Кіріспе

Португалиядан шыққан жылқы тұқымы – Лузитано, сонымен қатар таза қанды Лузитано немесе PSL (Puro Sangue Lusitano) деп аталады, ол португалдық жылқы тұқымы. Жылқы Иберия түбегінде б.з.д. 20 000 жылдан бері белгілі, ал б.з.д. 800 жылы аймақ соғыс жылқыларымен танымал болды. Лузитаниялық жылқылардың даңқы Рим дәуіріне дейін жетеді, олардың жылдамдығын батыс желдің ықпалымен байланыстырды, ол бикелерді ұрықтандыруға қабілетті деп есептелді. 711 жылы мұсылмандар Иберияға басып кіргенде, олар араб жылқыларын әкелді, олар жергілікті жылқылармен шағылыстырылып, соғысқа, дрессажға және бұқамен күреске пайдалы жылқылар тудырды. Португалиялық жылқы Лузитано деп аталды, бұл атау ежегі Римнің Иберия аймарына берген Лузитания есімінен шыққан. Бүгінде тұқымның ішінде төрт негізгі тармақ бар, және олардың сипаттамалары бір-бірінен сәл өзгеше. Лузитано кез келген біртүсті түсте болуы мүмкін, бірақ көбінесе сұр, құлын немесе қоңыр түсті болады. Алтер Реал тұқымының жылқылары әрқашан қоңыр түсті болады. Тұқымның өкілдері барокко стилінде, дөңгелек бет пішінімен, күшті дене бітімімен, ақылды және ынталы мінезбен, сондай-ақ серілмелі және жоғары қозғалыспен сипатталады. Бастапқыда соғыс, дрессаж және бұқа күресі үшін өсірілген Лузитанолар бүгінде де осы екі мақсатта қолданылады. Олар бірнеше Олимпиада мен Әлемдік ат спорты ойындарында Португалия және Испанияның дрессаж командалары құрамында сынға түсті. Сонымен қатар, олар аттарды басқару жарыстарында да көзге түсті, Бельгияның Лузитано командасы бірнеше халықаралық жүлделерді жеңіп алды.

Тарих

Аттар қазіргі Иберия түбегінде адам баласына б.з.д. 25000-20000 жылдар аралығында белгілі болған, бұл аймақтағы үңгір суреттерінен көрінеді. Бұл ежелгі аттар соғысқа пайдаланылды, олардың қолданылуы туралы нақты дәлелдер Финикиялықтар б.з.д. 1100 жылы және кельттер б.з.д. 600 жылы көрсеткен. 711 жылы Умайя мұсылмандары Иберия түбегіне басып кіргенде, олармен бірге барб аттары келді, олар жергілікті Иберия жылқыларымен шағылыстырылды. Осы екі тұқымның араласуы нәтижесінде алғашқы Иберия атынан әлдеқайда жақсы соғыс атты пайда болды. Осы жаңа тұқымды, Иберия соғыс аттарын Конкистадорлар Америкаға әкелді. Лузитаноның ата-бабасы саналатын бұл аттар соғыста да, Еуропаның ірі ат үстіндегі академияларында да қолданылды. Португалиялықтар үшін атқа мініп бұқамен күресу және жоғары деңгейдегі дрессаж көрсетулер кең таралған ойын-сауық болды. Митохондриялық ДНК-ны пайдалана отырып жүргізілген генетикалық зерттеулер Sorraia тұқымының көптеген Иберия тұқымдарынан ерекшеленетін генетикалық кластердің бөлігі екенін көрсетті. Бір аналық желі Лузитаномен ортақ, бірақ Иберия тұқымдарындағы Sorraia желілері салыстырмалы түрде жақында пайда болды, Орта ғасырларға жатады, сондықтан Sorraia Лузитаноның тарихи ата-бабасы болуы мүмкін емес. Лузитано аты Лузитаниядан шыққан. Кейбір дереккөздер Андалусия мен Лузитано генетикалық тұрғыдан бірдей тұқым екенін, айырмашылық тек жылқы туған елінде ғана екенін көрсетеді. Лузитано португал, арал, ұлттық немесе Бетико Лузитано атымен де белгілі. 16-17 ғасырларда жылқылар Испания мен Португалия арасында үнемі қозғалып тұрды, ал Андалусияның асыл тұқымды жылқылары португалдық атты әскерін жақсарту үшін пайдаланылды. Португалияның Испанияға қарсы сәтті жүргізген қалпына келтіру соғысы (1640–1668) іспандық қанға ие соғыс аттарына мінген атты әскерлерге негізделген. Португалия королі Филип III (сонымен қатар Испания королі Филип IV) тұсында португалдық жылқы өсіру ең төменгі деңгейге жетті. Испания атты әскеріне қажетті жылқы өндірісін тоқтату туралы заң шығарды, ал бар асыл тұқымды фермалар құпия түрде жұмыс істеді, жылқылар Испаниядан контрабандалық жолмен әкелінді немесе ұрланды. Алайда осы құпия фермалар қазіргі Лузитаноның негізін қалады. 1662 жылы Англия королі II Карл Португалияның Браганза королевасы Екатеринаға үйленгенде, патшалық қалыңдыққа Португалияның Танжер және Бомбей гарнизондары кірді. Бұл гарнизондарда Иберия аттарына мінген португалдық атты әскердің үлкен тобы болды. 1960 жылға дейін Иберия типті жылқы Португалияда да, Испанияда да Андалусия деп аталды. 1966 жылы екі елдің асыл тұқымды кітаптары бөлінгеннен кейін Португалия Лузитано атауын қабылдады. Португалияның Африкадағы отарларындағы төңкерістер Португалияның экономикалық құлдырауына әкелді. Жер иелері саяси агитаторларды өзіне тартты, жерлері босатылды, ал жылқы фермалары бұзылып, жылқылары Испанияға сатылды. Алайда, селекционерлердің күш-жігері арқасында ең жақсы тұқымдар сақталды, ал жылқы өсіру тездетілді. Бүгінде Лузитанолар негізінен Португалия мен Бразилияда өсіріледі, бірақ Австралия, АҚШ, Ұлыбритания, Оңтүстік Африка және басқа да Еуропа елдерінде де кездеседі. Лузитано қаны бар шағылыстырылған жылқылар танымал, әсіресе Андалусиялық, Араб немесе Таза қанды жылқылармен шағылыстырылғанда.

