Кіріспе

20-шы (Жеңіл) дивизия – Бірінші дүниежүзілік соғыста құрылған, Китченер армиясының бөлігі болған британдық армияның жаяу әскер дивизиясы. Дивизия 1914 жылдың қыркүйегінде K2 армия тобының құрамында құрылды. Дивизия 1915 жылдың шілдесінде Францияға қонды және Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Батыс майданында әрекет етті. Соғыс аяқталғаннан кейін 1919 жылдың басында дивизия таратылды.

Білім беру және оқыту

20-шы (жеңіл) дивизия 1914 жылдың 11 қыркүйегінде бекітілді және жылдам жүріп баратын мылтық және жеңіл жаяу әскер полктерінен жаңадан құрылған батальондардан тұруға тиіс болды. 59-шы және 60-шы бригадалар дивизия штабы және басқа дивизия әскерлерімен бірге Блэкдаун қаласында шоғырланды. 61-ші бригада Альдершотта шоғырланды, онда медициналық бөлімше де жаттықтырылды, артиллерия Дипкут маңында құрылды, инженерлер Чатхемде жаттықтырылды. Апаттық Китченер көк түсті формасы қараша айына дейін келмеді, сонымен қатар жаттығу үшін бірнеше ескі мылтықтар болды, артиллерияда бригадаға екі 90 мм-лік және екі 15 фунттық қарудан ғана болды. 1915 жылдың ақпанына қарай дивизия Уитлиге көшіп келгенде, жабдықтау жағдайы жақсарды, сол кезде 11-ші DLI, онда көптеген кеншілер болған, дивизияның ізашар батальонына айналды, 61-ші бригададағы 12-ші Король полкімен, бастапқы дивизиялық әскер батальонымен орын ауыстырды. Сәуірде дивизия оқуын аяқтау үшін Солсбери жазығындағы оқу алаңына аттанды және маусымда оқудан кейін далалық жедел жәрдем машиналары қосылды. Сол айдың соңында король дивизияны тексерді және шілде айының соңында Францияға жөнелтті.

Францияға келу

20 шілдеде Амесбериден шығып, 26 шілдеге қарай дивизия Булонь-сюр-Мерден шығысқа қарай 22 миль (35 км) жердегі Лумбрес аймағында шоғырландырылды. 30 шілдеде дивизия Бірінші армияның III корпусы құрамына кірді және Хазбрук пен Арментьер арасындағы аймақта орналасты. Одан кейін офицерлер мен сержанттар 8-ші және 27-ші дивизияларға жіберілді, ал қалған әскерлерге граната тастау, пулемет және газ маскасын пайдалану бойынша оқу-жаттығулар басталды. Дивизияның бөлімшелері 2 және 17 тамыз аралығында траншеялық соғысты өз көздерімен көру үшін кезекпен 8-ші және 27-ші дивизияларға ауыстырылды. Инженерлер мен пионерлер жерасты жұмыстарымен айналысты. Тамыз айының соңында дивизия Леванти алдындағы бірінші қатарға, Арментьерден оңтүстік-батысқа қарай 5 миль (8 км) қашықтықта орналасты, 59-шы және 60-шы бригадалар бірінші қатарда, ал 61-ші бригада резервте болды. Бұл аймақтағы жоғары жер асты суы деңгейі қорғану үшін окоптар қазуды талап етті. Қыркүйек айында миналар қойылып, олардың әсерін жою жұмыстары жүргізілді, сондай-ақ неміс снайперлерінен келген шығындарға жауап ретінде снайперлер даярланды. 61-ші бригада 5 қыркүйекте 8-ші дивизияның бригадасын алмастырып, бірінші қатарға көшті. 13 қыркүйектің таңертеңіне қарай немістер 7-ші С.Л.И. ұстап тұрған кішкентай дөңгелекке астында мина жарыққызып, жарылыстан қалған жерге басқа батальонның әскерлері кірді, тіпті немістердің артиллериялық және минометтік оқтарына қарамастан, жарылыстан көмілген 12 сарбазды тірі қалпында құтқарып алды. Осы іс-қимылы үшін дивизияның сарбаздары алғашқы батырлық наградаларын алды, олар Әскери крест және Еңбегі үшін медаль болды.

Лоос

Лостың солтүстігіндегі қосалқы әрекеттің бір бөлігі ретінде, 20-шы дивизия, қанаттағы дивизиялармен (оңтүстікте Мерут дивизиясы және солтүстікте 8-ші дивизия) неміс шебіне диверсиялық шабуыл жасап, басып алған шептерін ұстауға тиіс болды. Төрт күндік бомбалаудан кейін, оқ жауын қарқынының өзгеруі шабуылдың жақын арада болатынын қате көрсетті, ал алдыңғы қатардағы басқа да демонстрациялар 25 қыркүйек күні таңертең шабуылға әкеп соқты. Үнді Барелли бригадасының әскерлері және 60-шы бригаданың екі батальоны (6-шы К.С.Л.И. және 12-ші Р.Б.) неміс шебіне енуге қол жеткізді, бірақ британдық шепке қарай саптық қазба жасау әрекеті қатты флангалық отқа ұшырап, тоқтатылды. Көмекке ие бола алмаған британдықтар түске қарай кері шегінуге мәжбүр болды. Қалған екі бригада сол күні ілгері жылмады, бірақ олардың орналасқан жерлеріне оқ жаудырылды. 60-шы бригадаға қарасты жедел жәрдем офицері, лейтенант Джордж Аллен Малинг, күні бойы ауыр оқ жауын астында жараланғандарды емдегені үшін Виктория кресімен марапатталды. 60-шы бригада барлығы 561 адамнан зардап шекті, ал ертесі күні пионерлер (11-ші Д.Л.И.) 10 қарашаға дейін бригадаға жаяу әскерін нығайту үшін қосылды, ал 23-ші дивизиядан 68-ші бригада дивизия резерві ретінде қосылды. Үш бригада шепте қалды, немістердің шептерінің бөліктерін ауыстыруына жол бермеу үшін патрульдеу, қазба жұмыстары, минометтен оқ жаудыру, мергендік және демонстрациялармен айналысты. Дивизияның атты әскерлері шептерде кезекпен орналасты, ал велосипедшілер ротасының әскерлері жұмысшы топтарды ұйымдастырды. 10 қарашада дивизияның оң жағындағы Үнді корпусы босатылып, XI корпусымен алмастырылды, бұл дивизияға екі бригадаға дейін шебін қысқартуға мүмкіндік берді, пионерлер мен 68-ші бригада өздерінің әдеттегі рөлдеріне оралды. Жылдың қалған бөлігінде дивизияның артиллериясы ең көп пайдаланылды, алайда 12-13 желтоқсан түнінде 10-шы Р.Б. және 11-ші К.Р.Р.К. топтары траншеяға шабуыл жасады. 11-ші К.Р.Р.К. неміс траншеясына кіріп, қарсыластарына шығын келтірді, ал 10-шы Р.Б. тобына ешкімнің жерінен өтуге көбірек қашықтық керек болды және ескерілген жаумен кездесіп, кері шегінуге мәжбүр болды.

1916 жыл

Өткен желтоқсанда жоспарланған газ шабуылы, қолайлы желдің келуімен ақыры іске асырылды, дивизия 1916 жылғы 9 қаңтарда Леванти секторын тастауға кірісті. Көздеген цилиндрлердің жартысынан да азырақ қалды, сол түні жоспарланған окоп шабуылдары тоқтатылды. Дивизияның соңғы бөлімдері 13 қаңтарда резервтік аймаққа жетті. Бір апталық демалыс және жаттығудан кейін дивизияға Ипрге баруға бұйрық берілді.

Ипр

22 қаңтарда VI корпусының резервтік аймағына келген офицерлер мен сержанттар 14-ші дивизияға, олар дивизияны алмастыруға тиіс болған аймақпен танысу үшін жіберілді. 4 ақпанда VI корпусы жаңадан құрылған XIV корпусына (20-шы дивизия және гвардиялық дивизия) тапсырылды. Дивизия Ипрден солтүстікке қарай 4 км (2.5 миль) қашықтықтағы шығыңқы бөлігінің солтүстік жағында, сол жағы каналымен шектесетін болды. Аймақ артиллериялық оқтардан батпаққа айналған, ал окоп жүйесі фрагменттелген, беткей және нашар күтілген, осы қалдықтардың арасында сазды алқаптар 500 метрге дейін жететін. 11-12 ақпан түнде 60-шы бригаданың алғашқы орналасуы кезінде немістер алмастыруға кедергі келтіруге тырысты, бірақ окоптың бір бөлігін уақытша басып алғаннан кейін кері тартты. Олар "ерекше жағдайларда" көрсеткен табысты әрекеттері үшін Армия және Корпус командирлері, сондай-ақ өз дивизиялары мен бригадаларының командирлері тарапынан мақтау алды. Осыдан кейін көп ұзамай оқшауланған бекеттер тасталды, олардың бірі неміс шебінен шығып, соқпақпен жалғастырылған. Инженерлер мен пионерлер окоп жүйесін жақсарту жұмысын бастады, бұл жұмыстың ауқымын дивизиялық шеберханалардан 96-шы далалық ротаға (60-шы бригадаға қарасты) түнгі уақытта материал тасымалдау көрсетті. Шығыңқы бөліктегі жағдайдың айырмашылығы алғашқы айдағы қаза болған, жараланған немесе жоғалған шамамен 1000 адамның санынан көрінеді, бұл Лавенти секторындағы толық бес айға тең. Дивизия 15 сәуірде 6-шы дивизиямен алмастырылды және Поперинге маңындағы GHQ және Корпус резервіне өтті, әр бригаданың сарбаздары Каледе шамамен бір апта демалыс алды. Бір ай демалыс пен қайта оқытудан кейін артиллерия қайта ұйымдастырылды және атты әскерлер мен велосипедшілер ротасы дивизиядан кетті. 18 мамырда дивизия шығыңқы бөлікке қайта оралды, Виелтже мен Хуге арасындағы бұрынғы позициясының оң жағындағы гвардиялық дивизияны алмастырды, сол жағында 6-шы дивизия, оң жағында Канада корпусы орналасты.

