. Parties dug in half way to Snag Trench and some stayed in no man's land until the following morning.

14-17 қазан

12 қазандағы шабуылдың нәтижесіз аяқталуынан кейін Роулинсон ауа райының нашарлауы қорғаушыларға күш жинауға мүмкіндік бергенін, ал 18 қазандағы келесі шабуылға дейін, мұқият артиллериялық дайындықтан соң, мақсатты шабуыл жасау қажеттігіне келді. 13 қазанда ол операциялық бұйрық шығарды, онда майданға жолдарды жақсарту және неміс қорғанысына параллель берік орналасқан окоптарды дайындау қажеттігін атап көрсетті. Тұрақты артиллериялық бомбалау дереу басталды, ал XIV корпусқа Зенит, Милд және Булы траншеяларының қалған бөлігін жалпы шабуылға дейін басып алу туралы ескерту жасалды. XV корпусы Эукорт-Ле Барк жолының оңтүстік-шығысындағы Гирд траншеяларын, ал III корпус Снаг траншеясын түнде, мүмкіндігі шектеулі болса, танктердің қолдауымен басып алуға тиіс болды. 14 қазанда XIV корпус сағат 18:30-да 4-ші дивизияның 2-ші Сифорт полкімен күтпеген шабуылға тырысты. Олар Жаңбырлы траншеясына және Dewdrop траншеясының оңтүстігіндегі артиллериялық ұяларға еніп, кейін қарсы шабуылға ұшырап шығып кетті. Сол уақытта 2-ші Корольдік Дублин фюзельерлері Хази траншеясының алдындағы артиллериялық ұяларды басып алуға тырысты, бірақ олар да кері қайтарылды. 12-ші бригададағы 1-ші Корольдік полкі 14 және 15 қазан күндері кешке Spectrum траншеясынан Dewdrop траншеясына дейін бомбалауға тырысты. 15 қазан күні таңғы шабуылда 6-шы дивизияның 2-ші Шервуд орманшылары Cloudy траншеясының британдық бөлігінің алдындағы артиллериялық ұяларды басып алып, бірнеше тұтқынға алды. Дивизияның сол жағында 11-ші Эссекс Милд траншеясын басып өтіп, Боленкорт жолында бомбалау жүргізді, бірақ кейін қарсы шабуылға ұшырады. III корпус аймағында Оңтүстік Африкалық 3-ші полкі 14 қазанда қараңғыда шабуыл жасап, Пимпл және Снаг траншеяларын басып алды. Жаңбыр біртіндеп тоқтады, 17 қазан күні ауа райы ашық болды, бірақ бұлтты болды және түнгі уақытта қайтадан жаңбыр жауды. Британдық артиллериялық бомбалау жоспарланғандай жалғасты, бірақ неміс артиллериясының жауабы күшті болды, 18 қазан күні сағат 03:40-тағы «нөлдік сағатқа» дейін.

18-20 қазан

Бригадалардың көпшілігінде жиналу орындары ақ лентамен және нысаналар бағытындағы компас көрсеткіштерімен белгіленді, бірақ нөлдік сағатта британдық позициялар суға батты. Ай төменгі бұлттардың арасында жасырынып, әскерлер сазға сығалап, құлап жатты, қару-жарақтар лайланып, тек қол гранаталары мен штыктар ғана қолдануға жарамды болды. Оң жақта 4-ші дивизия 11-ші бригадамен бірге Фрости, Хази, Рейни және Дьюдроп орларын басып алуға шабуыл жасады, ал француз секторында шабуыл сағат 11:45-те басталды. 1-ші атқыштар бригадасының топтары Хази орна жеткенше қару ұяларына жетіп, кері шегінуге мәжбүр болды, ал 1-ші Шығыс Ланкаширлер жасырын пулеметтердің атысынан Дьюдроп орнының алдында жасырынуға мәжбүр болды. 12-ші бригаданың 1-ші Корольдік полкі мен неміс қорғаушылары Спектр орнының маңында өзара шабуылдасып, қарсы шабуылдар жасады, содан кейін Корольдік полкі Спектр бойымен Дьюдроп орнына қарай бомба тастады. 6-шы дивизияда 9-шы Норфолк Мелд және Клауди орна шабуыл жасады, бірақ нөлдік сағатқа дейін бомбалауға ұшырады және саз арқылы өте баяу жылжығандықтан шабуылдан қалып қойды. Батальон Милд орнының солтүстік-батыс бөлігін басып алды, содан кейін қараңғы түскен кезде қарсы шабуылды тойтарды. (19 қазан күні қараңғыда 1-ші Сомерсет жеңіл жаяу әскерінің взводы Фрости орнының бос екенін анықтады және қарсы шабуылды жеңді.) XV корпус орталық бөлігі Флерс-Тиллой жолының екі жағындағы төмендікке қарап тұрғандықтан, қанаттарға шабуыл жасады. Оң жақтағы 12-ші (Шығыс) дивизия 2-ші Гэмпшир және 4-ші Ворчестер батальондарымен Грис орна, ал 35-ші бригаданың 9-шы Эссекс батальонымен Байонет орнының оңтүстік-шығыс бөлігіне шабуыл жасады. 2-ші Гэмпшир және 4-ші Ворчестер Грис орна аз шығынмен басып алды, бірақ одан кейін алға жылжуға тырысқанда көптеген жарақат алды. Ворчестер 9-шы Эссекс алға жылжада алмағаннан кейін Хилт орнын сол жағынан тосқаулады, бірақ бір рота Байонет орна кіріп, кейін қанаттардан жасалған қарсы шабуылдармен бомбаға ұшырады. 30-шы дивизияның сол жағында 2-ші Грин Ховардс қол гранаталарының жаууынан тоқтатылғанға дейін Байонет орнының батыс шетіне жақындады. Топтар Байт орнының бір бөлігін бомбалады, бірақ күшейткіштердің жылжуына саз кедергі келтірді. Сол жақта 18-ші Корольдік және 2-ші Уилтшир Гирд желілеріне шабуыл жасады және оң жақта кесілмеген сымдарды, ал сол жақтағы сымдардан ұрылды, 2-ші Уилтширдің көп бөлігі қаза тапты. Түнгі шабуылдар сәтсіз аяқталған жағдайда екі танк Флерске жеткізілді, ал таңғы сағат 8-де тыныштық кезінде бірі сазға батып, екіншісі Жирд орнының соңына жетіп, оны жиырма минут бойы пулеметтен атып, солтүстік-шығысқа қашқан көптеген немістерді өлтірді. Командир жаяу әскерге алға жылжуға белгі берді, бірақ жаяу әскердің бәрі де ұйымдаспағандықтан және шаршағандықтан ешкім қозғалмады. Танк Жирд орнынан Ле Барк жолына дейін жүріп, кейін қайтып келді. III корпус Снаг орна қайтадан шабуыл жасады, ал 15-ші (Шотландия) дивизиясының майданынан түтін және көз жасын шығаратын бомбалар атылды, неміс өртін басуға тырысты. 9-шы (Шотландия) дивизиясының оң жағындағы 5-ші Камерон Хайлендерлері Ле Барк жолынан Носқа (Снаг орны мен Құйрықтың қиылысы) дейін орна алып, 2-ші Уилтширдің бір бөлігімен кездесті. Оң жақтан жасалған неміс қарсы шабуылдары орна басып алды, бірақ қараңғыдан кейін жасалған тағы бір шабуыл оларды кері тартты, ал сол жақта Оңтүстік Африканың 1-ші полкінің екі ротасы Снаг орна басып алды, алға жылжыды және каноэден атылған пулемет оқтарынан құлады, тек Камеронның жанындағы Снаг орна кірген кішкентай топтан басқа. Таң атқанда Оңтүстік Африкалықтар Пимплден Снаг бойымен бомба тастауға тырысты және сағат 17:45-те екі жақтан да шабуыл жасады. Оңтүстік Африкалықтар алға жылжуға үлгерді, ал түн түскенде немістер тек Ностың маңындағы орна ғана басып алды. Жаңбыр 19 қазанда да жалғасты; таңертең неміс топтары фламенверфтер жасағымен бірге Таиль бойымен шығысқа қарай шабуыл жасау үшін Снаг орны бойымен алға жылды. Оңтүстік Африкалықтар оң жақ флангтағы қарсы шабуылды тойтарғаннан кейін Камеронды босатып алған 8-ші қара күзетке қарай кері шегінді. Британдық артиллерия Нос және Құйрық аймақтарына бомбалауды жалғастырды, бірақ Оңтүстік Африка бригадасы қайтадан шабуыл жасауға тым шаршады және қараңғы түскеннен кейін 27-ші бригада 9-шы (Шотландия) дивизиясының барлық фронтын басып алды, саз бен су арқылы күресті. 6-шы Корольдің Шотландия шекарашылары (KOSB) 20 қазанда сағат 16:00-де шабуыл жасауға жарамды деп танылды және шатастырған ұрыста Носты басып алды, жоғалтып, қайта басып алды. Қараңғыда 6-шы KOSB Снаг орнына бақылауды алды және кейбір Корольдік Шотландтар Құйрықтың бір бөлігі бойымен алға жылжыды.

On most of the brigade fronts, assembly positions had been marked with white tape and compass bearings taken of the direction to the objectives but at zero hour, the British positions were flooded. The moon was obscured by low clouds, troops slipped and fell in the mud and weapons were clogged, leaving only hand grenades and bayonets with which to fight. On the right the 4th Division attacked with the 11th Brigade to take Frosty, Hazy, Rainy and Dewdrop trenches, while in the French sector the attack began at 11:45 a. m. Groups of the 1st Rifle Brigade reached the gun pits before Hazy Trench and were forced back, the 1st East Lancs were forced under cover in front of Dewdrop Trench, by the fire of hidden machine guns. The 1st King's Own of the 12th Brigade and the German defenders mutually attacked and counter attacked around Spectrum Trench and then the King's Own bombed along Spectrum for towards Dewdrop Trench. In the 6th Division, the 9th Norfolk attacked Mild and Cloudy trenches but was bombarded before zero hour and moved so slowly through mud that it lost the barrage. The battalion captured the north west end of Mild Trench and then repulsed a counter attack as dark fell. (After dark on 19 October, a platoon of the 1st Somerset Light Infantry found Frosty Trench unoccupied and defeated a counter attack.) The XV Corps made flank attacks because the centre faced a dip either side of the Flers–Thilloy road. The 12th (Eastern) Division on the right attacked Grease Trench with the 2nd Hampshire and 4th Worcester battalions and the south east end of Bayonet Trench with the 9th Essex battalion from the 35th Brigade. The 2nd Hampshire and the 4th Worcester took Grease Trench with few losses but then had many casualties trying to press on. The Worcester blocked Hilt Trench on the left after the 9th Essex were not able to advance, except for one company which got into Bayonet Trench and was then bombed out by counter attacks from the flanks. On the left of the 30th Division the 2nd Green Howards almost reached the west end of Bayonet Trench before being stopped by showers of hand grenades. Parties bombed up part of Bite Trench but reinforcements were stopped from moving up by the mud. On the left the 18th King's and 2nd Wiltshire attacked the Gird lines and found uncut wire on the right and enfiladed from the left, most of the 2nd Wiltshire being killed. Two tanks had been brought up to Flers in case the night attacks failed and during a lull at 8:00 a. m. one bogged in mud and the other drove to the end of Gird Trench and machine gunned it for twenty minutes, killing many Germans who ran back to the north east. The commander signalled the infantry to move up but the infantry were so disorganised and exhausted that none moved. The tank drove along Gird Trench to the Le Barque road and then returned. III Corps attacked Snag Trench again as smoke and lachrymatory bombs were fired from the 15th (Scottish) Division front to try to suppress German fire from the butte and from Warlencourt village. The 5th Cameron Highlanders, on the right of the 9th (Scottish) Division, took a trench from the Le Barque road to from the Nose (the junction of Snag Trench and the Tail) and met some of the 2nd Wiltshire. A German counter attack on the right got a footing in the trench, until another attack after dark drove them back and on the left two companies of the 1st South African Regiment overran Snag Trench, pressed on and were shot down by machine gun fire from the butte, apart from a small group who got into Snag Trench next to the Cameron. At dawn the South Africans tried to bomb along Snag from the Pimple and at 5:45 p. m. attacked from both flanks. The South Africans managed to advance, leaving the Germans occupying only of the trench around the Nose as night fell. The rain continued during 19 October; at dawn, German parties accompanied by a Flammenwerfer detachment advanced along the Tail to attack eastwards along Snag Trench. The South Africans retreated towards the 8th Black Watch which had relieved the Cameron as a counter attack on the right flank was repulsed. British artillery maintained the bombardment on the Nose and Tail areas but the South African Brigade was too exhausted to attack again and after dark the 27th Brigade took over all the 9th (Scottish) Division front, struggling through mud and water. The 6th King's Own Scottish Borderers (KOSB) was considered fit to attack at 4:00 p. m. on 20 October and in confused fighting, captured, lost and retook the Nose. By dark the 6th KOSB had control of Snag Trench and some Royal Scots had advanced along of the Tail.