Алтер Реал

Alter Real – Португалиядағы Alter Real мемлекеттік тұқымдағында ғана өсірілетін Lusitano тұқымы. Тұқымдақ 1748 жылы Португалия патшалық отбасы тарапынан ұлттық ат спорты академиясы мен патшалыққа қажетті аттармен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Португалиялық ат өнері мектебі (Escola Portuguesa de Arte Equestre) өз өнеркөрсетулерінде осы аттарды ғана пайдаланады. Бұл тұқым 1747 жылы Испаниядан әкелінген 300 ибериялық биеден шығарылған. Наполеонның 19 ғасырдың басында Испанияға басып кіруі кезінде, араб, таза қанды, испан нормандық және ганноверлік қанның араласуына байланысты Alter Real тұқымының сапасы төмендеді. Алайда, 19 және 20 ғасырларда испан қанды қайта енгізу арқылы тұқым қайта жаңғыртылды. 20 ғасырдың басында, 1910 жылғы революция монархияны жойған кезде, Alter Real тұқымы жойылу қаупіне тап болды, себебі тізімдер өртеліп, айғырлар қадақталды және тұқымдақ жұмысы тоқтатылды. Ибериялық жылқы тұқымдарының маманы Рю д'Андраде екі айғыр мен бірнеше биені құтқарып, тұқымды қайта қалпына келтіре алды және 1942 жылы тұқымдақ қайта ашылғанда оның малын Португалия Ауыл шаруашылығы министрлігіне тапсырды. Португалия мемлекеті тұқымдақтың меншігін сақтап, жоғары мектептегі дрессажға арналған аттарды өндіруді жалғастыруда.

Тіркеу

Бүгінде Португалия мен Испаниядан тыс жерлерде лузитано және андалусиялық жылқыларды өсіру, көрмеге қою және тіркеу көбінесе тығыз байланысты. Мысалы, Австралия-Жаңа Зеландия Лузитано жылқы қауымдастығы (LHAA) таза тұқымды Иберия жылқысы (Андалусия/Лузитано буданы) үшін жауапкершілікті Австралия-Жаңа Зеландия Андалусия қауымдастығымен бөліседі, сондай-ақ Австралияда екі тұқым үшін біріктірілген ұлттық көрме ұйымдастырады. LHAA 2003 жылы Австралия мен Жаңа Зеландияда лузитано тұқымын тіркеу және насихаттау мақсатымен құрылды, ал 2005 жылдың маусымында олардың бас ұйымы – Португалияның Associação Portuguesa de Criadores do Cavalo Puro Sangue Lusitano қауымдастығымен осы қауымдастықтың ережелері мен регламенттерін сақтау туралы келісімге келді. LHAA екі тұқымдық кітапты (таза тұқымды лузитано және таза тұқымды Иберия үшін) және бір ата-анасы лузитано болған жылқылардың буданды тізілімін жүргізеді. Бірлескен тіркелімнің мысалы – Халықаралық Андалусия және Лузитано жылқы қауымдастығы (IALHA).

Қасиеттері мен қолданылуы

Лузитанолар көбінесе сұр, құлын немесе қоңыр түсті болады. 2006 жылы Дүниежүзілік ат спорты ойындарында Португалияның бүкіл дрессаж командасы Лузитано аттарымен өнер көрсетті, сондай-ақ бір испандық дрессаж спортшысы да осылай істеді. Бельгиялық Брассер сол жарыста төрт атпен басқаруда алтын медальді Лузитанолардан ғана құралған командамен жеңіп алды. Олар бүгінге дейін бұқамен күресте қолданылады, онда бұқа өлтірілмейді және егер ат жарақаттанса, ол атты ұятқа қалдырады. Осы спорт түрі үшін шайқалатын жылқылар епті және сабырлы болуы керек, бұқаға қарсы тұрғанда да атты бақылауда ұстауы тиіс. 1980 және 1987 жылдар аралығында Лузитанолар Колорадо Рейнджер жылқыларын өсіру үшін пайдаланылды, бірақ қазіргі таңда тұқымдық тіркелімде мұндай шағылысуларға рұқсат жоқ. Наполеонның шапқынына дейін Бразилияға әкелінген Алтер Реал айғыры, Мангаларга Марчадор тұқымының негізін қалаушы айғыр болды.