Мон Соррел шайқасы

2 маусымда немістер дивизияның оң жағындағы канадалықтарға шабуыл жасады. 60-шы бригаданың оң жағы неміс артиллериясының бір бөлігіне тап болды және дивизияның фронты бойынша жан-жақтан атыс жүргізу үшін канадалықтардың алдыңғы қатарына жақын орналасқан екі артиллериялық құрал, көптеген экипажымен бірге жоғалды. Желіге жол тартқан бөлімдер де оққа түсті, соның ішінде канадалықтардың сол жағын нығайту үшін жіберілген 12 К.Р.Р.К. екі ротасы. 60-шы бригада 6 маусымда неміс артиллериясының нысанасына алынды, бірақ Хугеде канадалықтарға шабуыл жасауға дайындалып жатқан неміс жаяу әскеріне от аша алды. Сол күні бригадаға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ 12 R.B. окоптарының астында мина жарылып, 11 адам қаза тапты. Күн бойы дивизия канадалықтарды траншеялық миномет атысымен қолдады, ал инженерлер байланыс желісін сақтауға көмектесті. 13 маусымның таң атысында канадалықтар қарсы шабуылға өткен кезде дивизия неміс шебіне газ, түтін және артиллериялық шабуылдар жасады, содан кейін түрлі нәтижелермен аяқталған патрульдер мен траншеялық рейдтер ұйымдастырылды. Дивизияның қалған уақыты Ипрде қарауылда тұруға және траншеялық рейдтерге жұмсалды. 13 шілдеде 60-шы бригада II АНЗАК корпусының бұйрығына бағынышты болып, Арментьер секторына ауыстырылды және 19 маусымда 61-ші (2-ші Оңтүстік Мидленд) дивизиясы мен 5-ші австралиялық дивизиясының сәтсіз шабуылына қолдау көрсетті. Дивизияның қалған бөлігі 14 шілдеде ауыстырылды. 19 шілдеде дивизия Мессен мен Уайтшаете арасындағы желіге қайта орала бастады, 24-ші дивизияны алмастырды. Дивизия командирі бұл аймақты бір сағаттан астам уақыт басқарғаннан кейін оңтүстікке жылжу туралы ауызша бұйрық алды. 60-шы бригада 23 шілдеде дивизияға қосылды. 25-26 шілдеде дивизия оңтүстікке жылжып, артиллериясын Ипр аймағында қалдырды.

Сома өзені

29 шілдеге қарай дивизия Сомма шайқасының солтүстігінде, Бомонт-Хамель мен Хебутерн арасында орналасты, 38-ші (Уэльстік) дивизиясын ауыстырды, бірақ оның артиллериясы 20-шы дивизияны қолдау үшін қалды. Дивизияның оң жағында 25-ші дивизия, сол жағында 56-шы (1-ші Лондон) дивизиясы болды. Бұл аймақтағы окоптар шайқастың алғашқы күндерінде немістердің ауыр артиллериялық оғына ұшырады, және майданды тек алдыңғы жасақтар ғана ұстап тұра алды. Дивизияның инженерлік бөлімдері мен пионерлері жаңа оқ ату орларын қазып, байланыс траншеяларын фронттың артына дейін жөндеуге кірісті. Дивизияның байланыс компаниясы да аймақтағы жер астындағы телефон кабельдерін жөндеумен және ауыстырумен айналысты, осы уақыт ішінде артиллерия мен минометтен сирек-сирек оқтар түсіп тұрды. 38-ші дивизияның артиллериясы 7 тамызда гвардия дивизиясының артиллериясымен алмастырылды, ал 16 тамызда дивизия гвардия дивизиясымен ауыстырылды.

Гильмон шайқасы

Дивизия 22 тамызда желіге оралды, 24-дивизияны Гильмон-Монтабан жолының солтүстігінде және Делвилл Вудтың оңтүстігінде ауыстырды. 59-шы және 61-ші бригадалар бір-бір батальоннан оқ ату окоптарында орналасты, ал дивизияны 6-шы дивизияның артиллериясы қолдады. 24 тамызда шабуылға дайындық басталды, шабуыл үшін жаңа траншеялар жөнделіп, қазылды, бірақ 23 тамыз кешкісін неміс артиллериясының оқ жауыны және одан кейін 11-ші К.Р.Р.К. жаяу әскерінің шабуылы бұл дайындықты тоқтатты. Бұл шабуыл мылтық және пулемет атысымен тойтарылды, бірақ траншеялар қайта зақымданды және батальон бомбалаудан шамамен 150 адамды жоғалтты. Корпус штабы шабуылды кейінге шегерді, ал дивизия 25-26 тамызда Гильмон-Монтабан жолының оңтүстігінде, ауылдың батысында орналасты. Жаңа шабуылға дайындық жаңбыр мен қатты оқ жауынымен қиындыққа ұшырады, соның ішінде немістердің газ снарядтарын қолдануы да болды. Алдыңғы қатарға жабдықтап жеткізу қиын болды, және 29 тамызда дивизияның 37 көлігі Карной-Монтабан жолының батпақтарында тұрып қалды. 28-29 тамыз түнінде барлық үш бригаданың барлық қолда бар әскерлері бұрынғы шабуылдардан қаза тапқандардың денелерімен әлі де жабылған алдыңғы аймақтың батпақтарында жұмыс істеді. Неміс іздеу шабуылдарымен бірге әскерлер шаршап, 59-шы және 60-шы бригадаларға, 3 қыркүйекке шегерілген шабуылды жасау үшін уақыт берілді. 59-шы бригада тоғыз күнде 600-дан астам адамды жоғалтты, ал 60-шы бригада соншалықты әлсірегендіктен (6-шы Окс және Бакс L.I. ерекшелік болды), ол Корпус резервіне алынып, 16-шы (ирланд) дивизиясының 47-ші бригадасымен ауыстырылды. 6-шы Окс және Бакс L.I., әлі де 550 мылтықтан тұрды, 59-шы бригадаға қосылды. 59-шы бригада 2-3 қыркүйек түнінде пионерлер мен инженерлер дайындаған окоптарға оралды, олар дивизияның оң жағында, ал 47-ші бригада сол жағында болады, әр бригада 61-ші бригаданың батальонымен, дивизияның инженерлік және пионерлік роталарымен қолдалады, ал 61-ші бригаданың қалған бөлігі және 60-шы бригаданың үш батальоны (шамамен 1000 адам) резервте болады. 5-ші дивизия оның оң жағында, ал 7-ші дивизия сол жағында алға жылжуы керек еді. Қосымша артиллериялық қолдауды 8-ші және 24-ші дивизиялардың артиллериясы және Корпустың ауыр артиллериясы көрсетті. Артиллериялық оқ жауыны таңғы сағат 06:00-де таңдалған нысаналарға басталды, соғыс алаңында жылжыды және шамамен сағат 08:30-да газ қолданылды. 5-ші дивизияның шабуылы 09:00-де басталды, 20-шы дивизия түскі уақытта жылжымайтын және жылжымалы оқ жауынының артында, 10-шы және 11-ші Р.Б., 6-шы Коннахт рейнджерлері және 7-ші Лейстерлер бастаған шабуылмен жылжыды. Бірінші мақсат 12:30-ға дейін басылды, басталу сызығынан төменгі жол және ауылдың батыс шетінің бөліктері 6-шы Окс және Бакс L.I. және 10-шы К.Р.Р.К. бақылауында болды, ал ауылдың солтүстік шетінің бөліктерін 6-шы Коннахт рейнджерлері және 7-ші Лейнстерлер бақылады. Резервтік бригада алға жылжи бастады. Екінші мақсатқа шабуыл, ауылдың шығыс бөлігі арқылы шамамен солтүстік-оңтүстікке қарай, содан кейін Гинчиге қарай солтүстік-шығысқа қарай, орташа есеппен одан да әрі, 12:50-де басталды, 10-шы және 11-ші Р.Б. екі К.Р.Р.К. батальондарымен және 6-шы Окс және Бакс қолдауымен, ал 47-ші бригаданың алдында 8-ші Мунстер фюзилері Лейнстерлер мен Коннахттардың қолдауымен. Жолға 13:30-да қол жеткізілді, ал қолдау көрсететін жаяу әскер ауылды және оңтүстікке қарай жеміс бағын тазартты. Үшінші мақсатқа шабуыл, Гинчиден солтүстікке және "Ведж Вудтан" оңтүстікке қарай өтетін жол, ауылдың шығысына қарай 14:00-де басталды, ал 59-шы бригада немістердің шағын топтарына кездесті, 6-шы Ирландтық және Мунстерлер жолға шұғыл түрде шабуыл жасады. Соңғы мақсат - оңтүстікке қарай Лейзе сүрегінің бұрышынан (әлдеқайда алға) және солтүстікке қарай темір жол желісі арасындағы желі. Алайда 5-ші дивизия жерді иемденген жоқ және 59-шы бригаданың оң жақ қанаты ашық қалды, Бригадир генерал Шут 6-шы Окс және Бакспен оң жаққа қарай сызықты ұзартты және 7-ші ДКЛИ-ді оңтүстік-шығысқа қараған қанатты құру үшін пайдаланды. Сол жақта Гинчи ауылында 7-ші дивизияның жасағы тіркелді. Инженерлер мен пионерлер ауылды нығайтуға жалғастырды, ал қорықтан келген әскерлер одан әрі жылжыды. Төртінші сапқа сағат 15:50-де шабуыл жасау бұйырылды. Алайда 17:00-ге қарай жағдай өзгерді, 7-ші дивизия Гиншиден ығыстырылды, ал 5-ші дивизия Лейзе-вудқа дейін алға жылжуға қол жеткізе алмады. Корпустың артиллериясының оқ жауыны сол түні 20-шы дивизияның алдындағы сызықты тұрақтандыруға көмектесті. Патрульдер төртінші сапқа дейін және қанаттарға дейін жіберілді, олардың бірі 12-ші Корольдің Гиншиге жіберілгені 17:30 мен 20:30 аралығында немістердің қайталап шабуылдары кезінде оқшауланды. Сол түні 83-ші және 96-шы инженерлік роталар, 7-ші ДКЛИ және екі пионерлік рота Гильмонды нығайтуға жалғастырды, ал 84-ші инженерлік рота және қалған пионерлер жолдағы сызықты күшейтті. Келесі күні (4 қыркүйек) артиллериялық қолдаумен патрульдерді жіберу және дивизияны төртінші мақсатта орналастыру бұйырылды. Жоғалғандықтан Ирландтықтар мен Мунстерлер 60-шы бригадамен, 12-ші К.Р.Р.К. және 12 Р.Б. және 7-ші К.О.Й.Л.И.мен ауыстырылуы керек болды. 59-шы бригада да шаршап, 11-ші Д.Л.И. ротасының екі бөлімі ең шаршаған бөлімдерін ауыстыру үшін жіберілді. Шабуыл 19:30-да басталды, 5-ші дивизия оң жақта алға жылжыды, соңғы мақсатқа жетті. 47-ші және 59-шы бригадалар 4-5 қыркүйек түні мен таңында 16-шы (ирланд) дивизиясымен ауыстырылды, соның ішінде 12-ші Корольдің оқшауланған патрулі, сержант Дэвид Джонс басқарды, бұл кішкентай взвод 5 қыркүйек таңында үш шабуылды тойтарды. Осы үшін сержант Джонсқа Виктория кресі сыйланды. Дивизияның қалған бөлігі 7 қыркүйекте алдыңғы қатардан шықты. Шабуыл кезінде дивизия 1973 офицер мен сарбазды қаза тапқан, жараланған немесе жоғалып кеткен деп есептеді.