1 қазан

Күздің басында Соммада бұрын соғысқан көптеген неміс дивизиялары екінші рет қайтарылды, онда олардың өнімділігі, жақсы жарақтанғанына қарамастан, тәжірибелі сержанттары мен кіші офицерлердің жетіспеушілігіне байланысты нашар деп есептелді. 6-шы Бавария резервтік дивизиясы 26 қыркүйекте Эукур-л-Аббе (Эукур) қорғанысын өз мойнына алды және артиллерия оғынан көп шығынға ұшырады. 1 қазанда дивизияның 21-ші Бавария резервтік жаяу әскер полкінен (BRIR 21) алынған тұтқындар Brandbomben (Livens Projectors) көп зиян келтіргенін мәлімдеді. BRIR 21 II және III батальон штабтарының жаулануын және қарсы шабуылдардың сәтсіз аяқталуын тіркеді. II батальон, BRIR 17 контршабуыл жасап, Флер окоптары арқылы оңтүстік-шығысқа қарай екі батқан танкіден өтті, бірақ Эукурды қайтарып алу үміті түстен кейін тасталды. III батальон, BRIR 17 2 қазанда Эукур–Ле-Сарс жолында қайта жиналды және оған III батальон, BRIR 16, сондай-ақ 4-ші Ersatz дивизиясының 362-ші жаяу әскер полкінің бөлімдері қосылды. 2/3 қазан түнде BRIR 21 Эукур маңында BRIR 16-мен ауыстырылды, бірақ жаңа әскерлер Эукурдың жаулануын тоқтата алмады. Жаяу әскер ауа райының нашарлығы мен британдық шабуылдардың салдарынан шаршады. BRIR 16-ның I батальон командирі майдан жағдайының ерекше екенін, суық тамақ пен артиллерия оғы ауыр проблемалар тудырғанын, әсіресе неміс артиллериясының жақын қашықтықтан оқ жаууы, көптеген жарақаттар моральдық рухты түсіргенін, ал траншеялар мен жолдарда қалған денелерді алып кету мүмкіндігінің болмауы жағдайды одан да нашарлатқанын хабарлады. Гигиенаның нашарлығы соғысқа қатыспаған көптеген ауруларға әкелді, ер адамдардың 25-33 пайызы ауыр диареяға шалдықты. Бұл есеп полк командиріне жіберілді, ол оны жоғары бағыныштылығына жеткізді. 3 қазанға дейін 4-ші Ersatz дивизиясы Бапум жолының батысындағы 7-ші дивизияны алмастырып, Баварияның оң жақ фланғын Ле-Сарсқа дейін басып алды, осы кезде BRIR 17-нің шығыны 1646 адамға жетті.

In the early autumn, many German divisions which had fought earlier on the Somme were brought back for a second period, in which their performance was considered inferior, despite replacements being of good quality, because of their lack of experienced NCOs and junior officers. The 6th Bavarian Reserve Division took over the defences of Eaucourt l'Abbaye (Eaucourt) on 26 September and suffered many casualties to artillery fire. On 1 October, prisoners taken from Bavarian Reserve Infantry Regiment 21 (BRIR 21) of the division said that Brandbomben (Livens Projectors) had caused much damage. BRIR 21 recorded the capture of the II and III battalion headquarters and that attempts to counter attack failed. The II Battalion, BRIR 17 counter attacked south east down the Flers trenches past two bogged down tanks but hope to recover Eaucourt were abandoned during the afternoon. The III Battalion, BRIR 17 re assembled on the Eaucourt–Le Sars road on 2 October and was joined by III Battalion, BRIR 16 and parties of Infantry Regiment 362 of the 4th Ersatz Division garrisoned the village. On the night of 2/3 October, BRIR 21 was relieved near Eaucourt by BRIR 16 but the fresh troops were unable to prevent the loss of Eaucourt. The infantry were ground down by the weather conditions and British attacks. The commander of I Battalion, BRIR 16 reported that battlefield conditions were extraordinary, with cold food and artillery fire causing severe problems, particularly short shooting by German guns, the high number of casualties having depressed morale, made worse by the lack of opportunity to remove the bodies strewn around trenches and tracks. Poor hygiene caused many non battle casualties, with 25 to 33 per cent of the men having severe diarrhoea. The report was sent to the regiment commander who could only pass it on. By 3 October, the 4th Ersatz Division had relieved the 7th Division west of the Bapaume road and took over the Bavarian right up to Le Sars, by when BRIR 17 casualties had risen to 1,646 men.

7-8 қазан

6/7 қазан түнінде 16-шы дивизияның 68-ші жаяу әскер полкі (IR68) және 17-ші резервтік дивизияның 76-шы резервтік жаяу әскер полкі (RIR 76) Саиллизельде IR 163-ті алмастырды, екі полк та бұрын Сомма шайқасында британдықтарға қарсы күресқан. 16-шы дивизияның әскерлері бірнеше күн бойы күндіз-түні жаңбыр астында, лайлы далалардағы лагерьдерден марш жасағаннан кейін, құрғақ киім алу мүмкіндігі болмай, R. II Stellung бөлігін қазумен айналысты, содан кейін алдыңғы қатарға жылжуға бұйрық алды. 10 қазанда дивизияның көп уақытқа алмастырылмауы және R. I Stellung-та резервте әскерді қалдыру қажеттігі туралы тағы бір бұйрық келді. Алдыңғы қатарды анықтау қиын болды, бұл IR 68 және RIR 76-ны полктер аралық шекара мәселесінде дауластырды; француз шабуылдары мен артиллерия атысы ауылға оңтүстік жақтан жақындауды мүмкін емес етті. Әскерлер Сомма үстіндегі әуедегі күш-жігердің артуын көргендеріне қуанды, олар "әуедегі апаттың алғашқы сапардағыдан кем қарқынды болғанын" хабарлады. 18-ші резервтік дивизия қыркүйек айының соңында 52-ші резервтік дивизияны алмастырды, ал дивизияның сол жағындағы 84-ші резервтік жаяу әскер полкі 7 қазанда 70 тұтқынды жоғалтты. Британдық 20-шы дивизия Гюдекур-Бюленкур жолында 72-ші резервтік жаяу әскер полкінен (7-ші резервтік дивизия) тұтқындарды алды, сондай-ақ сол жақтағы 66-шы резервтік жаяу әскер полкінен де тұтқындар алды. 36 және 72-ші резервтік жаяу әскер полктері (7-ші резервтік дивизия) Rainbow Trench-те тұтқындарды жоғалтты. Snag Trench-ті 6-шы Бавария резервтік дивизиясының BRIR 16 ІІІ батальоны ұстады. 7-8 қазан аралығында британдықтар 4-ші Ersatz дивизиясының 360, 361, 362 жаяу әскер полктерінен 528 тұтқынды алды, сонда 360-шы жаяу әскер полкінің I батальоны 360-шы жаяу әскер полкінің ІІІ батальонымен алмастырылған кезде шабуылға ұшырады. 47-ші дивизия 31-ші резервтік жаяу әскер полкінен (RIR 31) 84 тұтқынды және 18-ші резервтік дивизиядан 84 тұтқынды алды. RIR 86 француздықтардың жасаған тесігін жабу үшін солға жылды, бұл RIR 31-ді британдықтардың оң қанатына қарсы жылжытты. Француздарға қарсы 16-шы дивизия аймағында IR 68 және IR 28 француз әскерлеріне қарсы бірнеше қарсы шабуылдар жасады, олар Сайлидегі шіркеуге жеткен, неміс артиллериясы оларға үлкен көмек көрсетті, олар жақын арадағы шайқасқа дейін көптеген француздық шығындарды тудырды. Алдыңғы қатарды минималды сандармен ұстаудың жаңа тактикасы неміс артиллериясының жүктемесін арттырды, олар француз немесе британдықтар шабуыл жасағанда дереу атуға мәжбүр болды, бірақ одақтас артиллерияның атысы артиллерияшыларды телефондардың орнына алдыңғы қатардан сигнал беруге мәжбүр етті. Нюрлу-Пероне Мойсленс-Темплю ла Фоссе жол торабындағы далалық артиллерия полкі Сент-Пьер Васт орманының қорғанысын қамтамасыз етті, ол француздықтардың оқ атуына ұшырауға бейім ашық позициялардан алыс болды. Орманнан алыс болғандықтан, атуды байқау мүмкін болмады; картадан ату кезінде снарядтардың таралуы үлкен соққы аймағын құрады, оны түзету мүмкін болмады және кейбір снарядтар неміс позицияларына жетпей қалды, мұқият атыс бақылауына және қару орнатуына қарамастан. Оқ корпустары үшін мыс орнына болат қолданылды, бұл кедергілерге әкелді, бірақ артиллерия күніне 2200-4700 оқ атуды жалғастырды.

On the night of 6/7 October, Infantry Regiment 68 (IR68) of the 16th Division and Reserve Infantry Regiment 76 (RIR 76) of the 17th Reserve Division relieved IR 163 at the Saillisels, both regiments having fought against the British on the Somme earlier in the battle. The troops of the 16th Division had spent several days digging part of R. II Stellung by day and night in the rain, after marching from bivouacs in muddy fields, without means of getting dry, before receiving the order to move forward to the front line. On 10 October, another order came that the division would not be relieved for some time and must keep troops in reserve back in R. I Stellung. The front line was hard to define and led IR 68 and RIR 76 to argue over the inter regimental boundary; French attacks and artillery fire had already made the southern approach to the village untenable. The troops were encouraged by the evidence of the greater effort in the air being made over the Somme, reporting that the "aerial plague was less intense" than during their first tour. The 18th Reserve Division relieved the 52nd Reserve Division in late September and Reserve Infantry Regiment 84 on the left of the division lost 70 prisoners on 7 October. The British 20th Division took prisoners from Reserve Infantry Regiment 72 (7th Reserve Division) on the Gueudecourt–Beaulencourt road and Reserve Infantry Regiment 66 to the left. Reserve Infantry regiments 36 and 72 (7th Reserve Division) lost prisoners at Rainbow Trench. Snag Trench was held by III Battalion, BRIR 16 of the 6th Bavarian Reserve Division. From 7–8 October, the British took 528 prisoners from Infantry regiments 360, 361, 362 of the 4th Ersatz Division, the I Battalion, Infantry Regiment 360 having been attacked during a relief by III Battalion, Infantry Regiment 360. The 47th Division captured 84 prisoners of Reserve Infantry Regiment 31 (RIR 31) and 84 of the 18th Reserve Division. RIR 86 had moved left to close a gap made by the French, which moved RIR 31 opposite the British right flank. In the 16th Division area opposite the French, IR 68 and IR 28 made several counter attacks against French troops who had reached the church in Sailly, greatly helped by the German artillery which inflicted many French losses before the fighting closed to hand to hand. The new tactic of holding the front line with the minimum of men increased the burden on German artillery, which had to commence firing as soon as the French or British attacked but the extent of Allied artillery fire forced the gunners to rely on flares from the front line instead of telephones. A field gun regiment at the Nurlu–Péronne Moislains–Templeux la Fosse crossroads covered the defences of St Pierre Vaast wood, away, from open positions vulnerable to French shelling. The distance from the wood was too great for observed fire; when shooting from the map, shell dispersion made for a large beaten zone, impossible to correct and some shells fell short onto German positions, depite careful fire control and gun laying. Steel was being used instead of brass for shell cases, which caused stoppages but the artillery still managed to fire 2,200–4,700 shells per day.

