Кіріспе

Тарихи Еуропа мәдениеті жерлеу үйінділерімен сипатталады. Тумулус мәдениеті (немісше: Hügelgräberkultur) Орта қола дәуірінде (б.з.д. 1600-1300 жылдары) Орталық Еуропада басым материалдық мәдениет болды. Ол Юнетиц мәдениетінің тікелей жалғасы. Оның негізгі аймағы бұрын Юнетиц мәдениеті қоныстанған жерлерді қамтыды, ал оның аумағына Германия, Чехия, Австрия, Швейцария, Карпат алқабы, Польша және Франция кірді. Одан кейін ерте қола дәуірінің Урнфилд мәдениеті келді, сонымен қатар ол итальяндық және кельт мәдениеттерінің пайда болуына әсер етті.

Артефактілер мен сипаттамалары

Тумулус мәдениеті өлгендерді қабір үйінділерінің (тумули немесе кургандар) астында жерлеу салтымен ерекшеленеді. 1902 жылы Пол Рейнеке қола дәуірінен табылған қазыналарды және тумулилерді зерттеу негізінде бірнеше мәдени горизонттарды анықтады, ал осы мәдени горизонттарға жататын кезеңдер төмендегі кестеде (оң жақта) көрсетілген. Тумулус мәдениеті қола дәуірінің B, C1 және C2 кезеңдерінде кеңінен таралған. Тумулилер Еуропаның басқа аймақтарында тас дәуірінен темір дәуіріне дейін қолданылған; «Тумулус мәдениеті» термині қола дәуірінің Оңтүстік неміс үлгісіне қатысты қолданылады. Кестеде Ha – Hallstatt дегенді білдіреді. Археологиялық горизонттар Hallstatt A–B қола дәуірінің Urnfield мәдениетінің бір бөлігі, ал Hallstatt C–D горизонттары темір дәуірінің Hallstatt мәдениетінің типтік орны болып табылады. Тумулус мәдениеті негізінен жауынгерлік қоғам болды, ол жаңа басшылықтармен шығысқа қарай Карпат алқабына (Тиса өзеніне дейін) және солтүстікке қарай Польша мен Орталық Еуропаның Únětice аймақтарына қарай кеңейді. Мәдениеттің шашыраңқы елді мекендері бекінілген құрылымдарға, мысалы, төбелерге негізделген ауылдар мен шаруашылықтардан тұрды. Маңызды бекінілген елді мекендерге Хёнебург, Булленхаймер Берг, Эренбург және Бернсторф жатады. Қоршау қабырғалары ағаш, тас және саздан салынған. Эренбург жазығын қоршаған 3,6 метрлік қабырға темір дәуірінен белгілі мурус галликус бекіністеріне ұқсас. Бавариядағы Штаттеберг төбесінде б.з.д. 1400 жылға дейін ағаш қамалдармен күшейтілген «циклоптық» тас қабырғалар салынған. Тумулус мәдениетінің өкілдері Скандинавия, Атлантикалық Еуропа, Жерорта теңізі және Эгей теңізі аймақтарымен сауда-саттық жасады. Сауда тауарына қарапайым және металл бұйымдар кірді. Орта қола дәуірінің басынан бастап салмақталған металл төлем немесе ақша ретінде қолданылғаны туралы мәліметтер бар. Орта Еуропадан б.з.д. 1400 жылдан бастап салмақтау құралдары табылған. Кейбір ғалымдар Оңтүстік Германиядан шыққан Тумулус топтарын жойылған үнді-еуропалық тілдік бірлікке жататын қауым деп санайды, мысалы, италық және кельт тілдерінің ата-бабасы болған гипотетикалық итало-кельт тобы. Алайда, бұл болжам басқа үнді-еуропалық тілдерді зерттеушілердің пікірлерімен келіспейді. Мысалы, Дэвид В. Энтони протоитальдық (немесе протокельт) тілдерді сөйлейтін адамдардың шығыстан (мысалы, Балқан/Адриатика аймағынан) Солтүстік Италияға ертерек келген болуы мүмкін деп санайды. Швейцариядан табылған б.з.д. 16-15 ғасырларға жататын қоладан жасалған Прелестің қолы Тумулус мәдениетінің кезеңінен табылған бірегей жәдітелік зат. «Еуропада табылған адам денесінің ең көне металл бейнесі» деп сипатталатын ол ырым-жолалық нысан болуы мүмкін, немесе темір дәуірінен белгілі ұқсас металл қолдарға ұқсас стандартқа орнатылған, немесе мүмкін протез болған. Ол қоладан жасалған шаш сақинасы, жіп және қысқа қанжарымен бірге қабірден табылған. Қолда күн мотивтерімен безендірілген алтын білезік немесе манжет болған. Германиядағы Шифферштадт және Франциядағы Авантон қалаларынан табылған алтын бас киімдер, Тумулус кезеңінің соңына (б.з.д. 1400 жылға дейін) жатады және зерттеушілер оларды «абыз» немесе «патша-жұбы» деп сипаттайтын діни элитаның кигеніне сендіреді. Бас киімдердегі әшекейлер немесе символдар күнтізбелерді бейнелейді деп есептеледі, мысалы, кейінірек және күрделі Берлин алтын бас киіміндегідей, ол ай-күннің метондық циклы туралы білімді кодтауы мүмкін. Чехиядан табылған б.з.д. 1650-1250 жылдарға жататын алтын дискілерде ұқсас әшекейлер бар және олар қарапайым күнтізбелерді бейнелейді деп есептеледі. Австриядағы Хашендорф және Швециядағы Балкакрадан табылған бірдей «жолалық заттар» орта қола дәуірінен бастау алады және күн күнтізбесі ретінде түсіндіріледі.