Морвал және Лесбёуф

Дивизия артиллериясы 13 қыркүйекте Ипрден Соммаға қайтып келді және XIV корпусына қарастырылды, бірақ 20-дивизияның бағынысында болмады. Ипрде 90-артиллерия бригадасы таратылып, әр батареяны 4-тен 6-ға дейін 18 фунттық зеңбіректер немесе 4,5 дюймдік гаубицалармен толықтыру үшін бөлінді. 91-артиллерия бригадасы 15 қыркүйекте 56-шы (Лондон) дивизиясын қолдап, әрекетке кірісті. Дивизия 15 қыркүйекте XIV корпусының резерві ретінде майданға оралды, қысқа демалыстан кейін, бірақ күшейте алмады. 59-бригада 900 мылтық, 60-бригада 1100, ал 61-бригада 1200 мылтық жинады. 16 қыркүйектің таңында 60-шы және 61-ші бригадалар Гвардия дивизиясының бұйрығымен алдыңғы қатарға шықты, 61-ші бригада гвардиялық қатардың оң жағында, Лесбёфке қарсы, ал 60-шы бригада резервте болды. Мақсат – Морваль және Лесбёф ауылдарының батысындағы окоптарды басып алу болды, оны 61-ші бригада оң жақта, ал 3-гвардиялық бригада сол жақта алуға тиіс болды. 31-бригаданың оң фланкі ашық қалды, өйткені 6-дивизия «Төртбұрыш» бекінісімен тоқтатылған. Кешіккен бұйрықтарға байланысты 61-бригада құралуға кешікті, соның салдарынан ауыр пулеметтен және минаатқыштардан ұшырады, көптеген жарақаттарға себеп болды. Артиллериялық дабылды одан кейін 7-ші D.C.L.I. мақсатқа жетті, бірақ 7-ші S.L.I. ротасының тек бір ғана ротасы қатарға жетті. 7-ші D.C.L.I. екі фланкі де бастапқыда ашық болды, өйткені 7-ші S.L.I. қалған бөлігі траншеялық қатардан қысқа қазылған, ал бұйрықтарын кеш алған гвардиялық бригада алға жылжу кезінде күшті қарсылыққа тап болды. Осы оқшауланған жағдайда екінші қатарға шабуыл тоқтатылды. Кейінірек сол таңда бригаданың оң фланкі 7-ші K.O.Y.L.I. және 12-ші Корольдік полкімен, ал 84-ші инженерлік рота позицияны нығайтты. Барлық батальондар түні бойы осы позицияда қалып, немістердің атысына ұшырады, ертесіне күні ауыстырылды. 61-бригада корпустың резервіне өтті, ал дивизияның қалған бөлігі 16-17 қыркүйек түнінде гвардиялықтарды алдыңғы қатарда алмастырды, 60-бригада оң жақта, 59-бригада сол жақта. Алмастыру неміс қарсылығына қарсы жасалды, 59-бригада газ шабуылымен көтерілді, ал 60-бригада сол күні немістердің окоптарына кіру әрекеттеріне тап болды. 17 қыркүйекте 59-бригадаға алдыңғы күні алынбаған окоптардың қалған бөлігін басып алуға бұйрық берілді. Бұйрықтар шабуылға аз уақыт бұрын ғана жетті, себебі алдыңғы қатармен байланыс жасау қиын болды, ол жоспарланған шабуыл бағытына тік бұрышпен орналасқан ескі байланыс траншеясы болды. 11-ші R.B. ротасының біріне ешқандай бұйрық жетпеді, өйткені осы бөлімге барлық хабаршылар қаза тапқан немесе жараланған. Артиллериялық қолдау болмағандықтан шабуыл сәтсіз аяқталды, 10-шы R.B. кейбір сарбаздары неміс сымдарына жеткенде қаза тапты. Окоптарды нығайтқаннан кейін дивизия 21 қыркүйекте алмастырылды. Дивизия артиллериясы әлі де корпус бақылауында болды және осы аймақтағы басқа да бірнеше дивизияларды қолдады, нәтижесінде 25 қыркүйекте Морваль мен Лесбёф басып алынды.

Le Transloy (Транслой)

Дивизия 25 қыркүйекте майданға оралды және ақырында 29-30 қыркүйек түнінде Лесбёф пен Геудкурт аралығында, төменгі қыратқа қарап, Ле Транслойға қарай 21-дивизияны алмастырды. Алдыңғы шепті 61-бригада ұстады, 60-бригада қолдау көрсетті, ал 59-бригада Гиллемонттың батысында, шептен 8 км (5 миль) қалып, резервте болды. Келесі шабуылда дивизияға өз дивизиясының үш артиллериялық бригадасы, гвардиялық дивизияның бригадасы және 6-дивизияның бригадасынан құралған күшті артиллерия тобы көмектесетін болды. Бұл артиллерия Делвилл орманының солтүстік-шығысындағы "Ток 7 аңғары" деп аталатын аңғарда шоғырланды, бұл позиция немістерге белгілі және үнемі оққа түсірілді. Басты шабуылға дейін, 1 қазанда 7 S.L.I. және 7 D.C.L.I. неміс шебіне 100 ярд (91 метр) жақын жердегі өлі жерге шағын бекеттер орнатып, шепті алға жылжытты, содан кейін күні бойына жасалған қарсы шабуылды тойтарды. Сол түні инженерлер мен пионерлер осы бекеттерді біріктіріп, нығайтты. 3-4 қазан түнінде 60-бригада 61-бригадаға қосылды, бірақ ауа райының нашарлауына байланысты шабуыл 7 қазанға шегерілді. Бұл шабуылға қатысатын әскерлерге екі күндік демалыс беруге, қосымша жабдықтар жеткізуге және алдыңғы шеп пен байланыс траншеяларын дайындауға мүмкіндік берді. Бригадалардың жалпы саны 6500-ден аспайтын, номиналды күштің 50% аспайтын шамада қалпы. Мақсат – Ле Транслойға қарап тұрған қыраттың үстіндегі екінші неміс траншеясын басып алып, Төртінші армияның бүкіл майданындағы шабуылдың шағын бөлігі болу еді. Сол жақта 61-бригада 6 Ox and Bucks L.I. және 12 R.B. шабуылдайтын болды, 12 K.R.R.C. қолдау көрсетіп, 6 K.S.L.I. резервте болды, ал оң жақта 60-бригада 7 K.O.Y.L.I. және 12 King's шабуылдайтын болды, 7 S.L.I. қолдау көрсетіп, 7 D.C.L.I. резервте болды. 7 қазанда артиллериялық дайындық 60-бригаданың алдындағы бір бөлігін қоспағанда, неміс сымдарын кең ауқымда кесіп тастады. Сағат 13:45-те шабуыл төрт қатарда алға жылжыған әр батальонмен басталды. Сымдардың толық кесілмеуі 6 Ox and Bucks және 12 R.B. үшін кешігу мен ауыр шығынға әкелді, ал 12 (шығыс) дивизияға жасалған неміс артиллериясының күшті шабуылы 61-бригадаға қанатын ашып, жан-жақтан оққа түсірді. Осыған қарамастан, әскерлердің алғашқы екі қатары бірінші траншеяны, "Радуга" траншеясын басып алды, ал үшінші және төртінші қатарлар одан әрі келесі кезеңге дайындық үшін орналасты. Сағат 14:05-те келесі дайындық басталды, және екінші траншея, "Бұлтты" траншеясы, он минуттан кейін жеңіл қарсылықпен алынғанда, жай ғана бұзылған жердің сызығынан ғана тұрды. Жаңа шепке орныққан дивизия енді ашық қанаттарымен және бригадалар арасында шамамен 800 метрдей (1/2 миль) бос кеңістікпен қауіпті жағдайда болды, ал алдыңғы батальондық шептерді 12-ші Король полкінен капитан және 7-ші K.O.Y.L.I. полкінен лейтенант басқарды. Қолдау және резервтік батальондардан роталар бос орындарды толтыру үшін алға жылжытылды, ал сол күні неміс қарсы шабуылдары тойтарылды. Инженерлер мен пионерлер, сондай-ақ басқа әскерлер алдыңғы шепке байланыс траншеясын салды, ал 59-бригададан келген әскерлер бастапқы шептерде жұмысты жалғастыру үшін алға жылжыды. Дивизия 8-9 қазан түнінде 6-дивизиямен алмастырылды, бригадалардан 1112 адам қаза тапты, жараланды және жоғалып кетті, ал 192 неміс әскері тұтқынға алынды. Ол демалыс үшін Треуге көшірілді, онда корпус командирі дивизияның Сомма шайқастарындағы рөлі үшін оның әскерін мақтады және былай деді:

Дивизияның артиллериясы кейінгі шабуылдарға көмектесе отырып, корпус артиллерия тобының бір бөлігі ретінде желіде қалды. Дивизияның қалған бөлігі екі ай бойы демалып, қайта оқып, қажетті жаңа әскерлерді қабылдады. Дивизия 9 желтоқсанда 29-дивизияны алмастырып, желіге оралды, Ле Транслойдан оңтүстік-батысқа қарай 2 км (1 миль) жерде орналасты. Ауа райы нашар болды және алдыңғы және артқы шептер арасындағы байланыс бастапқыда баяу болды, атыс орнына жеңілдік алуға тоғыз сағатқа дейін уақыт кетті, дивизия аймақтан кеткен кезде ғана жақсарды. Салыстырмалы түрде оқиғасыз уақыттан кейін дивизия 25 желтоқсанда 17 (солтүстік) дивизиямен алмастырылды. 93-артиллериялық бригада осы уақытта армияның бақылауына берілді.