12 қазан

Саильзельдегі 16-дивизия таңертең бірнеше шабуылдарды кері қайтарды, содан кейін француздар қайта шабуыл жасамас бұрын "күшті" бомбалауға ұшырады. 68-ші жаяу әскер полкі тағы 102 жарақат алды, бірақ сол түнде IR 76 жасағымен бірге тұрып қалды, ол жеңілдетілді. Бавариялықтар мен 16-шы дивизия арасындағы байланыс нашар болды, екі полк те олардың арасындағы кеңістікке кім жауапты екені туралы дауласты. Британдықтарға қарсы Бапауме–Альберт жолындағы 6-шы Бавария резервтік дивизиясының роталары шамамен 35 адамнан тұрды, барлығы дизентерия, шаршау, аштық және суықтан зардап шекті, 31-ші резервтік жаяу әскер полкінің аймағын ұстап тұрды. 19-шы резервтік дивизия 7-ші резервтік дивизияны алмастырды, ал оң жақта 6-шы дивизия көтеріліп, британдық Төртінші армияның III корпусына қарсы 6-шы Бавария резервтік дивизиясының сол жағын иеленді. 19-шы резервтік дивизияның 92-ші резервтік жаяу әскер полкі британдық 6-шы дивизияның сол жағында орналасқан. Хилт траншеясын жоғалтқан кезде 6-шы дивизияның 64-ші жаяу әскер полкінен шамамен 150 тұтқын алынды, сол жақтан шабуыл жасалды. Британдықтардың шабуылын қарсы шабуыл тоқтатты, бірақ сол жақтағы 19-шы резервтік дивизияның 92-ші резервтік жаяу әскер полкімен байланыс үзілді. 6-шы дивизияның 24-ші жаяу әскер полкі және 6-шы Бавария резервтік дивизиясының 16-шы және 21-ші Бавария резервтік жаяу әскер полктерінің бөліктері 30-шы дивизияға қарсы тұрды. Снаг траншеясын 20-шы Бавария резервтік жаяу әскер полкі ұстады. 12 қазандағы шайқастан кейін 2-Бавария дивизиясы 18-ші резервтік дивизияны алмастырды, 40-шы дивизия 12-ден 13-қа қараған түні 6-шы Бавария резервтік дивизиясын алмастырды, ал 24-ші дивизия 4-ші қосалқы дивизиядан орын алды. 12 қазанда неміс 15-ші дивизиясының әскерлері майданға жылжуға бас тартты. Француз шабуылдары артиллериялық бомбалаудан кейін түстен кейін жасалды, ал 14 қазанда IR 68 өз шығындарының жартысы неміс артиллериясының жақын мақсатқа атуынан болғанын анықтады. Полк шекаралары туралы дау жалғасты, ал 15 қазанда француздар кеңістікті тауып, Саиллизельге енді. Оларды шығарып тастау үшін бірнеше қарсы шабуыл жасалды, бірақ 17 қазанға дейін қарсы шабуылдар сәтсіз аяқталды. (Бавариялықтар IR 68-дің пруссиялықтарын кінәлады, соғыс аяқталғаннан кейін полк тарихының 58 бетіне жазылып, позицияның үнемі қауіпте болғанын, неміс артиллериясының оларды үнемі бомбалағанын, тактикалық байланыстың жоғалғанын және бұйрықтарды жермен байланыстыра алмағанын түсіндірді.)

The 16th Division at the Saillisels repulsed several attacks in the morning and then received a bombardment of "staggering intensity", before the French attacked again. Infantry Regiment 68 lost another 102 casualties but held on with IR 76 which was relieved that night. Liaison between the Bavarians and the 16th Division was poor and both regiments argued about responsibility for a gap between them. The companies of the 6th Bavarian Reserve Division on the Bapaume–Albert road opposite the British, were down to about 35 men each, all suffering from dysentery, exhaustion, hunger and exposure, to hold an area of Reserve Infantry Regiment 31 recorded many losses at Zenith Trench. The 19th Reserve Division had relieved the 7th Reserve Division and on the right the 6th Division had moved up and taken over the left of the 6th Bavarian Reserve Division opposite the III Corps of the British Fourth Army. Reserve Infantry Regiment 92 of the 19th Reserve Division was opposite the left of the British 6th Division. About 150 prisoners were taken from Infantry Regiment 64 of the 6th Division during the loss of Hilt Trench, the left flank being rolled up. A counter attack stopped the British advance but contact with Reserve Infantry Regiment 92 of the 19th Reserve Division on the left was lost. Infantry Regiment 24 of the 6th Division and parts of Bavarian Reserve Infantry regiments 16 and 21 of the 6th Bavarian Reserve Division were opposite the 30th Division. Snag Trench was held by Bavarian Reserve Infantry Regiment 20. After the fighting on 12 October, the 2nd Bavarian Division relieved the 18th Reserve Division, the 40th Division relieved the 6th Bavarian Reserve Division on the night of 12/13 October and the 24th Division took over from the 4th Ersatz Division. On 12 October, men of the German 15th Division refused orders to move up to the front line. French attacks were made in the afternoons after artillery bombardments and on 14 October, IR 68 found that half its casualties had been caused by German artillery firing short. The dispute about regimental boundaries continued and on 15 October the French found the gap and got into Saillisel. Several determined counter attacks were made to eject them but by 17 October the counter attacks had failed. (The Bavarians blamed the Prussians of IR 68, which after the war took 58 pages of the regimental history to explain that the position had been compromised all along, that German artillery had bombarded them constantly, tactical communication had been lost and orders could not be related to the ground.)

18-20 қазан

Саиллизельдің қалған бөлігі ұсталды және немістердің Сент-Пьер-Васт орманды ұстап тұруы француздардың неміс қорғанысын солтүстіктен оңтүстікке қарай айналып өтуіне кедері келтірді. 4-ші дивизия 2-ші Бавария дивизиясының 15-ші Бавариялық жаяу әскер полкінен тұтқын алды, ал 15-ші Бавариялық жаяу әскер полкінің II батальоны 50 пайыздық шығынға ұшырады. 92-ші резервтік жаяу әскер полкінің көп бөлігі тұтқынға алынды, ал 6-шы дивизияның 64-ші жаяу әскер полкі I батальоннан 200 адамын жоғалтты. 40-шы дивизияның 181-ші жаяу әскер полкі британдықтардың артиллериялық оғының тиімділігін лай азайтып, жаяу әскердің жылдам ілгерілеуіне мүмкіндік болмағанын анықтады. I және II батальондары Снаг траншеясында 104-ші жаяу әскер полкінен тұтқынға алынды, ал III батальон қарсы шабуыл жасады. 19 қазанда 40-шы дивизияның шабуыл тобы екі колоннада, жалын таратқыштармен, пулемет бөлімімен және 104-ші жаяу әскер полкінің I батальонының ең жақсы сарбаздарымен шабуылға көшті; сол колоннаның бірі жалын таратқыш жарылып, ілгерілеуі тоқтатылды. 104-ші жаяу әскер полкінің көптеген сақталғандары 134-ші жаяу әскер полкінің III батальонымен ауыстырылды. 104-ші жаяу әскер полкінің окоптары артиллерия отымен қиратылды және әскерлер тактикалық маңызы жоқ аванпостарды тастап, қажетсіз шығындардан сақтану саясаты бойынша кері қайтарылды.

24 қазан

Руппрехт өзінің күнделігінде Саильдің солтүстік бөлігін қайта басып алу артиллериялық бақылауды қалпына келтіру үшін қажет екенін, бірақ бұл XV корпустың (генерал Бертольд фон Деймлинг) 30-шы және 39-шы дивизияларымен бірге келуін күтуге тура келетінін жазды. Ниже мен IX резервтік корпустың қолбасшысы генерал Макс фон Бёхн Соммадағы немістердің қарсылық күшінің күрт азайғанын және офицерлердің жоғалтулары оны арттыруға мүмкіндік бермейтінін мәлімдеді. Вердендегі француз армиясының бірінші шабуылдық операциясы (20 қазан – 2 қараша) Сомма майданына қосымша күштердің келуін уақытша тоқтатты, бірақ Соммада маңызды артиллерия және әуе күштері жиналды. Нашар ауа-райы және Luftstreitkräfte-нің артиллериялық бақылау ұшақтарына жасаған шабуылдары ағылшын-француз артиллериясының тиімділігін төмендеткені, неміс жаяу әскеріне қымбатқа түскен, бірақ сәтті қорғаныс ұйымдастыруға мүмкіндік берді, оған қысқы суықтар шайқасты аяқтайтыны туралы білу көмектесті.

Әуе операциялары

Қазан айына дейін немістер Пероннадан Ханнескампқа дейін 23 эскадрильяға 333 ұшақты жинады, 17 Feldflieger Abteilung шамамен 100 барлау ұшағы, 13 артиллериялық ұшу (Artillerieflieger Abteilungen) шамамен 53 ұшақпен, үш бомбалаушы-истребитель эскадрильясы (Kampfgeschwader) және екі тәуелсіз ұшу оларды сүйемелдеу үшін шамамен 140 ұшақпен, негізінен C типті, екі орындық, қарулы биплан және үш истребитель эскадрильясы (Jagdstaffel) шамамен 45 ұшақпен. Jagdstaffel 2 (Jasta 2) Hauptmann Oswald Boelcke) 27 тамызда Бертинкурда құрылды және 16 қыркүйекте жаңа Albatros D. I және D. II истребительдерін алды. Ұшақтардың, әсіресе жоғары жетістікке жеткен истребительдердің шоғырлануы немістерге ағылшын-француздық әуе басымдылығына, кем дегенде қысқа мерзімге қарсы тұруға мүмкіндік берді. Неміс шебінен өтетін ұшақтарды тоқтату үшін "бареждік ұшулар" жойылды және әуешілерге үлкен формациялармен мақсаттарына жеткенше ағылшын-француз шебі арқылы ұшуға бұйрық берілді. Тамызда ағылшын истребительдерінен биікке көтеріле алатын, қуатты қозғалтқыштары бар ұшақтар келді және майданды суретке түсіруге қол жеткізді. Көптеген шаарлық бөлімдер келді, соңында Батыс майданындағы шаарлардың жартысы болған 50 шары болды. Армиядағы барлық жеңіл моторлы зениттік қарулар Соммаға жіберілді. Артиллериялық отты жүйелі бақылау және Галлвиц енгізген реформалар бомбалауды тиімдірек етті және неміс жаяу әскері әуе күшіне деген сенімін қайта жаңартты. 6 қазанда Германияның императорлық ұшақ корпусы (Fliegertruppen des deutschen Kaiserreiches) Luftstreitkräfte (Германияның әуе күштері) болып қайта құрылды.

1-11 қазан

Қыркүйек айында RFC ұшақтарының және ұзақ қашықтықтан барлау ұшақтарының ай сайынғы шығыны (барлық себептерден туындаған жоғалтулар) 75 пайызды құрады, ал қызметке түскен жаңа, жылдам және маневрлі неміс ұшақтары Соммадағы ағылшын-француз әуе үстемдігіне қауіп төндірді. 1 қазан күні сағат 15:00-де 34-ші және 3-ші эскадрильялардың бақылаушылары III корпус пен XV корпустың құрамындағы Жаңа Зеландия дивизиясының Эукорт-л’Аббайға және оның екі жағындағы қорғанысқа жасаған шабуылын бақылады. Эукортқа жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ шабуылдың қалған бөлігінде жаяу әскер жақсы артиллериялық қолдаумен мақсаттарына жетті және Ле-Сарсқа барлау тобын жіберді. 34-ші эскадрилья командирі, майор Джон Шамиер, III корпустың сол жағында орналасқан II корпус шабуылға түскенін, бірақ неміс артиллериясының күшті атысы мен қарсы шабуылдарының нәтижесінде кері шегінгенін хабарлады. Үш сағат ішінде RFC бақылаушылары II корпустың қарсы артиллериялық тобына 67 аймақтық хабарлама жіберді және шардағы бақылаушылар 39 артиллериялық батареяны анықтады. 2 қазанда үздіксіз жаңбыр жауды және сегіз неміс ұшағы Мораль мен Лесбёф арасындағы британдық позициялардың үстінен төмен ұшып өтті, олардың біреуі жерден атылған оқтан құлады, ал британдық ұшақтар жерде болды. 6 қазанда неміс ұшақтары XV корпусының әскерін барлап, оқпен жарақаттады. 7 қазанда Төртінші армия қайтадан шабуыл жасады. Неміс авиаторлары Флерс пен Гюдекур маңындағы британдық артиллериялық позицияларға оралды және неміс қарсы артиллериялық отын британдық артиллерияға бағыттады. IV бригададан британдық истребительдер оқиға орнына жіберілді, бірақ немістер олар келген кезде кетіп үлкерді. RFC бақылаушылары британдық шабуылды бақылады, бірақ батыстан соққан күшті жел ұшақтарды ауада тоқтап тұрғандай көрсетті, сондықтан ұшқыштар бақылаушыларға жерді зерттеуге мүмкіндік беру үшін желге бұрылды. Неміс жаяу әскері ұшаққа оқ атты, екі экипаж мүшесі жараланды және бірнеше ұшақ апаттық қону үшін кері қайтуға мәжбүр болды. Роулинсон барлау есептерінің сапасына наразылық білдірді, себебі шабуылға дейін жаңбыр салдарынан байқау мүмкін болмады, британдық бомбалау мен артиллериялық шабуылдар дәл болмады, бұл Төртінші армияның сәтсіздігіне әкелді, тек Гюдекурдың шығысында және Ле-Сарста ғана табысқа қол жеткізілді. Неміс қарсы артиллериялық оты шабуылға дейін жүргізілген барлау ұшуларының сәттілігіне байланысты жылдам және дәл болды. 9 қазанда неміс ұшақтары сағат 23:20-да III корпустың артқы аймақтарын бомбалады және бірнеше минуттан кейін 18-ші және 21-ші эскадрильялардан төрт ұшқыш бомбалаушылар келген жарықтандырылған аэродромдарға шабуыл жасауға жіберілді, бірақ ешқайсысын көре алмады; Камбрей станциясы және Бапум маңындағы ауылдар бомбаланды. Бұрын Бапум мен Кьант станцияларын бомбалаған 13-ші эскадрильяның пойзы қайтадан соққыға ұшырады. Келесі күні ауа райы жақсарды және барлық британдық барлау тобына шабуыл жасалды; 70-ші эскадрильядан Сопвитт 1½ Strutter Велудағы әуеайлақта жеті неміс истребителімен шайқасты; басқа британдық ұшақтар қосылды, бірақ неміс ұшақтарының маневрлілігіне байланысты оларды көздеріне ұстап тұру мүмкін болмады. Неміс ұшақтары бір-бір ұшақты атып түсіргеннен кейін кетіп қалды; тағы үш неміс ұшағы жоғалды және британдық ұшақ Мораль маңындағы британдық позицияларға құлады, экипаж құтылды. Тағы бір ұшақ Позьерге қонды және 23-ші эскадрильяның F.E.2b ұшағы мерт болған ұшқышымен бірге снаряд шұңқырына құлады. Түнде 18-ші, 19-шы және 13-ші эскадрильялар Камбрей мен Витри станцияларын және Дуайдағы әуеайлақты бомбалады.

During September, the monthly wastage (losses from all causes) in RFC fighters and long range reconnaissance aircraft was 75 per cent and the new faster, more manoeuvrable German fighters coming into service, threatened Anglo French air superiority on the Somme. At 3:00 p. m. on 1 October, observers of 34 Squadron and 3 Squadron watched the attack by III Corps and the New Zealand Division of XV Corps on Eaucourt l'Abbaye and the defences either side, on a front. The attack on Eaucourt failed but on the rest of the attack front the infantry followed a good barrage onto their objectives and were also able to send patrols into Le Sars. The commander of 34 Squadron, Major John Chamier reported that

II Corps of the Reserve Army on the left of III Corps, had attacked at 3:00 p. m. but was repulsed by a huge amount of German artillery fire and frequent counter attacks. In three hours, RFC observers sent down 67 zone calls to the II Corps counter battery group and 39 batteries were reported by observers in balloons. On 2 October, continuous rain began and eight German aircraft flew low over the British lines between Morval and Lesbœufs, where one was shot down by ground fire, while the British aircraft were on the ground. On 6 October, German aircraft had reconnoitred and several strafed troops of XV Corps. The Fourth Army attacked again on 7 October in dull and windy weather and the German airmen returned to the British artillery lines near Flers and Gueudecourt and directed German counter battery fire onto the British guns. British fighter pilots from IV Brigade were sent to the scene but the Germans had gone by the time they arrived. RFC observers watched the British attack but the strong westerly wind made their aircraft appear to be stationary in the air, when the pilots turned into the wind to allow the observers to study the ground. German infantry fired on the aircraft, two crew were wounded and several aircraft had to be flown back to make emergency landings. Rawlinson complained at the quality of the reconnaissance reports, which with the lack of observation during the rain delays before the attack, led to the British bombardments and barrages being inaccurate, which contributed to the failure of the Fourth Army except east of Gueudecourt and at Le Sars. The German counter barrage had been prompt and accurate, helped by the success of the reconnaissance flights before the attack. On 9 October, German aircraft bombed the rear areas of III Corps at 11:20 p. m. and within minutes four pilots from 18 Squadron and 21 Squadron, were dispatched to raid illuminated aerodromes from which the bombers had come but none were seen; Cambrai station and villages around Bapaume were bombed instead. A train hit earlier by 13 Squadron, which had also bombed Bapaume and Quéant stations, was hit again. Next day the weather improved and every British offensive patrol was attacked; Sopwith 1½ Strutters from 70 Squadron fought seven German fighters over their airfield at Vélu; other British aircraft joined in but found it impossible to keep the German aircraft in their sights because of their manoeuvrability. The German aircraft eventually flew away after one aeroplane each was shot down; three more German aircraft were lost and a British aircraft was shot down into the British lines near Morval from which the crew escaped. Another aeroplane force landed at Pozières and a 23 Squadron F. E.2b crashed into a shell hole with a dead pilot. During the night, 18, 19 and 13 squadrons bombed Cambrai and Vitry stations and the aerodrome at Douai.

12-21 қазан

12 қазанда Төртінші армияның шабуылы Гёдекур маңында болған жағдайды қоспағанда, әуе бақылауының жетіспеуінен кері тартылды, бұл дайындық бомбалаудың толыққанды болмауына әкелді. 16 қазанға дейін ауа райы нашар болды, 18 эскадрильяның үш ұшағы Камбрай станциясын бомбалады, олардың бірі кері қайтып келе жатқанда атып түсірілді. Неміс ұшақтары 9 эскадрильяның әуеайлағын бомбалады, екі жердегі қызметкер жараланды, бір ұшақ жойылды, ал екіншісі зақымдалды. 19-шы эскадрильяның жеті БЭ-12 ұшағы Ерми станциясы мен әуеайлақты таңертең, содан кейін Хавринкорт пен Руяулкортты түстен кейін бомбалады, екі ұшақты жоғалтты. IV және V бригадалардың барлау және артиллериялық бақылау ұшақтары көптеген ұшуларды неміс жауынгерлерінің қарсылығына қарамастан жасады. 15 эскадрильяның ұшағына Хебутерне маңында бес жауынгер шабуыл жасап, атып түсірді, ал тағы бір ұшаққа Варленкур үстінде шабуыл жасалып, жараланған бақылаушысымен қайтып келді. IV бригаданың шабуылдық тобы бір ұшақты жоғалтып, бір ұшқышы жараланды, үш неміс ұшағын атып түсірді; тағы біреуін V бригаданың шабуылдық тобы атып түсірді. 17 қазанда ауа райы жақсарып, Бапуме станциясындағы жабдық қоймасы жарылды. Сомма майданының солтүстік жағында Үшінші армияның ұшақтарымен жүргізілген барлау кезінде жиырма неміс жауынгері кездесіп, екі ұшақ әр тараптан атып түсірілді. Британдық ұшақты неміс жауынгерлері құлатты, ал екі неміс ұшағын 24 эскадрилья Велу маңында құлатты; жаңбыр мен қырау екі күн бойы ұшуды тоқтатты. 20 қазанда Дуай маңында фотосурет түсіруде болған 11 эскадрильяның ұшақтары Jasta 2 ұшақтарының шабуылына ұшырады, олар екі ұшақты атып түсіріп, тағы екеуін зақымдады. Отыз үш неміс ұшағы британдық майдан шебінен өтіп, британдық ұшақтарға көптеген шабуылдар жасады; үш неміс ұшағы атып түсірілді, ал он жетісі зақымдалды. Неміс түнгі бомбалаушылары Кверьеу, Корби және Лонгоға шабуыл жасады, нәтижесінде оқ-дәрі вагоны жарылды; британдық ұшақтар Велу мен Пероннеге шабуыл жасады. Квеан станциясын отыз ұшақ пен эскорт бомбалады, бір бомбалаушы ұшақ атып түсірілді. Бомбалаушылар британдық желілерге жеткеннен кейін, эскорттаушы Nieuport 17 ұшақтарының бірі кері бұрылды, бірақ жылдам неміс ұшағымен болған қақтығыста құлап түсті. Сомма майданының басқа бөліктерінде екі неміс ұшағы атып түсірілді, үшеуі зақымдалды және он ұшақ құлады.

On 12 October, the Fourth Army attack was repulsed except near Gueudecourt, partly because of a lack of air observation, which led to an inadequate preparatory bombardment. The weather remained bad until 16 October when three aircraft of 18 Squadron bombed Cambrai station, one of which was shot down as they returned. German aircraft also bombed the airfield of 9 Squadron, wounding two ground staff and destroying one aeroplane and damaged another. Seven BE 12s of 19 Squadron bombed Hermies station and the airfield in the morning, then Havrincourt and Ruyaulcourt in the afternoon, losing two aircraft. The reconnaissance and artillery observation aircraft of IV and V brigades flew many sorties against much German fighter opposition. A 15 Squadron aircraft was attacked by five fighters near Hébuterne and shot down and another aircraft was attacked over Warlencourt and returned with a wounded observer. IV Brigade offensive patrols lost one aircraft and had one pilot wounded, shooting down three German aircraft; another was shot down by a V Brigade offensive patrol. The better weather continued on 17 October and a supply dump was blown up at Bapaume station. A reconnaissance by Third Army aircraft at the north end of the Somme front, met twenty German fighters and two aircraft were shot down by each side. A British aircraft was driven down by German fighters and two German aircraft were forced down by 24 Squadron near Vélu; rain and sleet then stopped flying for two days. On 20 October, aircraft of 11 Squadron on photographic reconnaissance near Douai, were attacked by Jasta 2, which shot down two aircraft and damaged two more. Thirty three German aircraft crossed the British front line and made many attacks on British aircraft; three German aircraft were shot down and seventeen claimed damaged. German night bombers attacked Querrieu, Corbie and Longueau, where an ammunition wagon was blown up; British aircraft attacked Vélu and Péronne. Quéant station was bombed by thirty aircraft and escorts and one bomber was shot down. After the bombers reached British lines, one of the escorting Nieuport 17s turned back but was forced down in a dogfight with a faster German aircraft. On other parts of the Somme front two German aircraft were shot down, three damaged and ten driven down.