1917 жыл

Дивизия 4 қаңтарда майданға оралды, Ле Транслойдан 4 км оңтүстікке қарай, Саилли-Саиллисел ауылы арқылы өтетін шепте Гвардия дивизиясын ауыстырды. 60-шы және 61-ші екі бригада алдыңғы шепте орналасты, әрқайсысының екі батальоны өрт орнында болды. Оң жақта Гвардия дивизиясы, сол жақта 17-ші (Солтүстік) дивизия орналасқан. Алдыңғы шепте бірнеше оқшауланған бекеттер болды, олардың кейбіреулері немістерден басып алынған. Дивизияның артиллериясы 29-шы дивизияның артиллериясы және басқа да бөлімшелермен бірге Корпустың құрамындағы топтың бір бөлігі ретінде қысқа мерзімге дивизияның басқаруына қайтадан берілді. 30 қаңтарда 17-ші (Солтүстік) дивизиямен ауысқанға дейін 20-шы дивизия неміс шабуылдарын автоматтар мен артиллерияның көмегімен тойтарып, басқа бөлімдердің шабуылдарын қолдау оғымен қамтамасыз етті. 10 ақпанда дивизия бұрынғы позициясының солтүстік жиегіне қайта оралды және британдық шептен көрінбейтін, ал жоғалуына аз уақыт бұрын тастап кетуге рұқсат берілген оқшауланған алдыңғы бекеттердің бірін жоғалтты. Наурыз айының басында британдықтар немістердің оңтайлы жағдайға шегінуді жоспарлап отырғанын білді.

Гинденбург желісі

Немістер 17 наурызда 20-шы дивизияның алдындағы шептен кетуге кірісті, таңертеңгілікке дейін жасалған барлау тобы оларды әлі де орналасқан жерлерінде тапқан. Содан кейін дивизия неміс сақшыларымен бірге жылжуды жалғастырып, 28 наурызға дейін Ле Транслойдың алдындағы позициясынан шамамен 6 миль (10 км) ілгері жылжыды. Мұнда немістер Финс, Невиль-Буржонваль және Руяулкур ауылдарының бойымен қарсылық шебін құрды. Осы кезеңде дивизия XV корпусына бағынысты болды және 24 наурызда 217-ші пулемет ротасы дивизиялық пулеметшілер ретінде қосылды. Дивизия артиллериясының алға жылжуы (әлі де корпус құрамында) майданның қираған жеріне байланысты қиындыққа тап болды, бірде зеңбіректерді 2 км жылжытуға алты сағатқа дейін кетті, ал бір рет суға толы оқтан тесігіне зеңбірек жоғалды. Дивизияның артқы жағындағы жолдарды жақсарту үшін 96-шы инженерлік рота, 11-ші Д.Л.И., 10-шы РБ. және 7-ші К.О.Ю.Л.І. корпус бұйрығымен жол және теміржол байланысын жақсартуға жұмылдырылды, ал ай соңында дивизияға қайта оралды. 28 наурызда 61-ші бригада 91-ші артиллерия бригадасы, 84-ші инженерлік рота және XIV корпус кавалериялық полкінің (Патша Эдуардтың атты әскері) эскадронымен бірге Невиль-Буржонваль (7-ші Д.К.Л.І.) және Руяулкур (12-ші Корольдік полк) ауылдарын басып алуға бұйрық берілді. Итр ауылынан 20:15-те, қарқынды пулемет атысы астында басталған шабуылда, Невиль-Буржонваль 29 наурыздың таңында алынды және 02:30-ға дейін шығысында бекіністермен толыққанда басып алынды. Руяулкурға жасалған шабуыл бұрыннан белгілі емес сым торынан жеңіліске ұшырады, ал батальон ауылдың оңтүстік-батысында орналасты. Келесі түнде ауыл бос екені анықталды және 7-ші С.Л.І. басып алды, ал 59-шы бригада Нёвиль-Буржонваль – Финс жолының солтүстік жартысы бойымен шеп құрды. 4 сәуірде 59-шы бригада 83-ші инженерлік ротасымен және дивизияның барлық артиллериясымен бірге Нёвиль-Буржонвалдан батысқа қарай 3 км жердегі Мец ауылы мен Хаверинкур орманы арасындағы неміс шебіне шабуыл жасады. 10-шы және 11-ші К.Р.Р.К. пулеметтен және мылтықтан атылған оқтардан шамамен 25% шығынға ұшырады, бірақ шабуыл басталғаннан кейін екі сағаттан соң ауылды басып алды. Неміс тұтқындары 7 сәуірге дейін шабуыл күтілмегенін мәлімдеді. Содан кейін шеп үнемі ілгері жылдырылып, сәуірдің соңына қарай Хинденбург шебінің алдына, Ле Транслойдан 9 миль (14 км) солтүстік-батысқа қарай, Хаверинкур орманы арқылы Норд каналына дейін жетті. Келесі бірнеше аптада дивизия салыстырмалы түрде тыныш күй кешіп, жаңа шепті қазумен айналысты. 23 мамырда дивизия 40-шы дивизиямен ауыстырылып, 5-ші армияның IV корпусына бағынысты болды. Дивизия Квеанға қарап, солтүстік-батысқа қарай 12 км-ге қайта орналастырылды, онда IV корпус I Анзак корпусын алмастырды, 48-ші (Оңтүстік Мидленд) дивизиясы дивизияның оң жағында, ал 58-ші (2/1 Лондон) дивизиясы (V корпусының) сол жағында болды. Бұл жердегі шеп, Булькорттың шығысынан (алғашқы Хинденбург жүйесінде) Лагникурдың шығысына дейін, траншея жүйесі толығымен қирағандықтан бірнеше бекеттерден тұрды, ал дивизиялық артиллерия неміс шебіне қарай жүретін және бақылауда болатын аңғарларда ғана орналаса алатын. Үш апта бойы белсенді барлау және траншея шабуылдары жасалды, дивизия, әсіресе ауысымдар кезінде, қатты бомбалауға ұшырады. 22 маусымда артиллерия жабдықталу үшін шептен шықты, ал 29 маусымда дивизияның қалған бөлігін 62-ші (2-ші Батыс Райдинг) дивизиясы алмастырды.

Үшінші Ипр шайқасы

Дивизия 1 шілдеде демалыс және қайта дайындық үшін Амиеннің оңтүстік-шығысына шоғырланды. Артиллерия шілде айының алғашқы екі аптасында Ипр тұғырына қарай жорық жасады, онда екі бригада 93-ші (Армия) артиллерия бригадасымен бірге XIV корпустың артиллерия тобында қайта бірікті және Ипр-Пилкем жолы мен каналдың солтүстігіндегі канал арасындағы корпустың майданын қамтыды, онда 1916 жылы 20-шы дивизия орналасқан болатын. Оқ-дәрі батареялары мен оқ-дәрі колоннасы неміс контрбатареялық отынан зардап шекті. Дивизияның қалған бөлігі 20 шілдеде келді және XIV корпустың аймағына резерв ретінде кірді. 25 шілдеде 10-шы және 11-ші К.Р.Р.К. және 10-шы Р.Б. 38-ші (Уэльс) дивизиясына жүкті тасымалдау үшін бөлінді, ал 59-шы және 217-ші пулемет роталары да алға жіберілді. 30 және 31 шілдеде 59-шы бригада, 83-ші инженерлік рота және 11-ші Д.Л.И. Элвердинге батыс және оңтүстікке қарай, шайқас жебісінен шамамен 3 шақырым (км) батысқа жылжыды. Артиллерия Пилкем қырқасы шайқасында гвардия және 38-ші дивизияның алға жылжуы үшін тұрақты және жылжымалы артиллериялық шабуылдар жасады. Артиллерияның Еср каналына қарай алға жылжуы 31 шілдеден 3 тамызға дейін түскен жаңбыр салдарынан қиындады. 6 тамызда дивизия 38-ші (Уэльс) дивизиясын ауыстырды, ал 61-ші бригада Стинбик бойындағы майданның бойымен, сол жағы теміржол желісіне қарап орналасты.