22 қазан - қараша

22 қазанда неміс ұшқыштары көптеген ұшулар жасады. Алты ұшақ 45-ші эскадрильяның 1½ "Страттер" ұшағына шабуыл жасап, бақылаушыны жаралады, ол бір ұшақты атып түсірді. Күні кешігіректе 45-ші эскадрильяның үш ұшағы атып түсірілді, ал F.E.2b бір ұшақты атып түсіріп, екіншісіне зақым келтірді, сосын бақылаушы қаза тапты; төрт британдық ұшақ неміс шебінен тыс атып түсірілді. 23 қазанда "Яста-2" екі Армия резервтік артиллериялық бақылау ұшағын атып түсірді. 26 қазанда нашар ауа-райына қарамастан, екі тарап та көптеген ұшулар жасады. 24-ші эскадрильяның бес Airco DH.2 және жиырма Halberstadt D. II арасындағы шайқас шешілмеді, бірақ кейіннен күні бойы Боэльке басқарған сегіз ұшақ бір британдық бақылау ұшағын атып түсірді, тағы екеуін жерге мәжбүр етті және араласып кірген британдық истребительді бәрелеске мәжбүр етті. Бір неміс истребителі 32-ші эскадрильяның британдық истребительдері пайда болғанда атып түсірілді. Боэльке 28 қазанда екі британдық истребительге шабуыл жасағанда неміс ұшағымен соқтығысып қаза тапты. Сомм шайқасының қалған бөлігінде екі тарап та жаңбыр, тұман, қырау және батыс желдері кезінде, көбінесе қауіпті биіктікте, артиллерияны бағыттап, әскерлерге қару-жарақ пен бомбалармен шабуыл жасады. 3 қарашада ауа райы ашық болды, неміс ұшақтары бес британдық ұшақты атып түсірді. 6 қараша күні түнде неміс түнгі бомбалаушылары Серизи маңындағы оқ-дәрілі пойызға шабуыл жасады, ол неміс тұтқындарының жанында жарылып, аймақты қиратты. 8 қарашада ауа райы жақсарды, көптеген неміс ұшақтары британдық әскерлерге қарсы жердегі шабуылдар жасады, бұл тактиканы Luftstreitkräfte өзінің қорғаныс операцияларына жүйелі түрде енгізе бастады. Британдықтар келесі күні Арле мен Враукурға бомбалау шабуылдарымен неміс назарын аударуға тырысты. Враукурға он екі бомбалаушы және он төрт сүйемелдеуші ұшақтың шабуылы соғыстың ең ірі әуе шайқасына айналды, онда шамамен отыз неміс ұшағы майдан шебінен өтіп бара жатқанда құрамаға шабуыл жасады. Көптеген бомбалар нысанаға түсті, бірақ алты британдық ұшақ атып түсірілді, ал үш неміс ұшағы жойылды деп мәлімделді. Сол күні тағы үш британдық ұшақ атып түсірілді; бір ұшқыш қаза тапты, біреуі жараланды, ал бақылаушы жараланған ұшақта қайтып келді. Витридегі теміржол станциясы мен Буйси, Велу және Виллердегі неміс әуежайларына қараңғыда шабуыл жасалды, ал неміс түнгі бомбалаушылары Лавивильдегі әуежайға шабуыл жасады. Британдықтар келесі күні таңертең Валенсиен әуежайына шабуыл жасады, онда бес тоқтатылған ұшақ, ангарлар мен сарайлар бомбаға ұшырады. Келесі күні неміс әуе операциялары азайды; үш ұшақ атып түсірілді және үш британдық ұшақ жоғалды. 10 қарашада 8-ші теңіз әскері екі неміс ұшағын атып түсірді, ал түнде 18-ші эскадрилья Лавивильдегі әуежайға жасалған шабуылға жауап ретінде Валенсиен, Велу, Бапум жолындағы көлік, шарлар сарайлары, Сен-Легер маңындағы пойыз және өртке берілген екінші пойызға бомба тастады; Гавринкур шатырындағы неміс штабы мен Дуай әуежайына да шабуыл жасалды. Неміс бомбалаушылары Амиен станциясына шабуыл жасап, 10/11 қараша түнінде қайтып келді, онда бір ұшақ қозғалтқыштың бұзылуынан құлап, экипажы тұтқындалды.

On 22 October there were many sorties by German flyers. Six aircraft attacked a 1½ Strutter of 45 Squadron and wounded the observer, who shot one down. Later in the day, three 45 Squadron aircraft were shot down and an F. E.2b shot down one aircraft and damaged another, before the observer was mortally wounded; four British aircraft were shot down beyond German lines. During 23 October, two Reserve Army artillery observation aeroplanes were shot down by Jasta 2. On 26 October, despite poor weather both sides flew many sorties; a fight between five Airco DH.2s of 24 Squadron and twenty Halberstadt D. IIs was indecisive but later in the day, eight aircraft led by Boelcke, shot down one British observation aircraft, forced down two more and a British fighter which intervened. One German fighter was then shot down when a formation of British fighters from 32 Squadron turned up. Boelcke was killed on 28 October, when he collided with a German aircraft during an attack on two British fighters, which returned safely. For the rest of the battle of the Somme, both sides flew in rain, mist, sleet and westerly gales, often at dangerously low heights, to direct artillery and attack troops with guns and bombs. 3 November was a clear day and German aircraft shot down five British aircraft. On the night of 6 November German night bombers hit an ammunition train near Cerisy, which exploded next to a cage for German prisoners of war and devastated the area. Better weather came on 8 November and many German aircraft made ground attacks on British troops, a tactic which the Luftstreitkräfte began to incorporate systematically into its defensive operations. The British attempted to divert German attention next day, with bombing raids on Arleux and Vraucourt. The raid on Vraucourt by twelve bombers and fourteen escorts became the biggest air fight of the war, when approximately thirty German aircraft attacked the formation as it crossed the front lines. Most of the bombs were dropped over the target but six British aircraft were shot down and three German aircraft were claimed. Three more British aircraft were shot down later in the day; one pilot was killed, one wounded and an observer were wounded in aircraft which returned. The railway station at Vitry and German airfields at Buissy, Vélu and Villers were attacked after dark, while German night bombers attacked the airfield at Lavieville. The British attacked Valenciennes aerodrome next morning, where five parked aircraft, hangars and sheds were bombed. Next day, German air operations were less extensive; three aircraft were shot down and three damaged for the loss of one British aeroplane. Naval 8 drove down two German aircraft on 10 November and overnight 18 Squadron retaliated for the attack on their airfield at Lavieville by bombing Valenciennes, Vélu, transport on the Bapaume road, balloon sheds, a train near St. Léger and a second train which was set on fire; a German headquarters at Havrincourt Château and Douai aerodrome were also attacked. German bombers attacked Amiens station and returned on the night of 10/11 November, when one aircraft was forced down with engine trouble and the crew captured.

10-шы армия

10-армия 10–11, 14 және 21–22 қазанда Ле-Транслой шайқасында XXI корпус (генерал Пол Мастр) және II колониялық корпус (генерал Эрнест Блондлат) күшейткеннен кейін шабуыл жасады. 10 қазанда армия армия аумағының ортасында Пресуар, Абленкорт және Фресне бағытындағы майданға шабуыл жасады. Француздар Абленкорт маңындағы неміс екінші позициясын басып алып, шамамен 1400 тұтқынға алды, бірақ Эстреден оңтүстікке қарай 51-дивизияның Шольнге жасаған шабуылы солтүстік-батыстағы 4-Боада тоқтатылды. 14 қазанда 10-шы колониялық дивизия және тағы екі дивизияның сол жақ фланкіндегі, 6-шы армия шекарасына жақын жасалған шабуыл қарсы окоптарды басып алып, шамамен 1000 тұтқынға алды; француз әскері Абленкорт маңындағы жерді бекіту үшін тоқтап, ол үлкен лайлы көлге айналған жерде бірнеше неміс қарсы шабуылдарын тойтарды. Армия қазан айының соңында Бут-де-Фреснді басып алып, Шольн–Перон теміржолын кесу үшін шабуылға дайындық бастады, бірақ ауа райы, жердің жағдайы, жаяу әскердің шаршауы және неміс 2-ші армиясының қарсылық күштерінің артуы француз әскерінің ілгерілеуін баяулатты. 10-шы армия 6-шы армия аумағындағы Барлеуге қарсы солтүстік фланкінен ілгерілеуге үлкермеді, онда Сомманың екі жағындағы XXXIII корпус 18 қазанда оңтүстікте қайтадан шабуыл жасап, неміс миналарын жою және Ла-Мейзоннеттен Биашеге дейінгі шекараны жақсартуға тырысты. 29 қазанда Виллерс-Карбоннель мен Фресне орналасқан биік жерге жол ашуға жасалған шабуыл, немістер Ла-Мейзоннетті сегіз сағат бойы жарылғыш заттармен, газбен және көзді ырықтандыратын снарядтармен бомбалауынан кейін тоқтатылды, содан кейін 206-дивизия 359-шы жаяу әскер полкімен шабуыл жасады. 97-ші жаяу әскер полкінің бір бөлімі басып алынып, 450 тұтқынға алынды, бұл француз шебінде бірнеше күнге дейін саңылау қалдырды және Барлеуге жасалған шабуыл тоқтатылды. Армияның оң (оңтүстік) фланкінде 51-дивизия 11 қазанда Боа 4-те одан әрі ілгерілеуге үлкермеді. Түнде неміс штурмдық әскерлерінің қарсы шабуылы мен от тастаушы бөлім 25-ші полктің бір бөлімін жойды, ал 21 қазанда француз шабуылы қараша айына дейін жалғасқан жергілікті шабуылдар мен қарсы шабуылдар кезеңін бастады.

The Tenth Army attacked from 10–11, 14 and 21–22 October during the Battle of Le Transloy, after being reinforced by the XXI Corps (General Paul Maistre) and the II Colonial Corps (General Ernest Blondlat). On 10 October the army attacked on a front in the centre of the army area towards Pressoir, Ablaincourt and Fresnes. The French captured the German second position around Ablaincourt and took about 1,400 prisoners but south of Estrées, the attack by the 51st Division on Chaulnes was contained in Bois 4 to the north west. On 14 October, an attack by the 10th Colonial Division and two other divisions on the left flank, next to the Sixth Army boundary, captured the trenches opposite and took about 1,000 prisoners; the French then paused to consolidate the ground around Ablaincourt, which had turned into a vast lake of mud and repulsed several German counter attacks. The army began preparations for an attack later in October to capture the Butte de Fresnes and cut the Chaulnes–Péronne railway but the weather, the state of the ground, exhaustion of the infantry and the increased powers of resistance of the German 2nd Army slowed the French advance. The Tenth Army had failed to advance on the northern flank against Barleux in the Sixth Army area, where the XXXIII Corps on both sides of the Somme, had attacked again in the south on 18 October, to counter German mining and improve the line from La Maisonnette north to Biaches. An attack to clear the approaches to the higher ground on which lay Villers Carbonnel and Fresnes to the south east was forestalled on 29 October, when the Germans bombarded La Maisonette for eight hours with high explosive, gas and lachrymatory shell and then the 206th Division attacked with Infantry Regiment 359. A battalion of the 97th Infantry Regiment was overrun and 450 prisoners taken, which left a gap in the French line for several days and the attack on Barleux had to be cancelled. On the right (southern) flank of the army, the 51st Division was unable to advance further in Bois 4 on 11 October. During the night a counter attack by German storm troops and a flame thrower detachment destroyed a battalion of the 25th Regiment and a French attack on 21 October, began a period of local attacks and counter attacks which lasted into November.

Алтыншы армия

Алтыншы армия 7, 12-13, 15 және 18 қазанда шабуыл жасады. Алтыншы армияға қарсы, R I Stellung (Rückstellung, резервтік позиция) Соммада салынған төртінші неміс қорғаныс позициясы, Саильселс пен Ле Транслой арасындағы шағын аңғардың үстіңгі бөлігімен бой көтеріп жатты, ал оның алдында Ле Транслойден Морвал-Саильселге дейінгі батып кеткен жол, Баниска және Тур окоптары деп белгілі, қосымша нығайтылған еді. Шабуылдың оң жақ қанатында Саиллизель Порт-де-Фер және Неготин шебімен, Ранкурттың шығысына қарай Прилиппен қоршалған, ол Реус траншеясындағы Сент-Пьер-Васт орманының батыс жиегімен және Карлсбад, Терплиц және Берлин траншеяларымен жалғасты. Боис Трипот пен Шато Сайли-Саильсел маңындағы бекінілген нүкте ауылдарға оңтүстік жақтан жолдың жабылуын қамтамасыз етті. Ауылдар 7 қазанда, солтүстіктегі Төртінші армия шабуылға шыққан кезде, 270 мм, 280 мм және 370 мм-лік аса ауыр минометтермен бомбаланды, олар шабуылға дайын тұрды.