Лангемарк шайқасы

7 тамызда 59-шы бригадаға Стинбиктің шығыс жағалауында бекіністер орнату міндеті жүктелді, себебі оң жақтағы 11-ші (Солтүстік) дивизия және сол жақтағы 29-шы дивизия осыны бұрыннан жасаған еді. Бұл 20-шы дивизия майданында өзеннің екі жағындағы батпақты жер және ағыстың шығысындағы Лангемарк жолындағы Ау Бон Гитте орналасқан неміс бекінісімен қиындыққа ұшырады. 8 тамызда 11-ші К.Р.Р.К. екі ротасы жасаған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталды, ал 11 тамызда 10-шы К.Р.Р.К. екі ротасы артиллериялық қолдаумен жасаған келесі шабуыл да сәтті болмады. 14 тамызда 10-шы және 11-ші Р.Б. алты ротасы Ау Бон Гиттегі бекіністерге жетті, бірақ ең үлкенін ала алмады және 210 офицер мен сарбаздан ауыр шығынмен кері шегінді. 15 тамыздағы төртінші әрекет тоқтатылды, ал басып алынған жерлер алдағы шабуылға дайындалу үшін жеткілікті деп есептелді. Үлкен операция, Үшінші Ипр шайқасының бір бөлігі, 16 тамызда басталуы керек еді, 60-шы және 61-ші бригадалар солтүстік-шығысқа қарай, Лангемарк маңында және одан өткен жерлерге шабуыл жасауға тиіс болды. Алдыңғы апталардағы жоғалтулардың салдарынан 59-шы бригада, дивизия резервінде, 38-ші (Уэльс) дивизиясынан 10-шы және 15-ші батальондармен, Уэльс полкімен күшейтілді. 83-ші және 84-ші инженерлік роталар Стинбик арқылы ағаштан жасалған көпірлерді салғаннан кейін, алғашқы шабуыл жасаушы әскерлер шығыс жағалауда жиналуына мүмкіндік берді. Ау Бон Гит бекінісінің алдындағы неміс бекеттерінің ішінде жиналуға тура келгеніне қарамастан, шығыс жағалаудағы жиналу немістердің қозғалысты байқамай жүзеге асырылды, тіпті ол "әдеттегі" мазалаушы, бірақ бағытталмаған артиллерия мен пулемет атысымен жүргізілді. Үш фазалық шегініс – Лангемарктің батысынан өтетін жол, екіншісі ауылдың шығысынан, ал үшіншісі Стинбиктен шамамен 2 км қашықтықтағы жол торабында орналасқан. 60-шы бригада оң жақта бір батальондық майданмен, ауыл арқылы шабуылдайтын, ал 61-ші бригада сол жақта екі батальондық майданмен теміржол бойымен шабуылдайтын. 61-ші бригаданың майданы кеңейеді, ал 60-шы бригаданың майданы Лангемарктен кейін солтүстікке бұрылып, дивизияның майданын соңғы фазалық шегініске дейін кеңейтеді. 60-шы бригадада 6-шы Окс және Бакс бірінші екі фазалық шегіністі алуға тиіс болды, содан кейін 12-ші К.Р.Р.К. және 6-шы К.Л.С.И. соңғы шегініске жетеді, Поэлькапельде орналасқан неміс резервін анықтайды. 61-ші бригада майданында 7-ші К.О.Й.Л.И. және 7-ші С.Л.И. әрқайсысы бірінші және екінші фазалық шегіністерге екі-екі ротадан бөлінді, ал 12-ші Король және 7-ші Д.К.Л.И. үшінші фазалық шегініске бөлінді. Бригаданың пулемет роталары мен траншеялық миномет батареялары да шабуылға қатысады. Ау-Бон-Гиттегі қалған қиын жерлерге 11-ші Р.Б. ротасы және 83-ші инженерлік ротасының бір тобы Оксфордтармен бірге оларды бекіту және жасыру үшін алға жылжитын болады, ал қалғандары алға жылжуды жалғастырады. 29-шы дивизия сол жақта, ал 11-ші дивизия оң жақта болды. Артиллериялық шабуылдар мен жаяу әскердің ілгерілеуі сағат 04:45-те басталды, ал Ау-Бон-Гиттегі бекініске шабуыл сол уақытта 11-ші Р.Б. жасады. Олар жақын арада тұтқындалды, бірақ 61-ші бригаданың алға жылжуына енді тік бұрыштан оқ жаудырғаннан кейін ғана. Ең ауыр кешігу жердің жағдайына байланысты болды, ол "соңғы мақсатқа дейін батпақты кратерлік алаңнан басқа ештеңе емес" және бірінші мақсатқа дейін әсіресе нашар болды. 6-шы толқынның бірінші толқыны сағат 05:20-де аз шығынмен бірінші шегініске жетті. 61-ші бригада майданында 7-ші К.О.Й.Л.И. Лангемарк пен Лангемарк теміржол станциясындағы бекіністерден атылды, бұл офицерлерге ауыр шығын келтірді, сол жерде жеке Уилфред Эдвардс Виктория крестіне ие болды, бекіністердің біріне шабуыл жасап, бұл бригаданың бірінші шегінісіне сағат 05:40-та жетті. Екінші сапқа ілгерілеу сағат 05:45-те басталды, ал 6-шы Окс және Бакстың екінші толқыны көп ұзамай екінші шегініске жетті. Олардың артында ауылды тазалап жатқан 6-шы К.С.Л.И. және 12-ші К.Р.Р.К. басқа бір бекіністен оқ атыпты. Ашық жерді кесіп өту кезінде сержант Эдвард Купер 46 тұтқынды және жеті пулеметті тұтқынға алып, дивизиядағы екінші Виктория крестіне ие болды. Осы екі батальон екінші шегіністе жиналды. Сол жақта 61-ші бригададағы К.О.Й.Л.И. тек бір офицер рота командирі ретінде қалды, ал қалғандарын сержанттар басқарды. 12-ші Король және 7-ші Д.К.Л.И., олар тазалау кезінде зардап шеккен, енді екінші шегіністе жиналды. Үшінші шегініске ілгерілеу сағат 07:20-де басталды және сағат 07:45-те 60-шы бригада оң жақтан қарсылық көргеннен кейін соңғы шегініске жетті, ал 61-ші бригада сағат 08:00-де шегініске жетті. Дивизия соңғы мақсатта екі жақтағы дивизиялармен байланыста болды және шамамен 400 тұтқынды, оның ішінде батальон командирін, гаубицалар бөлімін, 77 мм-лік далалық зеңбірек пен шамамен 25 пулеметті тұтқынға алды. Шайқас үшін 200-ге жуық адамнан тұратын дивизиялық санитарлық бригада құрылды және жаралыларды алып кетуге міндеттелді. Олар күні бойы және түні бойы жұмыс істеді және толыққанды табысқа ие болды. Немістер сағат 16:00-де бригадалардың қосылысында қарсы шабуыл жасады және 12-ші К.Р.Р.К. және 12-ші Корольді кері шегіндірді, 12-ші К.Р.Р.К. ротасының бірі дерлік жойылды. Келесі күні жерді қайтаруға жасалған әрекет жартылай сәтті аяқталды, 12-ші Король, 7-ші С.Л.И. және 7-ші Д.К.Л.И. ротасынан құралған қосымша күштер оң жақтағы шегіністі қайта басып алды, бірақ 12-ші Р.Б. шабуылы енді тік бұрыштан атылған оқтармен жеңіліске ұшырады. Сол түні дивизия 38-ші (Уэльс) дивизиясымен ауыстырылды, артиллерия Уэльстің бағынысында қалды.

Бөрік арығы

Үш апта майданнан тыс болғаннан кейін дивизия 5 қыркүйекте Лангемарктан солтүстік-шығысқа қарай майданға қайта оралды. Бірақ, күшейте алмағандықтан, Лангемарк шайқастарынан кейін батальондардың орташа құрамы 350 мылтықтан аспады. 38-ші (Уэльс) дивизиясымен алмастырылып, 20 қыркүйекте Поелкапельге қарсы окоптарға шабуыл жоспарланды. "Жылдам от" артиллериялық дайындықтан кейін, сол жақтан 59-шы бригада және оң жақтан 60-шы бригада сол күні таңертең шабуылға шықты. Сол жақ фланкі өз мақсатына жетті, оң жақ фланкі мықты бекіністерден келген отқа тоқтады, ал орталық (екі бригаданың ішкі фланкі) Eagle Trench-тен келген от салдарынан ілгерілемеді. Кейіннен бұл траншея екі 8 фут (2 метрлік) қоршаудың арасында тиімді орналасқандығы және атысқа қолайлы жағдайға ие екені анықталды. Шабуыл сол күні кешке қайталанды, артиллерия түтін қолданды, бірақ толыққанды сәттілікке қол жеткізе алмады. 11-ші Р. Б. траншеяда бекініп алды, бірақ құрамының үштен екі бөлігі мен 16 офицердің 11-інен айырылды. 60-шы бригада оң жақтағы бағытта қосымша алға жылжыды. 22 қыркүйекте екі танктың көмегімен келесі шабуыл жоспарланды, бірақ олар Лангемаркта тоқтап қалды, сондықтан шабуыл келесі күні танктарсыз жоспарланды. 60-шы бригадаға жасалған неміс қарсы шабуылы жоспарланған шабуылдан 35 минут бұрын тойтарылды, ал шабуыл сағат 07:00-де басталды. Минометтер траншеяны бомбалағанда, екі бригада да граната тастаушылар тобын қолдана отырып, траншеяның ортасына қарай қозғалды – оңтүстіктен 12-ші К.Р.Р.К., солтүстіктен 10-шы Р.Б., ал батыстан тікелей шабуыл жасады. Барлығы 158 тұтқын алынды және бірнеше пулеметтер жаудан тартып алынды. Бұл шабуыл армия қолбасшысы генерал сэр Хьюберт Гофтан мақтау алды. Ай соңында дивизия алмастырылғанға дейін пионерлер мен инженерлер Лангемарк арқылы майданға байланыс жолдарын салуға және нығайтуға жұмыстанды. Артиллерия майданда қалды және Поелкапельді басып алуға көмектесті, сондай-ақ батпақты жер арқылы қиын көшіруді жүзеге асырды. 18 қазан күні артиллерия алмастырылғанға дейін үш ай бойы үздіріссіз қатысты.