7 қазан

Орталықта I корпус (генерал Адольф Гийома) қазан айының басында Прилиптен Порт де Ферге дейін, Неготинге дейінгі шепті басып алды, ал 7 қазанда 40-дивизия Терплиц және Берлин траншеяларын жаулап алды, Сент-Пьер Васт орманының оңтүстік-батыс жиегінде фланг құрып, Реус траншеясының шағын бөлігін иеленді (кейін жоғалды). Сол жақтағы 56-дивизия Саиллизельдің батыс беткейімен ілгеріледі, Карлсбад траншеясын басып алып, одан әрі Бой Трипот бекінісінде нығайды, бұл француздарға Перуне-Бапаум жолы мен Саиллизель аймағын бақылауға мүмкіндік берді. Шабуыл Сомманың солтүстік жағында ең табысты болды, бірақ Роккиньниге жетпеді. Сол жақ флангта тамыз айынан бері ұрыс жүргізіп келген I корпусты IX корпус (генерал Х. Ф. А. Пентель) 12 қазанда келесі шабуылға дайындық үшін алмастырды. Оң жақ флангта Бушавеснен оңтүстікке қарай 6-7 қазанда XXXIII корпусының (генерал А. Нудант) шабуылы тиімсіз бомбалау салдарынан сәтсіз аяқталды және қысқы кезеңге шабуылдық амалдар тоқтатылды.

12-18 қазан

Қазанның екінші аптасында XXXII корпус (генерал Анри Бертело 16 қазанға дейін, содан кейін генерал М. Э. Дебени) I корпустың оң жақ қанатын иеленді. 12 қазанда корпус Сайли-Сайлизельге енді, бірақ неміс контршабуылдарынан кейін одан шығарылды. 15 қазанда 66-дивизия қатты артиллериялық оққа түсіріп, Бои Трипоттың қалған бөлігін, Шато Саиллизельді басып алды. 152-ші жаяу әскер полкі және 68-ші батальон Шассер Альпинс пруссиялық және бавариялық позициялары арасына еніп, келесі алты күн қираған үйінділерде қолма-қол шайқасты өткізді. 66-шы дивизияның 94-ші жаяу әскер полкі 29 қазанға дейін Перонн-Бапаум және Сайли-Сейлизельден Мойсленс жол торабына дейінгі бірнеше неміс контршабуылдарына қарсы тұрды. Оң жақтағы XXXII корпус Шассерлері Реус траншеясында бекінді, бірақ Саильи Саиллизельдің шығыс жағын басып алуға жасалған келесі шабуылдар нашар ауа райының салдарынан 5 қарашаға дейін кейінге шегерілді және 12 қарашаға дейін аяқталды. 18-ші дивизияның (IX корпус) Буковина траншеясына жасаған шабуылы, сондай-ақ бірнеше келесі шабуылдар сәтсіз аяқталды және Файолл Пентелді қызметтен босатып, корпустың желіге кірмес бұрын оған жасаған мұқият дайындығына қарамастан, оны жұмыстан шығарды. 18-ші дивизия кейіннен жер бақылау бекеттері траншеяны тек жартылай көре алатынын, әуе бақылауы жиі тұман, жаңбыр және қатты желмен шектелгенін хабарлады. Француз әскерінің шабуылы қабырғалы, зеңбіректердің жасаған шұңқырлары мен лайға толы, жасырылған пулемет ұялары бар беткеймен болды, оған неміс артиллериясы мен бақылау ұшақтары басымдық етіп тұрды. Француз жеңіл пулеметтері істен шығып, жаяу әскерлер тізеге дейін лайда батып жүрді. 17 қазанда Баниска траншеясына жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды, себебі француздық артиллериялық оғы 32-ші жаяу әскер полкінің алдыңғы траншеядағы дайындық позициясына түсіп қалды. Неміс контр-артиллериялық оғы француздың майдан шебіндегі қолдау күштерін ұстап алды, ал алдыңғы қатардағы әскерлер Баниска траншеясының алдында орналасқан пулемет ұяларынан келген өртке түсті. Ең алдыңғы қатардағы әскерлер траншеяға жетпей, жасырынуға мәжбүр болды, ал қанаттарындағы әскерлер алға жылжуға мүмкіндік таппады, бұл 32-ші жаяу әскер полкін көрінетін жерде қалдырып, олардың артиллериясы тағы да оққа толады, нәтижесінде шабуылда 130 адам қаза тапты. Баниска траншеясы 1 қарашада 152-ші дивизия (генерал Андреу) тарапынан басып алынды, Файолл Андреудің қарсылығын жеңіп, шабуылға бұйрық берді, бұл немістерді таң қалдырды, олар мұндай жағдайда мұндай шабуыл болуы мүмкін емес деп ойлаған.

In the second week of October, the XXXII Corps (General Henri Berthelot until 16 October then General M. E. Debeney) took over the right flank of I Corps and on 12 October, the corps got into Sailly Saillisel but was forced out by German counter attacks. On 15 October, the 66th Division exploited a crushing bombardment to capture the remainder of Bois Tripot, Château Saillisel; the 152nd Infantry Regiment and the 68th Battalion Chasseurs Alpins infiltrated between Prussian and Bavarian positions and spent the next six days fighting hand to hand in the ruins. The 94th Infantry Regiment of the 66th Division held on against several German counter attacks around the Péronne–Bapaume and Sailly Saillisel to Moislains crossroads up to 29 October. On the right flank, the XXXII Corps Chasseurs gained a foothold in Reuss Trench but more attacks to capture the east side of Sailly Saillisel were postponed because of bad weather until 5 November and took until 12 November to complete. The 18th Division (IX Corps) attack on Bukovina Trench failed as did several later attacks and Fayolle sacked Pentel, despite the careful training he had given the corps before it entered the line. The 18th Division reported afterwards that ground observation posts had only a partial view over the trench, air observation was limited by frequent fog, rain and high winds. The French approach was up a slope, full of shell craters and mud dotted with hidden machine gun nests, dominated by German artillery and observation aircraft. French light machine guns jammed and the infantry struggled through knee high mud. On 17 October an attack on Baniska Trench failed when the French barrage fell short onto the 32nd Infantry Regiment as it waited for zero hour in an advanced jumping off trench. The German counter bombardment caught the support waves in the French front line and the advanced troops were caught in crossfire from machine gun nests set up in front of Baniska Trench. The troops furthest forward were forced under cover, short of the trench and those on the flanks were unable to advance, which left the 32nd Infantry Regiment in a salient and bombarded by their artillery again, losing 130 casualties in the attack. Baniska Trench was eventually captured by the 152nd Division (General Andrieu) on 1 November, after Fayolle over ruled Andrieu and insisted on an attack, which apparently surprised the Germans, who did think that one could occur in such abysmal conditions.

Әскери резерв

BEF-тің резервтік армиясы (29 қазанда Бесінші армия деп қайта аталды) Альберт-Бапаум тас жолының жанында Курселеттен бастап, Базентин қырқасындағы Типвалға дейін шабуылдарын жалғастырды. Резервтік армия 1, 8, 21 және 25 қазанда шабуыл жасады. Көптеген ұсақ шабуылдар да жиі жаңбырлар арасында жасалды, олар жер мен жолдарды лайға айналдырып, ұшақтарды жерге отырғызды. Неміс әскерлері Стауфен Ригельдің (Регина ордасы) шығыс жағында, Швабен Фестесінің (Швабен бекінісі) қалған бөліктерінде солтүстікте және Типвалдың солтүстік-шығысындағы Шваф бекінісінде (Стауфен Фестесі) қымбатқа түсетін қорғаныс шайқасын жүргізді. Бірақ Шваф бекінісі 9 қазанда басып алынды, ал Швабен бекінісіндегі соңғы неміс позициясы 14 қазанда түсті, бұл Анкре аңғарындағы неміс позицияларын британдықтардың жерден бақылауына ашты. Людендорф пен Руппрехт Анкре аңғарына шегінуді қарастырды, бірақ артында жақсы қорғаныс позицияларының болмауына байланысты, 1-ші армия командирі Белоудың қарсы шабуылдарға ұмтылысымен қабылданбады. Галлвиц қазан айының басында өзінің көптеген бөлімшелері Сомманың солтүстігіне ауыстырылғанын және резервте тек бір ғана жаңа полк қалғанын атап өтті. Неміс қарсы шабуылдары қымбатқа түсті және 21 қазанға дейін британдықтар алға жылжып, Стауфен Ригельдің (Регина ордасының) шығыс бөлігіндегі соңғы неміс бекінісінен басқа барлық жерді басып алды. 29 қазаннан 9 қарашаға дейін жаңбыр мен тұманға байланысты британдық шабуылдар кейінге шегерілді.

Уилфрид Майлз

1938 жылы британдық ресми тарихшы Уилфрид Майлз 12 қазанға дейін немістер түстен кейінгі шабуылдарға үйренісіп кеткенін жазды; британдық батальондардың саны 400 адамға дейін азайды, олардың көпшілігі жақсы даярланбаған жаңа сарбаздар еді. Нашар ауа райы салдарынан барлау және артиллерияны бақылау мүмкін болмады, сондықтан жаяу әскер неміс қорғанысына қарай жылжуда қиындыққа тап болды. Неміс автоматтары британдық артиллерияның жете алмайтын, жасырын орындарға көшіріліп, шабуылдық шепті алыстан атқылап, басып тастады. Роулинсон неміс қорғанысын жүйелі бомбалау қажет деп шешті, сондай-ақ жаяу әскерлер арт жағынан көбірек жабдықтау жолдарын дайындап, мақсаттарына параллель жинақтау орларын қазуы керек еді; Каван мақсаттардың артынан икемделіп жылжитын артиллериялық оқ атуды және неміс бақылауын қиындыру үшін көптеген түтін снарядтарын қолдануды ұсынды, бірақ мұндай снарядтар жеткіліксіз болды. Қазанның ортасына қарай жаңбыр мен тұманнан әуеде барлау жүргізу мүмкін болмады, артиллерия бақылауы да кең ауқымда жүзеге аспады. Оқ-дәрілердің жарылысы сезілмей қалды, қарулар дәлдігінен айнып, лайға батты; жердің жағдайы мен неміс бомбалауынан оқ-дәрілердің жеткізілуі баяулады. 18 қазандағы шабуылдың нәтижелері белгілі болғаннан кейін, шабуылдың ауқымы шектелді, содан кейін 3 қарашаға дейін жаңбыр салдарынан тоқтатылды. Каван Ле Транслойға қарсы, оңтүстік бағытынан басқа, қосымша шабуылдарға қарсы болды, өйткені XIV корпус бұған дейін 5320 адамнан шығын көрген еді. Роулинсон, содан кейін Хейг шабуылды тоқтатуға келісті, бірақ француз армиясының Алтыншы армиясы шабуыл жасауды талап еткен соң, олар пікірлерін өзгертті. XIV корпусына Лесбёфтің шығысы мен солтүстік-шығысында жергілікті шабуыл жасау бұйырылды, ал француз армиясына Төртінші армияның қалған бөлігі жалпы қысым көрсетілетіні айтылды. 6 қарашада шабуылдар немістердің Батыс майданнан әскерлерін жылжытуын тоқтату және Алтыншы армияның шабуылдарын қолдау мақсатында жасалды.

Эндрю Симпсон

1995 жылы Симпсон британдық артиллерияның неміс тактикасының өзгеруіне тиісінше жауап бере алмауының себебі қазан айындағы жарақ-дәрімен қамтамасыз етудегі қиындықтар болуы мүмкін деп жазды, сол кезде артиллерияшылардың неміс қорғанысының алыс жағына дейін жабылатын артиллериялық жабын жасауға жеткілікті оқ-дәрісі болмады. Оқ жарағы тозығы жеткен, оқ-дәрілерде үш түрлі, тұрақсыз сипаттағы ұшқыштар болды, барлық оқ-дәрі ылғалды болды және атмосфералық жағдайларды ескере отырып дәлдікті қалпына келтіру үшін түзетулер жеткіліксіз болды, нысананы бақылау немесе артиллериялық бақылау ұшақтарынан түскен оқ туралы ақпарат болмады. 2001 жылы Симпсон Төртінші армия штабының жоспар құру процесін корпус командирлерімен кеңесу және келіссөздер жүргізу арқылы жүзеге асырды, бірақ қабылданған шешімдер армия жоспарынан туындаған корпус артиллериясының жоспарымен үйлесуі керек еді. Корпус содан кейін шекараларды белгілеп, дивизия командирлеріне олардың ішінде белгілі бір еркіндік берді. Қазан айына қарай корпус штабы байланыс ұшақтарынан және басқа да көздерден дивизияларға ақпарат берудің маңыздылығын түсінді, сонымен қатар корпус штабы шайқас аяқталған кезде ақпаратты жинау орталығына айналды.

Гари Шеффилд

2003 жылы Шеффилд Төртінші армия майданындағы тактикалық жағдайды ресми тарихшы Уилфрид Майлз сипаттағанмен ұқсас тұрғыдан қарастырды, сондай-ақ шабуылдар саздықта жалғасты, бұл қозғалысты өте баяулатты, тіпті австралиялық бригадирді санитарлық пунктке жеткізуге он сағат уақыт кетті. Австралияның ресми тарихшысы Чарльз Бин бұл жағдайды "Бірінші А.И.Ф. тарихындағы ең қиын жағдай" деп атады. Шеффилд Хейгтің француздармен бірлескен "қиын жағдайға" түсіп қалғанын, олар одан жоғары тұрғанын, ал басқа жазушылар мен тарихшылар бұл жайтты толық бағаламағанын жазды. Жоффре Бертинкур, Бапум және Ашие-ле-Гран қалаларына қарсы тағы бір шабуылды қалады, ал Алтыншы армия шабуылды жалғастырды, оған Хейг қолдау көрсетуге міндетті болды. Шеффилд Филпоттың Хейгтің шабуылды "одақтың жалпы мүддесі үшін" жалғастырғаны туралы пікірінің дұрыс екенін жазды. 2011 жылы Шеффилд күздің басында үшінші позицияның артында салынған жаңа неміс қорғанысын бұзу үшін британдықтардың ашық жерге жеткенге дейін уақытында ұйымдастыра алмайтын бірнеше шабуылдар қажет екенін жазды. Қыркүйек айының соңында Хейг Камбрейге қарсы үш армиялық шабуыл операциясын бастауға бұйрық берді, бірақ тактикалық шеберлігін арттырғанмен және немістерге көптеген шығын келтіргеніне қарамастан, аумақтық табыстар "мардымсыз" болды. Хейг бұл әрекетті жалғастырды, өйткені ол әлсіреудің нәтежесінде тиімді болып жатқанына, Британдық экспедициялық корпусының жақсарып жатқанына және ылғалды, сазды маусымда әскерлердің мүмкіндіктерін асыра бағалағанына сенді. Жоффренің жалғастыруға қатысты қысымы да маңызды болды, Хейг қарашада Каванның наразылығына көңіл бөлгенімен, француздарды қиын жағдайда қалдыруға болмайтынын жазды. Қазан айының соңында Хейг Жоффреге француз стратегиясына бағынышты болғанымен, операциялық және тактикалық мәселелерде – қайда, қашан және қалай әрекет ету туралы шешім қабылдау құқығын сақтайтынын еске салды.

Робин Приор мен Тревор Уилсон

2005 жылы Приор мен Уилсон қыркүйек айында ауа райы екі жаңбырлы дауылмен ерекше жақсы болғанын, бірақ Соммадағы күздің ортасында әдетте ылғалды болатынын және британдықтар аңғарға шабуыл жасайтынын, одан әрі ілгерілеу үшін алға жылжу қажет екенін жазды. Төртінші армия қазан айының басында Эукур-л-Аббеді басып алуға қол жеткізді, бірақ неміс артиллериясының атысы күшейіп, күйреудің болмауын көрсетті. Ауа райы нашарлағанда, келесі шабуыл 7 қазанға дейін кейінге қалдырылды, онда алты британдық және француз дивизиясы шабуыл жасады, бірақ Ле-Сардан басқа, көбінесе сәтсіз аяқталды, себебі әуеде барлаудың болмауы дәл емес бомбалауға әкеп соқты, неміс қорғанысы жаңа бекіністерін жасырды және ұзақ қашықтықтағы пулемет атысы шабуылдық жасақтардың қимылын тоқтатты. 12 қазанда Төртінші армия бес дивизиямен шабуыл жасады, нәтижелері ұқсас болды – кейбір батальондар ілгері жылжуға қол жеткізді, бірақ бірінші мақсатты ешқайсысы басып алмады, себебі ауа райы әуеде барлау мен артиллерия бақылауына кедергі келтірді, ал неміс пулеметтері британдық артиллерияның бомбалауынан қашу үшін майданға шашырап орналасқан еді. Төртінші армияның барлық дивизиялары қыркүйектегі шайқастардан кейін жаяу әскер тапшылығын сезінді, ал қазан айының басындағы шайқастар жағдайды одан бетер етті, тіпті жаңа дивизияларда да. Шабуылдардың жерді басып алудағы сәтсіздігіне себеп – күтпеген шабуылдың болмауы, нашар байқау, неміс әскерлерінің қалпына келуі және ұзақ қашықтықтағы пулемет атысы болды. Роулинсон шабуылдарды кейінге қалдырып, жақсы әуе қолдауына, әртүрлі шабуыл уақытына және жаяу әскерді ерекше ландшафтта бағдарлау үшін траншеяларды қазуға, сондай-ақ неміс пулеметтерін жою үшін шабуылдық жасақтың алдындағы артиллериялық атысты күшейтуге тырысты. Бұл тактикалық талаптар қысқы шайқасты жалғастырудың операциялық және стратегиялық қажеттілігіне қайшы келді, сондықтан 18 қазандағы шабуыл талаптар толық орындалмаса да, жалғасты. Шабуыл сағат 3:40-қа белгіленді, нәтижесінде шабуыл қараңғыда басталды, себебі төменгі бұлттылық айды жасырды. Хейг шабуылдың ауқымын азайтты, бірақ 23 қазандағы күш тағы бір қымбат сәтсіздікке ұшырады. Ұдайы жаңбыр жабдықтауды Лонгвельден Флерске дейінгі бір ғана жолға шектеді, оны неміс артиллериясы жиі бомбалады, жабдықтау қиындықтарын одан әрі ушықтырды. 5 қарашада тағы бір шабуылға бұйрық берілді, ал Приор мен Уилсон XIV корпустың қолбасшысы Каванның айтқандарын сипаттады: ол оң жақтағы Алтыншы армияны қолдау үшін адамдарды құрбан етуге дайын екенін, бірақ сәтсіздікке ұшыраса, ешқандай пайдасы болмайтынын және әскерлер командирлеріне сенімсіздікке ұшырауы мүмкін екенін жазды. 3 қарашадағы жергілікті шабуыл да сәтсіз аяқталды, ал Каван Роулинсонның майдандағы жағдайды көруін талап етті. Роулинсон шабуылдардың нәтижесіз екенін мойындады, Хейг бұл пікірге келісті, бірақ Фошпен болған кездесуде шабуылды жалғастыруға көндірілді. Приор мен Уилсон 5 қарашадағы шабуылдың да сәтсіз аяқталғанын, бірақ айдың қалған бөлігінде Төртінші армияның тактикалық жағдайын жақсартпаған, бірақ қымбатқа түсетін шабуылдар жалғастырғанын жазды.

In 2005, Prior and Wilson wrote that the weather in September had been unusually good with only two rainstorms but that mid autumn on the Somme was usually much wetter and that the British would be attacking into a valley, which would require a advance to get beyond. The Fourth Army managed to capture Eaucourt l'Abbaye in early October but German artillery fire increased in volume, suggesting that a collapse was unlikely. When the weather broke, the next attack had to be postponed until 7 October, when six British and a French division attacked and mostly failed except at Le Sars, because the lack of air reconnaissance led to an inaccurate bombardment, German reverse slope defences had disguised new defences and long range machine gun fire was not suppressed by the creeping barrage. On 12 October, the Fourth Army attacked with five divisions and had similar results, with some battalions managing to advance but none gaining the first objective, due to the weather hampering air reconnaissance and artillery observation and because German long range machine gun fire came from guns dispersed evenly around the battlefield to evade British artillery bombardments. All of the divisions in the Fourth Army were short of infantry after the September battles and those in early October depleted the infantry further, even in divisions considered fresh. The comparative failure of the attacks to gain ground was ascribed to lack of surprise, poor observation, the German recovery and long range machine gun fire. Rawlinson wanted to delay attacks to assure good air support, different zero hours and the digging of jumping off trenches to orientate the infantry in the featureless landscape and greater depth to creeping barrages, to hit the German machine guns far to the rear. These tactical requirements were contradicted by the operational and strategic necessity of continuing the battle through the winter and the attack on 18 October went ahead despite the requirements not being met, except for zero hour being set for 3:40 a. m., which led to the attack taking place in darkness, because low cloud obscured the moon. Haig reduced the scope of attacks but the effort on 23 October was another costly failure. The constant rain confined supply traffic to one road from Longueval to Flers, which was frequently bombarded by German artillery, which made the difficulties of supply much worse. Another attack was ordered for 5 November and Prior and Wilson described the representations made by Cavan, the XIV Corps commander, who wrote that he was willing to sacrifice men to support the Sixth Army on the right but that a failure would be no help and could lead to the men losing confidence in their commanders. A local attack on 3 November was another failure and Cavan insisted that Rawlinson witness the conditions at the front. Rawlinson agreed that attacks were futile, which Haig accepted until a meeting with Foch, where he was persuaded to continue to attack. Prior and Wilson wrote that the attack on 5 November was another failure but smaller costly attacks continued for the rest of the month, despite not improving the tactical situation of the Fourth Army.

Дж. П. Харрис

2008 жылы Харрис қыркүйек айының соңында Германияның Сомма қорғанысының құлауы мүмкін дегенге заңды негіздер болғанын жазды. Неміс әскерлері рухтан танып, ерікті түрде тұтқынға берілді және қыркүйек айында басқа айларға қарағанда көп шығынға ұшырады. Әуе барлауы көрсеткендей, немістер тағы үш қорғаныс шебін (R. I – R. III Stellungen) салған, бірақ Le Transloy алдындағы R. I Stellung шілде айынан бері басып алынған үш шепке қарағанда әлдеқайда осал болды. Харрис сондай-ақ жаңбыр мен лай туралы жазды, сонымен қатар немістер демалыс кезінде шаршаған дивизияларын ауыстырып, артиллерияны күшейтіп, пулеметтерін артқа жылжытты, онда олар аз осал болды, бірақ британдық жаяу әскеріне қарсы атыс жүргізе алды. 4, 7, 12 және 18 қазандағы Төртінші армияның шабуылдары үлкен шығынмен аз ғана аумақты басып алды, бұл шайқастың басындағыдан гөрі әлдеқайда нашар қорғанысқа қарсы болды. Айдың ортасында Хейг пен Роулинсон әскердің қыс бойы осындай төмен жатқан жерде қалуы мүмкін емес екеніне келісті, бірақ 23, 28 және 29 қазандағы шабуылдар айдың басындағыдан да нашар батпақтағы қымбат сәтсіздіктерге айналды. Жаңа келген әскерлер майданға жеткенше шаршап қалды, ал Төртінші армия дивизияларының көп бөлігінде батальондардың саны 800 адамнан шамамен 350-ге дейін азайды, олар тізеге дейін лайда батып, суық тамақ жеп, малсынып жүрді. Жағдай туралы есептерге және Каванның наразылығына қарамастан, Алтыншы армияны қолдау үшін шабуылдар жалғасты. Британдықтар ешқандай аумақты басып алмағандықтан тағы 2000 сарбазды жоғалтты, ал француздар да аз нәтижеге қол жеткізді, бұл Фохты Төртінші және Алтыншы армия майдандарында көп нәрсеге жете алмайтынына көндірді.