Камбрай

1 қазанда дивизия (артиллерияны есептемегенде) Бапумға пойызбен аттанды және 10 қазанға дейін 40-дивизияны үш бригадасымен бірге Виллерс-Плуиштан Виллерс-Гисленге дейін, Гузокурдан солтүстік-шығысқа қарай 2 км қашықтықтағы шептен ығыстырды. 11-ші Д.Л.И. (пионерлер) Ипр шайқастарынан кейін жаяу әскерді күшейту үшін 200 сарбазды жіберуге міндеттелді, ал олардың орнына дене шынықтыру нормасы төмен сарбаздар келді. Үшінші армияның III корпусының құрамына кірген дивизия 25 қазанда артиллериясымен қайта бірікті. 29 қазанда дивизия шебі қысқартылды, 55-ші (Батыс Ланкашир) дивизиясы Виллерс-Гислен маңындағы шептің оңтүстік үштен бірін басып алды. Бригада командирлері мен штабтары қараша айының басында шабуыл жоспарымен таныстырылды, ал басқа бригада офицерлері шабуылдан бір апта бұрын ғана хабардар болды. Шепте болған батальондар айналыммен жаяу әскермен бірлесіп танктерді пайдалануға оқытылды, ал артиллерия 16-19 қараша түнде шепке жақын ашық жерге жаңа позицияларға көшті. Шабуылға дейінгі апталарда дивизияның байланыс компаниясы үш шабуылдаушы дивизияның телефон және байланыс желілерін қамтамасыз ету үшін бөлінді, 220 км броньды кабель төселді. 19 қарашада 60-шы және 61-ші бригадалар Виллерс-Плуиштен оңтүстік-шығысқа қарай, Гоннельеудің солтүстік-батысына қарай, «Уэльс қырқасына» қарайтын жаңа дивизия шебіне кірді, ескі шептің аванпостары әлі де 20-шы дивизиямен қамтылған. 59-бригада Гузокурда резервте тұрды. Танктердің шуына қарамастан, немістер жауап бермеді. Жоспар бойынша 60-шы бригада «А» батальонының 24 танкысымен, ал 61-ші бригада «I» батальонының 36 танкысымен қолдау көрсетіліп, жаяу әскердің ілгерілеуімен бір уақытта басталған тұрақты шабуылдың артынан ілгерілеуді көздеді. Бұл ілгерілеу Виллерс-Плуиш – Маркоинг темір жолының бойымен және солтүстік-шығыс бағытта Уэльс қырқасы мен оның оңтүстік-шығысындағы аңғар арасында жасалуы керек еді. 60-шы бригада (сол жақта) 12-ші К.Р.Р.К. (сол жақта) және 6-шы Окс және Букс Л.И. (оң жақта) алдымен, ал 61-ші бригада (оң жақта) 7-ші Д.С.Л.И. (сол жақта) және 7-ші С.Л.И. (оң жақта) бастап шықты, бастапқы шептен бір сызыққа ілгеріледі. Екінші мақсатты желідегі қалған батальондар бүкіл Уэльс қырқасын қамтитын желіде болды, содан кейін 59-бригада мен 29-дивизия 20-дивизия арқылы Маркоинг пен Масниерден солтүстікке қарай Канал дю Норд арқылы өтеді. 12-ші дивизия оң жақта, ал 6-шы дивизия сол жақта тұрды. Танктердің бірінші толқыны 20 қараша күні таңертеңгі сағат 06:10-да, алты артиллериялық бригадамен, соның ішінде дивизияның 91-артиллериялық бригадасымен қамтамасыз етілген артиллериялық шабуылмен ілгеріледі. Қарсылық салыстырмалы түрде жеңіл болды, тек 12-ші Король және 12-ші К.Р.Р.К. ғана кешігуге ұшырады, А.Е. Шепард (12-ші К.Р.Р.К.) кездескен біріккен бекеттердің бірінде Виктория кресімен марапатталды. Көптеген немістер танктердің астында қалды, немесе берілді, немесе қашып кетті. Бірінші шеп сағат 09:25-ке басылып алынды. Екінші желіге ілгерілеу Гинденбург шебінің қолдау окоптарында немістердің қарсылығы күшті болды, 7-ші К.О.Й.Л.И. және 12-ші Р.Б. өз бригадалық майдандарындағы күшті бекеттерді азайту кезінде ауыр зардап шекті. Алайда, соңғы мақсаттар сағат 11:00-ге қол жеткізілді. 59-бригада 10-шы және 11-ші Р.Б. және 1/1 Нортумберленд лейтенант әскерлерінің бірқатар сарбаздары бастапқы шептен сағат 09:10-да шығып, Уэльс қырқасының оңтүстік-шығысындағы аңғар бойымен өтіп, 60-шы және 61-ші бригадалар орнатқан шептерден өтті. 10-шы Р.Б. Маркоинг пен Лес-Рус-Верте арасындағы каналға қарай, ал 10-шы Р.Б. Лес-Рус-Вертеден оңтүстікке қарай жүретін желіге қарай ілгеріледі. Маркоингтен оңтүстікке қарай берік бекетті айналып өтіп, 11-ші Р.Б. ротасы канал арқылы көпір басын жасады және 29-шы дивизияның сарбаздары кесіп өтуге кірісті, С ротасы көшедегі шайқастан кейін Лес-Рус-Верте ауылын каналға дейін басып алды. Лес-Рус-Вертеде, Масниерге қарама-қарсы, басты көпірден 11-ші Р.Б. қарсы жағалаудан атыспен тоқтатылды. Үш танк келгеннен кейін, оның біріншісі бұзылып, қалғандары 6 фунттық қаруларын қолданып, отты сөндіруге қол жеткізді. 11-ші Р.Б. бомбалаушы тобын канал арқылы тасымалдауға ниеттенген танк (Ұшқан түлкі) көпірді құрды. 91-артиллерия бригадасы сол күні таңертеңгі сағат 10:30-да өз позициясынан қозғалды және ол пайдаланатын жолда сынған танкілерге қарамастан, сол түстен кейін ескі майдан сызығының алдында әрекет етті. Түнгі уақытта 59-бригада каналдың шығыс жағындағы Лес-Рус-Верте сызығының бойымен, 10-R.B. бір ротасымен Лес-Рус-де-Винь ауылында каналдың батысында орналасқан. КСРО батальондары Лес-Рю-Вертеден оңтүстікке қара...

Неміс қарсы шабуыл

60-шы бригада штабының ауысуы аяқталмас бұрын немістер қарсы шабуылға кірісті. Сағат 07:00-де оң жақ (оңтүстік) фланқтағы 12-ші және 55-ші дивизияларға шабуыл жасағаннан кейін, жарты сағаттан соң дивизияға түтін, иіссіз газ және жарылғыш заттармен оқ жаудырылды. Долиналардағы қалың тұман мен басқа жерлердегі әуе көмегінің арқасында немістер 20-шы дивизияның алғы шебіне шабуыл жасап, бекіністерді басып алды, олардың кейбіреулері каналдың солтүстік-батысындағы тік беткейдің қисықтығынан негізгі желіден көрінбеді. Шабуыл негізгі желіге жеткенде, немістер 12-ші дивизияның желісі арқылы өтіп, дивизияның оң артқы фланкіне де шықты. Байланыс үзілгендіктен, резервтік батальондар шабуылды естігеннен кейін бірден оған тап болды, 10-шы Р.Б. штабы мен екі ротасы осылайша басылып алынды. Дивизиялық және бригадалық пулемет роталары да көптеген қаруларын және жауынгерлерін жоғалтты, Латеу Вудтың солтүстігіндегі 217-ші МГ ротасының азаматтары ғана шабуылдан құтыла алды. 83-ші және 84-ші инженерлік роталар да шайқасқа тартылды, 84-ші рота командирі аға офицерлері қаза тапқанда 61-ші бригаданың басқаруын өз мойнына алды. Пионерлердің екі ротасы (11-ші Д. Л. I.) Уэльс қырқасының солтүстік жағында, ал қалған екеуі Гузокорттың артында болды. Екі бригаданың қалдықтары Уэльс қырқасының беткейіне шегінді. Дивизияның артиллериясына да тікелей шабуыл жасалды, жаяу әскер 92-ші бригаданың позициясы арқылы шегінгеннен кейін, артиллерия басылып алынуға аздай қалғанда, жақын қашықтықтан атып тұрды. Сол күні 11-ші Р.Б., бірнеше артиллерияшылармен бірге позицияны қайта басып алып, кері шегінуден бұрын пушкалардың құбырларын алып тастады. Кешке қарай дивизияның желісі Гозукорттан Гоннельеге дейін, содан кейін Уэльс қырқасының шығыс және солтүстік-шығыс беткейлері бойымен созылды. Дивизияны нығайту үшін 6-шы дивизияның 2/6-шы батальоны Шервуд Форестер және 1-ші батальоны Баффс 59-шы және 60-шы бригадаларға жіберілді. Сол түні 91-ші артиллерия бригадасы Бокампқа қарай алға жылжудан алынған еді. Келесі күні (1 желтоқсан) немістер 59-шы және 60-шы бригадаларға шабуыл жасады. Бір кезде 12-ші Р.Б. алдыңғы үш ротасының арасында жарақат алмаған бір ғана офицер болды, ал 12-ші К.Р.Р.С. де ауыр зардап шекті. Келесі күні 60-шы бригада 61-ші (2-ші Оңтүстік Мидленд) дивизиясының 183-ші бригадасымен ауыстырылды және ол үш шабуылды тойтарды, 59-шы бригаданың атқыштар батальондары да шайқаста зардап шекті. 2 желтоқсаннан 3 желтоқсанға қараған түні 59-шы және 61-ші бригадалар 61-ші дивизияның қалған бөлігімен ауыстырылды, ал дивизия штабы Гузокурдың оңтүстік-батысындағы Сорельде орналасты. 91-ші артиллерия бригадасы Камбрей майданында тағы екі апта бойы әрекет етті, британдықтар қорғанысқа ие Флесквиер желісіне шегінген кезде. Корпустың резервінде бірнеше күн болғаннан кейін дивизия солтүстікке қарай төртінші армияға қосылды және 12 желтоқсанда Ипрден оңтүстік-батысқа қарай 35 шақырым жерде шоғырланды. Артиллерия 24 желтоқсанда дивизияға қосылды.

1918 жыл

7 қаңтарда дивизия IX корпус аймағында, Менен жолының бойында, Гелувельттен солтүстік-батысқа қарай 30-дивизияны алмастырды. Қаңтар айының соңында дивизия секторды өз бақылауына алған XXII корпусқа ауыстырылды. Ақпан айының басында дивизия адам күшінің жетіспеуіне, соның ішінде саяси себептерге байланысты бригада құрамында үш батальондық құрылымға қайта ұйымдастырылды. 10-шы К.Р.Р.К. және 10-шы Р.Б. таратылды, осы полктердің дивизиядағы басқа батальондарын нығайту мүмкіндігі пайдаланылды. 6-шы Окс & Букс та таратылды, ал 7-ші К.О.Я.Л.И. 14-ші бекініс батальонына айналды. 59-бригадасынан жоғалған екі батальонның орнына 8-ші дивизиядан 1000-нан астам мылтықпен толық күшінде келген 2-ші батальон Камерондар (Шотланд мылтықтары) келді. Дивизияның траншеялық миномет батареялары қысқартылды, ауыр батарея V/20 XXII корпусқа берілді, ал орташа Z/20 батареясы таратылып, X/20 және Y/20 батареяларына бөлінді. Камбрей шайқастарындағы шығындардан кейін артиллерия бригадалары нығайтылды. 19 ақпанда дивизия 37-дивизиямен алмастырылды және Соммаға оңтүстікке қарай жылжыды.