Уильям Филпот

2014 жылы жарияланған еңбекте Филпот қыркүйектегі ағылшын-француз шабуылдарының масштабы мен қарқыны қазан және қараша айларында сақталмағанын жазды; шабуылдар кішірейіп, мақсаттары азайды. Британдық экспедициялық корпусы шілдеден бері жақсырақ дайындыққа ие болды, ал француздар да жетіліп келе жатты, бірақ жаңбырлы ауа райы, күшті жел және күндердің қысқаруы майданға жабдықтар жеткізуді және жараланғандарды эвакуациялауды өте қиын етіп берді. Төртінші армияның оңтүстігіндегі Алтыншы армияның шабуылдары ауа райының нашарлауына байланысты кейінге шегерілді; француз әуе күштері тоқтатылды және жабдықтау үзілді. 6-7 қазандағы шабуылдар көп нәтиже бермеді, ал Бушавестен оңтүстікке қарай Пероннаға бағытталған шабуыл тоқтатылды. Француздар солтүстік-шығысқа қарай шабуылдарын жалғастырып, Саиллизельді басып алды, бұл британдықтардың Бапумға қарайғы шабуылдарымен үйлесімді болды. Төртінші армия Ле Транслойдан Линьиге дейін солтүстік-батысқа қарай созылған төменгі қыратқа шабуыл жасады, бірақ окоптардың, қираған артиллерия позицияларының және бекіністердің арасында көп табысқа жете алмады. Флерс пен Гирд сызықтары арасында қазылған жаңа неміс траншеялары қорғаныс қабаттарын құрады, олар үздірсіз бомбалаудан кейін қираған аймаққа айналды. Төртінші армия Ле Транслой мен Варленкурдан көрінетін төмендікке және Варенкурдың биіктігіне қарай баяу жылжуда болды, онда неміс бақылаушылары айналаға толық көрініс алатын. 7, 12, 18 және 23 қазандағы шабуылдар мен кішкентай жергілікті шабуылдар XIV және XV корпус майдандарында неміс пулеметтерінің отымен тез тоқтатылды, бірақ III корпус Буттың қорғанысына дейін Ле Сарсты басып алды. Алтыншы армия Саиллизельді басып алу үшін шайқастың ең қиын кезеңін бастан өткерді, шабуылдар Төртінші армиямен бірдей жағдайларда, бірдей себептермен және бірдей нәтижелермен жүргізілді. Шабуылдың оң жағында француздар сәттілікке жетіп, ауылдарға оңтүстік жақтан жақындады, бірақ 7 қазаннан кейін бұл ілгерілеу де баяулады. Айдың ортасында ауылдарға кірді, бірақ толық басып алу 12 қарашаға дейін болмады. Саиллизель мен Ле Сарсты басып алу қазан және қараша айларындағы жалғыз маңызды географиялық жетістіктер болды. Неміс әскерлері де сол физикалық жағдайларға төтеп берді, бірақ майдан шебі мен салыстырмалы түрде зақымдалмаған аймақ арасындағы соққы аймағы әлдеқайда тар болды. Ластанған топырақ одақтас артиллериясының тиімділігін азайтты, көптеген снарядтар жарылмай қалды немесе батты, ал лайлы топырақтан өткен шағын қарулар қиындыққа тап болды. Соммада екінші рет соғысқан британдық дивизиялар тәжірибе жинады, бірақ неміс дивизиялары ұзақ уақыт бойы әрекетте болды, жаңа дивизиялар дайындықсыз жіберілді, ал екі тараптың да шығындарын толықтыру қиын болды. Германия әскері күзде гарнизондық әскерлер, ескі шақырулылар, резервтік әскерлер, соңғы деполық резервтер және 1917 жылғы шақырулылардан он бес жаңа дивизия құрды. Француздар бос орындарды "жалтақтармен", тәртіпсіз жұмысшылармен және 1917 жылғы жастармен толтырды. Британдық экспедициялық корпусында алғашқы шақырулылар келді, ал 16 қазанда қарапайым Гарри Фарр жеңілдетуші жағдайларға қарамастан, мысал ретінде ату жасағымен атылды. Файолл шайқасты аяқтау және әскерлерді көктемге дейін күту керек деп шешті, бірақ қараша айында Каван сияқты жоғары офицерлердің наразылығы мен майор Джон Горттың тексеру есебі ескерілмеді. Хейг, Фош және Жоффр Соммадағы шабуылды жалғастыруға, қиын жағдайларға қарамастан, Вердендегі шайқастарға және Ресейдің Галиция мен Румынияға шабуыл жасайтын Шығыс майданында қолдау көрсетуге талап етті. Оңтүстік майданда итальяндық армия шабуылға шықты, ал Македонияда Балқан майданында шабуыл басталды. Филпот одақтастардың от күші неміс жаяу әскері үшін әлі де "тозақ" екенін жазды; Баварияның 16-шы жаяу әскері 2-ден 12 қазанға дейін Соммада шайқасты, 1177 адам қаза тапқаннан кейін толықтай жойылды. Олар "қараңғыда, түнде сүйреліп, қираған күйі шашырап" кетті. Қыркүйек және қазан айларында Сомма майданына жіберілген неміс дивизияларының, ұшақтарының, артиллериясының және оқ-дәрілерінің санының артуы қазан айындағы ағылшын-француздық шабуылдардың тиімділігін азайтты, бірақ 20 қазаннан 2 қарашаға дейін француз армиясы Верденге шабуыл жасап, 5-ші армияның әлсіреуінен пайдаланды. Француздар 24 қазанда Дуамон фортын, 3 қарашада Во фортын қайта басып алды. Соммада француз армиясы қарашада британдықтармен бірге шағын шабуылдарды жалғастырды, бірақ 14-16 қарашада немістер Бушавесте қарсы шабуыл жасап, Саиллизельдің бір бөлігін және Рейсс траншеясын қайта басып алды. Фош жақсы ұйымдастырылған шайқасты "тыйырмалы құнмен" жүргізуге болатынын көрсетті, бірақ одақтастар немістерді шешулі түрде жеңу үшін жеткілікті ресурстар жинақтамады. Қыркүйекте Фош Соммадағы төртінші одақтас армиясын үйлесімді шабуылдар жасауға көндіріп, немістерді құлауға жақын әкелді. Қазан айында күзгі жаңбыр топырақты сіңіріп, шабуылдардың қарқынын баяулатты, бұл шілде және тамыз айларындағы "тістеу" сияқты болды. Мұндай кішкентай, үйлесімсіз шабуылдар неміс моралін түсіруге, бірақ қыркүйектегідей жылдамдықпен әскер санын азайтуға мүмкіндік бермеді. Ұзақ шабуылдарды ұстап тұруға қажетті ұйымдастыру және жабдықтау жүйелері миллиондық армияларға қажетті азық-түлік, оқ-дәрі және жабдықтарды жеткізуге жеткіліксіз болды, тіпті Солтүстік Францияның соғысқа дейінгі инфрақұрылымында да. Жаңа ұйымдастыру басталды, теміржол станцияларын армиялармен байланыстыру үшін жеңіл теміржолдар пайдаланылды, бірақ бұл өзгеріс 1917 жылға дейін толыққанды жетілмеді және соғысқа қатысушы тараптардың әрекеттері мен жауаптарының айналымының бір бөлігіне айналды, бұл майданның тепе-теңдігін сақтады.

In a 2014 publication, Philpott wrote that the size and tempo of Anglo French attacks of September could not be maintained in October and November; attacks became smaller and less ambitious. The British Expeditionary Force had become more proficient since July and the French continued to improve but the wet weather, high winds and shorter days made the delivery of supplies to the front line and the evacuation of wounded extraordinarily difficult. The attacks of the Sixth Army, south of the Fourth Army, were also postponed because of the weather; French aircraft were grounded and the flow of supplies interrupted. Attacks from 6–7 October achieved little and the offensive south of Bouchavesnes towards Péronne was abandoned. The French continued to attack to the north east to capture the Saillisels, next to the British attacks towards Bapaume. The Fourth Army attacked a low ridge running north west from Le Transloy to Ligny but achieved little success amidst a jumble of trenches, derelict artillery positions and strong points. New German trenches dug between the Flers and Gird lines formed tiers of defences to fight from, which became a wasteland due to the ceaseless bombardments. The Fourth Army slowly advanced into a dip overlooked from Le Transloy and Warlencourt and towards the Butte de Warlencourt, from which German observers could see all round. Deliberate attacks on 7, 12, 18 and 23 October and smaller local attacks were quickly forced to ground by German machine gun fire on the XIV and XV corps fronts but III Corps captured Le Sars, before being held up around the defences of the Butte. The Sixth Army experienced its worst fighting of the battle to capture the Saillisels, attacking on a in the same conditions as the Fourth Army, with the same results for the same reasons. On the right of the attack, the French had more success and closed up on the southern approach to the villages but after 7 October this advance also slowed. In the middle of the month the villages were entered but not entirely captured until 12 November. The capture of the Saillisels and Le Sars were the only notable geographical successes in October and November. The German armies endured the same physical conditions but had a much narrower beaten zone between the front line and comparatively undamaged terrain. Mud reduced the effect of Allied artillery, many shells not exploding or being smothered, and mud clogged small arms being carried over no man's land. British divisions fighting on the Somme for the second time had gained experience but German divisions had been kept in action for longer, new divisions were committed before they were ready and both sides had difficulty in replacing losses. The German army created fifteen new divisions in the autumn from garrison troops, older conscript classes, Ersatz reservists, the last depot reserves and the 1917 conscript class. The French filled gaps with "shirkers", workers being disciplined and youths of the 1917 class. In the British Expeditionary Force, the first conscripts arrived and on 16 October, Private Harry Farr was shot by firing squad as an example, despite extenuating circumstances. Fayolle judged that the battle should end and that the armies should wait for spring but in November, protests from senior officers like Cavan and the inspection report of Major John Gort were set aside. Haig, Foch and Joffre insisted on continuing the offensive on the Somme, despite the appalling conditions, to support the battles at Verdun and on the Eastern Front, where the Russians were attacking in Galicia and Rumania was being overrun. On the Southern Front, the Italian army was on the offensive and an attack had begun in Macedonia on the Balkan Front. Philpott wrote that Allied fire power was still "purgatory" for the German infantry; Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 fought on the Somme from 2 to 12 October and was eviscerated after suffering 1,177 casualties. The regiment had been "dragged along in the darkness and night [and] spewed out in ruins". The increased number of German divisions, aircraft, artillery and ammunition sent to the Somme front in September and October reduced the effectiveness Anglo French attacks in October but from 20 October to 2 November, the French armies attacked at Verdun, exploiting the depletion of the 5th Army. The French advanced recaptured Fort Douaumont on 24 October and Fort Vaux on 3 November. On the Somme, the French armies continued small attacks in November along with the British but from 14 to 16 November, the Germans counter attacked at Bouchavesnes, re taking part of the Saillisels and Reuss Trench. Foch showed that a well organised battle could be fought in a manner which was "not unduly costly" but that the Allies had not accumulated enough resources to defeat decisively the Germans. In September, Foch had managed to get the four Entente armies on the Somme to make co ordinated attacks, which brought the Germans close to collapse. In October, the autumn rains soaked the ground and slowed the tempo of attacks, which resembled the grignotage (nibbling) of late July and August. Such smaller, un coordinated attacks could depress German morale but not deplete manpower at the rate achieved in September. The systems of organisation and supply to maintain long offensives were not adequate to deliver the vast amounts of food, ammunition and equipment needed by million man armies, even over the pre war infrastructure of northern France. A reorganisation was begun, using light railways to link railheads to the armies but this change did not mature until 1917 and became part of a cycle of initiative and response by the belligerents, which continued the battlefield equilibrium.