Көктемгі шабуыл

Германияның Шығыс майданнан босатылған әскерлерімен шабуылға шығатыны мәлім болды. 23 ақпанда дивизия Бесінші армияға G. H. Q. резерві ретінде XVIII корпустың құрамына қосылды және Сент-Квентин майдан шебінен оңтүстік-батысқа қарай 16 миль (26 км) жердегі Хэм ауданында дислокацияланды. Онда дивизия күтілетін ұрыс аймағының артында қорғанысқа дайындалды. 10 наурызда дивизияға 12 сағаттық дайындыққа қойылды, 20 наурызда бұл мерзім бір сағатқа қысқартылды, ал 21 наурызда сағат 05:00-де ұрыс позицияларын басып алуға бұйрық берілді.

Сом 1918 жылы

Жоспар бойынша дивизия Сома өзені мен оның саласы Оминьон арасындағы фронт сызығын, Сен-Квентиннен шығысқа қарай шамамен 8,5 миль (14 км) қашықтықта қолдауға тиіс болды, артиллерия 36-шы (Уэльстік) (92-ші бригада) және 30-шы дивизияларды, дивизияның солтүстігінде және оңтүстігінде қолдау үшін жіберілді. Дивизияға сағат 13:00-де жылжуға бұйрық берілді. 15:00-ге қарай бригадалар орналастырылды: 59-шы бригада сол жақта (солтүстікке қарай) Оминьон мен Во-ан-Вермандо ауылы арасында, оңтүстік-шығысқа қарай 5 км, 60-шы бригада (үш компания 11-ші Д.Л.И. күшімен толықтырылған), орталықта Во-ан-Вермандо мен Сома арасында, оңтүстікке қарай 7 км, ал 61-ші бригада Сома өзенінің бойында, Тугни-ан-Понт және Сен-Симон ауылдары арасында, оңтүстік-шығысқа қарай 2 км орналасты. 21 наурыз түнінде 36-шы дивизия 61-ші бригада мен 91-ші артиллерия бригадасымен бірге Соманың оңтүстігіне шегінуге мәжбүр болды, сол кезде олар осы дивизияның бағынысында болды. 22 наурызда 60-шы бригадаға артиллериялық шабуыл жасалды, ал 59-шы бригада солтүстік корпусының қанатынан шығып қалғандықтан артқы аймаққа көшті. 22 наурыздың кешінде 59-шы және 60-шы бригадалар Ланси (Сен-Квентиннен шығысқа қарай 12 км), Дуйли (Лансиден оңтүстікке қарай 4 км) және Брей-Сен-Кристоф (Дуйлиден оңтүстік-шығысқа қарай 6 км) аралығында корпустың артқы күзеті ретінде әрекет етті. Түнде бригадаларға Сома өзенінен оңтүстік-батысқа қарай 5 км шегінуге бұйрық берілді, олар шегіне отырып, қарсы тұрды. Инженерлік бөлімшелер каналданған өзендегі көпірлерді жоюды аяқтады. 23 наурызда дивизия Хамнан батысқа қарай 3 км қашықтықтағы Сома каналын ұстады, оны 11-ші Д.Л.И. және басқа дивизиялардың сарбаздары, 11-ші Р.Б. күшімен толықтырылған 60-шы бригада Хамда немістерге қарсы күресті, ал кейіннен дивизияға қосымша күштер берілді, 182-ші бригаданы 61-ші дивизияның басқа бригадаларымен (183-ші және 184-ші) және канадалық моторизацияланған пулемет батальонының екі батареясымен алмастырды. 23 наурыз түнінде олардың шығаратын шуларынан немістердің көптеген нүктелерде каналдан өтуге дайындалып жатқаны анық болды. 24 наурызда Сома өзені кесіліп, дивизияға екі жақтан да және орталықтан да шабуыл жасалды, неміс артиллериясы, траншеялық минометтері мен әуе күштері көмектесті. Қарсы шабуылдар неміс шабуылын уақытша тоқтатты, бірақ үлкен шығынға ұшырады, 11-ші R.Б. екі ротасын толығымен жоғалтты, ал 2-ші шотландтық атқыштар, бір ротасын. Таңертеңгі уақытта Сома өзенінен бастап Канизи ауылының артында 83-ші далалық ротаның взводы және ашық оң жақ қанаты бар артта қалғандардың тобы ұсталды. Түстен кейін немістер 8-ші және 30-шы дивизияларды 20-шы дивизиямен байланыстан шығарып, солтүстік-шығысқа қарай Месниль-Сен-Никаиз мен Буверши арасындағы Канал-дю-Нордтың 6 км қашықтықтағы сызығында тағы 4 км қашықтыққа шегінуге мәжбүр етті. 183-ші бригада солтүстік қанатын құрды, олардың оңтүстігінде 59-шы бригаданың аралас әскерлері және оңтүстік қанатында 60-шы бригада болды. Түстен кейін дивизия француздық 22-ші дивизияның төрт ротасымен және француздық пулемет ротасымен күшейтілді. Сол түні солтүстік қанатындағы 59-шы бригада, қазір 25-ші бекініс батальонымен және дивизиялық күшейту батальонымен (дивизияның барлық бөлімшелерінен бір апта бұрын құрылған) және 8-ші және 61-ші дивизиялардың аралас тобымен күшейтілді, қайтадан неміс шабуылынан 3 км артқа шегінуге мәжбүр болды. Келесі күні таңертең (25 наурыз) немістер дивизияның сол (солтүстік) қанатын үнемі бұрып жатты, ал түстен кейін тек 2-ші шотландтық атқыштардың A ротасынан 62 офицер мен сарбаз немістерден қашып шықты. 60-шы бригаданың майданында 12-ші К.Р.Р.К. штабы сол түні қолға түсті, бұл кезде дивизия 4 км артқа жаңа сызық құрды. 61-ші бригада 36-шы дивизиямен жиі байланыста болмаған және бір сәтте екі батальонмен ұзақ қатарға тұрып, қатты шегінгеннен кейін дивизияға оралды. 11-ші Д.Л.И. және 20-шы МГ батальондарынан компанияларды қоса алғанда, бригада тоғыз кіші офицер мен 440 адамнан құралды және төрт компаниялық құрамдас батальонға (бас штаб, Кинг, С.Л.И. және Д.К.Л.И. компаниялары) қайта құрылды. 91-ші артиллерия бригадасы француздық 9-шы дивизияның бағынысында қалды. Сол күні дивизия француздық 133-ші дивизияның бағынысына өтті және дивизияның штабы 23 наурызда дивизия сызығынан оңтүстік-батысқа қарай 17 км қашықтықта орналасқан Ройге, содан кейін тағы 14 км солтүстік-батысқа қарай Ле Кеснельге шегінуге бұйрық алды. Немістер солтүстікке қарай 6 км қашықтықта болғандықтан, 61-ші бригаданың құрамдас батальонына Груни, Кремери және Лайнкорт ауылдары арасындағы сол жақ қанатын құру міндеті жүктелді. Немістер Лайнкортта болды, сондай-ақ француздық бөлімшелер де болды, британдық, француздық және неміс күзеттері әртүрлі тілдерде бір-бірін тексерген шатасқан түн болды. 59-шы және 60-шы бригадалар 25 наурыздың жарты түніне дейін Ройге шегініп, 26 наурыздың 07:00-сінде Ле Кеснельге аттанды, сол кезде құрамдас батальон 3 км артқа итерілді, сол күні Д.К.Л.И. компаниясы Паравиль-ле-Кесно ауылында шамамен 12 сағат бойы шайқасты, барлық шенділердің 106-сынан тек екі офицер мен тоғыз сарбазбен шегінді. 27 наурызда дивизия Ле Кеснельдің шығысына қарай 4 км қашықтықтағы Рой-Амиен тас жолындағы сызықты ұстады, 30-шы дивизияның артында, 60-шы бригада оңтүстікте, 59-шы бригада орталықта және 61-ші бригаданың құрамдас батальоны солтүстікте, 25-ші бекініс батальонының 678 офицері мен сарбаздарымен күшейтілді. 59-шы және 60-шы бригадалар немістер сызықты кері итеріп, дивизияны оңтүстікке қарай айналып өтуге тырысқан күні шабуылға ұшырады. 28 наурыздың таңына дейін 59-шы және 61-ші бригадалар француздық 133-ші дивизиясының 401-ші полкімен алмастырылды. 60-шы бригаданы алмастыру 6-шы К.С.Л.И., 12-ші Р.Б. және 11-ші Д.Л.И. қатысқан ауыр неміс шабуылымен тоқтатылды, оған дәл артиллериялық және пулемет атысы кірді. Бригада өзін құтқарып алды және 15:00-ге қарай Ле Кеснельдің солтүстік-батысына қарай 7 км қашықтықтағы Демуинге жақын дивизияның қалған бөлігімен қайта қосылды. Дивизия енді XIX корпусының бағынысына өтті және корпустың қиын жағдайдағы оң қанатын құрады. 29 наурызда ол Демуин және Мезьер-ан-Сантер ауылдары арасында, Рой-Амиен тас жолынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км қашықтықта орналастырылды. 770 сарбазға дейін азайтылған 59-шы бригада сызықтың оңтүстігін ұстады, ал 61-ші бригаданың құрамдас батальоны солтүстігін, 60-шы бригада резервте болды. 92-ші артиллерия бригадасы дивизияға қайта қосылды. Немістер түстен шабуыл жасап, оң қанатты күшпен итерді, 50-ші (Нортумбриандық) дивизиясының өте азайтылған 149-шы бригадасынан (1/4-ші, 1/5-ші және 1/6-шы Нортумберленд фузиліерлері, өзі 4-ші Шығыс Йоркшир полкі, 5-ші Д.Л.И. және 50-ші дивизияның 22-ші бекініс батальонынан күш алуға мұқтаж болды), 60-шы бригада резервтен шығарылды, ал дивизия Мезьерді қайта басып алуға бұйрық берілді, онда француздар жеңіліп қалған. 60-шы бригада сағат 16:00-де шабуыл жасады, қатысқан үш әлсіз батальонның (12-ші К.Р.Р.К., 12 Р.Б. және 11-ші Д.Л.И., соңғысы тек 140 сарбаз) барлығы ауылдың алыс жағына жетті, бірақ Виллер-о-Эрабльге (шығысқа қарай) немістердің бірдей шабуылы оларды ашық қанатпен қалдырды және 50 тұтқынды алғандарына қарамастан, кері шегінуге мәжбүр болды.

Линза

Дивизия Абевильдің жанына көшіріліп, жоғалтуларын толықтыру үшін демалыс алды. 61-ші жиынтық батальон 100 адамнан азырақ болды, ал өзге бригадалар да сондай жағдайда әлсіреген еді. 17 сәуірде дивизия Аррастан солтүстік-батысқа қарай 16 шақырым қашықтықтағы Виллерс-Шательге көшірілді, сол жерде сәуірдің соңына дейін жаңа келгендерді даярлады. 1-3 мамыр аралығында дивизия Суше өзенінің екі жағындағы Ленс-Авион учаскесінде 3-ші канадтық дивизияны ауыстырды, онда артиллерия қайтадан дивизияға қосылды. 24-ші дивизия сол жақта, ал 7 мамырдан бастап 52-ші (Төмендік) дивизия оң жақта орналасты. Неміс қорғанысы қисық теміржол учаскесінің жанындағы дамбаға, оның оңтүстік бөлігіндегі «Бұқа сақинасы» деп аталатын жерге, өзенге жақын жердің суға батуына, орталықта немістер басып алған шлак қорғанынан қарап тұрған жерге және дивизияның барлық алдыңғы шебінде тікенді сыммен нығайтылған ауданның қираған ғимараттарына негізделген еді. Дивизия дереу «бейтарап аймақта» күзеттік іс-қимылдар жасап, окоптарға шабуылдарын бастады. Бұл шабуылдардың мақсаты аймақтағы неміс бөлімшелерін анықтау болды, осылайша олардың көктемгі шабуылы мен кейінгі қорғаныс қимылдары кезіндегі күштерінің қозғалысын бағалауға болады. 23-24 шілде түндегі рейдтердің бірі 11-ші К.Р.Р.К. және 12-ші Король полкінің, 7-ші Д.С.Л.И. екі взводы мен 7-ші С.Л.И. бір взводының толық роталарымен жүргізілді. Осы рейдтерге майдан компанияларының инженерлері де қатысты, олар неміс бекіністерін қиратуға жеткілікті жарылғыш заттармен жабдықталған. Бұл шабуылдарды артиллерия, минометшілер мен пулеметшілер тығыз қолдады. Рейдтердің сәттілігі әртүрлі болды, екі тарап та осы учаскеде газды жиі қолданды. 27 тамызда дивизияның барлық бөлімдері Суше өзенінен оңтүстікке қарай, үш бригадалық фронтқа көшті, күзеттік іс-қимылдар мен окоптарға шабуылдар жалғасты. Қыркүйектің соңында Бірінші армияға фронттың қалған бөлігімен бірге алға жылжуға бұйрық берілді. 20-шы дивизияның алғашқы қимылы 7-ші Д.С.Л.И. жасағының Ленстен оңтүстікке қарай Ашевильдегі неміс шебіне жасаған шабуылы болды, ол 27-28 қыркүйек түнінде неміс алдыңғы шебінің траншеясын басып алып, келесі күні қарсы шабуылға қарсы тұрды. 2 қазанда немістер Гинденбург шебіне шегініп жатқанын байқаған дивизия үш бригаданың алты батальонымен (солдан: 7-ші Д.С.Л.И., 12-ші Король, 12-ші К.Р.Р.К., 6-шы К.С.Л.И., 2-ші Шотландиялық атқыштар және 11-ші К.Р.Р.К., қалғаны резервте) алға жылды. Артиллерияның тығыз қолдауымен «Бұқа сақинасы» арқылы 500 метрге дейін алға жылдамдап, Мерикур ауылына кірді, онда 2-ші Шотландиялық атқыштардан алынған Пте. Джеймс Тауэрс бес хабаршы қаза тапқаннан кейін қамалған топқа хабар жеткізуге еріктілік танытқандықтан Виктория кресімен марапатталды, ол кейін қараңғыда топты қауіпсіз жерге жеткізді. Немістер қуғын-сүргінді баяулату үшін көптеген пулемет ұяларын қалдырды, олар бірте-бірте басып алынды. Дивизия 5-8 қазан аралығында 12-ші (Шығыс) дивизиясымен ауыстырылды, бірақ артиллерия Арастан оңтүстік-шығысқа қарай 11 шақырым қашықтықтағы Шеризи-Футайн аймағына жіберілді.

Жүз күн

Дивизия айдың қалған бөлігін Монши-Бретон айналасында жаттығумен өткізді және қараша айының басына дейін Фландрия арқылы жалпы шабуылға қатыспады. Содан кейін дивизия және оның артиллериясы (19-шы (Батыс) дивизиясының бұйрығымен) Камбрей аймағына көшірілді. Артиллерия 4 қарашада 19-шы дивизияның шабуылына қолдау көрсетті, Кенбреден солтүстік-батысқа қарай 19 миль (31 км) қашықтықтағы Дженленде, 6 қарашада Роизинде, 8 қарашада Бавайда, одан әрі 3 миль (5 км) және 5 миль (8 км) жерде. Ілгерілеу кедергісіз болмады, екі артиллерия бригадасы да оққа түсіп, пулеметтен атқыланды, 91-ші батареяның С батареясының оқ-дәрі қоймасы жарылды. 9 қарашада артиллерия Монстан оңтүстікке қарай 8 миль (13 км) және 6 миль (10 км) қашықтықта болды, онда ол 24-ші дивизияның бұйрығына бағынды. Дивизияның қалған бөлігі алдыңғы қатардағы әскерлердің артына жылжып, 9 қарашада Бавайға жетті. 7 қарашада дивизия өзінің бақылауындағы аумақтардағы азаматтарды тамақпен қамтамасыз етуге жауапкер болды, сондай-ақ шығысқа қарай бет алған босқындар үшін дала асханаларын ұйымдастырып, оларды жолға шығарды. 10 қарашада 60-шы бригада 24-ші дивизияның бұйрығына бағынышты болып, Монс-Мобеж жолының шығысынан, Мобеждің солтүстігіне қарай 2 миль (3 км) жерде орналасқан 73-ші және 74-ші бригадаларды алмастырды. Осы жерде 12-ші К.Р.Р.К. 1915 жылы дивизиямен бірге Францияға келген полк сержанты майоры Роусонды жоғалтты. 12-ші К.Р.Р.К. және 12-ші Р.Б. соғыс тоқтаған кезде майданда болды. Қарашаның соңында дивизия Альберттен солтүстік-батысқа қарай 11 миль (18 км) жердегі Марио аймағына шоғырландырылып, 1919 жылдың қаңтарында таратыла бастады. Соғыс барысында дивизия 35 470 адамды – қаза тапқандарды, жараланғандарды және хабарсыз жоғалғандарды қосқанда – жоғалтты.

Бас офицердің командасы

РетNameDatesNotesRef. Генерал-майор сэр Э. О. Ф. Гамильтон 15 қыркүйек – 19 қазан 1914 Бригад генерал Р. Х. Дэвис 19 қазан 1914 – 20 ақпан 1915 Генерал-майор шеніне көтерілді 26 қазан 1914 Бригад генерал Дж. Хотем 20 ақпан – 20 наурыз 1915 Генерал-майор міндетін атқарушы Р. Х. Дэвис 20 наурыз 1915 – 8 наурыз 1916 Генерал-майор В. Дуглас Смит 8 наурыз 1916 – 19 наурыз 1917 Генерал-майор Т. Г. Мэтисон 19 наурыз – 9 тамыз 1917 Генерал-майор В. Дуглас Смит 9 тамыз 1917 – 3 сәуір 1918 Генерал-майор Г. Г. С. Кэри 3 сәуір – 11 қараша 1918

Жауынгерлік белгілер

БЭФ-те батальонға тән белгілерді (көбінесе ұрыс жапсырмалары деп аталады) кию тәжірибесі 1915 жылдың ортасында Китченер армиясының бөлімшелерінің келуімен басталды және 1916 жылғы Сомма шайқасынан кейін кеңінен таралды. Көрсетілген жапсырмалар 1917 жылдың соңында дивизиямен қабылданған, және әр бригада үшін қарапайым пішіннің жалпы дивизиялық схемасына, ал батальонның үстемелігін көрсететін бірнеше жолақтар төменде орналастырылған (полктің үстемелік ретіне сәйкес) жобаланған. Солдан оңға, жоғарғы қатар: 10-шы, 11-ші Корольдік атқыштар корпусы, 10-шы, 11-ші атқыштар бригадасы. Төменгі қатар: бригада штабы, 59-шы пулемет ротасы және 59-шы траншеялық миномет батареясы. 11-ші К.Р.Р.К. сондай-ақ қалқан жапқыштарында қызыл түсте "11" және "60-шы" аралығындағы жасыл ромбты киген. Солдан оңға, жоғарғы қатар: 6-шы Оксфорд және Букингемшир жеңіл жаяу әскері, 6-шы Корольдің Шропшир жеңіл жаяу әскері, 12-ші К.Р.Р.К., 12-ші атқыштар бригадасы. Төменгі қатар: бригада штабы, 60-шы пулемет ротасы және 60-шы траншеялық миномет батареясы. Дивизиялық схеманы қабылдамас бұрын 6-шы К.С.Л.И. полк белгісінің үстінде "VI" деген жазуы бар жасыл сопақшаны киген. Солдан оңға, жоғарғы қатар: 12-ші Корольдік полк, 7-ші Сомерсет жеңіл жаяу әскері, 7-ші Корнуолл герцогының жеңіл жаяу әскері, 7-ші Корольдің өз Йоркшир жеңіл жаяу әскері. Төменгі қатар: бригада штабы, 61-ші пулемет ротасы және 61-ші траншеялық миномет батареясы. Дивизиялық схеманы қабылдамас бұрын 7-ші С.Л.И. оң жағында мылтық жасыл түстегі көлденең тіктөртбұрышты киген.