Кіріспе

Американдық суретші (1931–2004)

Томас К. Вессельманн (23 ақпан 1931 – 17 желтоқсан 2004) – американдық суретші, Поп-арт қозғалысымен байланысты сурет, коллаж және мүсін салаларында жұмыс істеген.

Алғашқы жылдар

Вессельманн Цинциннатиде дүниеге келген. 1949 жылдан 1951 жылға дейін Огайо штатындағы колледжде оқыды; алдымен Хирам колледжіне, содан кейін Цинциннати университетіне түсіп, психология мамандығын таңдады. 1952 жылы АҚШ армиясына қабылданып, бірақ әскери қызметін ел ішінде өткізді. Осы жылдары ол алғашқы карикатураларын жасап, карикатурамен айналысу мансабына қызығушылық танытты. 1954 жылы психология бакалаврын бітірген соң, Цинциннати өнер академиясында сурет салуды оқуға түсті. «1000 Jokes» және «True» журналдарына алғашқы карикатураларын сату арқылы алғашқы табысқа қол жеткізді. 1956 жылы Купер университеті оны студент ретінде қабылдады және ол Нью-Йоркте оқуын жалғастырды. MoMA-ға (Музей заманауи өнерге) сапарында Роберт Матервеллдің «Испан Республикасына Елегия» картинасынан шабыттанды: «Бірінші эстетикалық тәжірибе». Ол ішінде күшті сезімдік қозғалыс сезінді, көзі мен асқазаны тікелей байланысқандай болды. Вессельманн Виллем де Кунингтің туындыларын да бағалады, бірақ көп ұзамай акциялық суреттен бас тартты: «Ол өзінің құмарлығын табу керектігін түсінді, де Кунингтен ұнатқан нәрсесінен өзін өзі айырып, мүмкіндігінше қарама-қарсы бағытта жүру керек екенін сезінді». Вессельманн үшін 1958 жыл шешуші болды. Нью-Джерсидің ауылдық аймағындағы Купер университетінің Green Camp-ке пейзаж суретін салуға баруы оған мансап ретінде карикатура емес, сурет салумен айналыса алатынын көрсетті.

1959-1964 жылдар

Мектепті бітіргеннен кейін Вессельман, Марк Ратлифф пен Джим Дайнмен бірге Джадсон галереясының негізін қалаушылардың бірі болды. Бұл үш суретшінің үшеуі де Нью-Йоркке жаңадан келген Цинциннати қаласынан еді. Ол Ратлиффпен бірге Джадсон галереясында екі суретшінің көрмесінде бірнеше шағын коллаждарды көрсетті. Кейіннен Вессельман Бруклиндегі мемлекеттік мектепте, содан соң Өнер және дизайн орта мектебінде өнер сабақтарын берді. Вессельманның «Ұлы американдық жалаңаш» (1961 жылдан бастап) сериясы оны алғаш рет өнер әлемінің назарына түсірді. «Қызыл, ақ және көк» деген сөз тіркесінен арман көргеннен кейін, ол «Ұлы американдық жалаңаш» суретін сол түстермен және алтын мен хаки сияқты патриоттық мотивтермен байланысты түстермен шектелген палитрада салуға шешім қабылдады. Серияға американдық пейзаждардың фотосуреттері мен елдің негізін қалаушы әкелерінің портреттері сияқты патриоттық тақырыбы бар бейнелер енгізілді. Көбінесе бұл бейнелер журналдардан және тасталған плакаттардан алынды, бұл Вессельман бұрын қолданғаннан гөрі үлкен форматты талап етті. Жұмыстардың көлемі үлкендеген сайын, ол жарнама берушілерге тікелей хабарласып, жарнама тақталарын сатып алуға тырысты. Генри Гелдзалер арқылы Вессельман Алекс Кацпен танысты, ол оған Танагер галереясында көрме ұсынды. Вессельманның алғашқы жеке көрмесі сол жылы осы галереяда өтті, онда үлкен және кішкентай «Ұлы американдық жалаңаш» коллаждары қойылды. 1962 жылы Ричард Беллами оған Грин галереясында жеке көрме ұсынды. Сонымен бірге, Лео Кастелли галереясының Иван Карп Вессельманды бірнеше коллекционерлермен таныстырып, Рой Лихтенштейн мен Джеймс Розенквисттің жұмыстары туралы әңгімелесті. Вессельман олардың жұмыстарын қарап, өзінің жұмысымен ешқандай ұқсастық байқамады {S. Stealingworth, p. 25}. Бір бірімен байланыссыз болғанымен, поп-арт идеясы (Лоуренс Аллоуэй және басқалардың ойлап тапқан атауы) халықаралық өнер сыншылары мен жұртшылық арасында біртіндеп тарала бастады. Генри Гелдзалер былай деп еске алды: «Шамамен бір жарым жыл бұрын мен Вессельман, Уорхол, Розенквист және Лихтенштейннің студияларын араладым (бұл шамамен 1961 жылдың шілдесі еді). Олар бір-бірінен хабарсыз, тәуелсіз жұмыс істеді, бірақ олардың барлығының қиялы бірдей болды. Бір жарым жылдың ішінде олар көрмелер ұйымдастырып, жаңа бағыт құрды, ал қазір біз осы мәселені конференцияда талқылап отырмыз. Бұл – өнер тарихының бірден пайда болған жаңа тарауы, өзіне жете білген және өнердің өзінен де асып түсетін тарих». Сидней Дженис галереясы 1962 жылдың қараша айында «Жаңа реалистер» көрмесін өткізді, онда американдық суретшілер Джим Дайн, Роберт Индиана, Рой Лихтенштейн, Клас Ольденбург, Джеймс Розенквист, Джордж Сегал және Энди Уорхолдың туындылары қойылды. Еуропалық суретшілердің арасында Арман, Энрико Бадж, Кристо, Ив Клейн, Тано Феста, Мимо Ротелла, Жан Тингуэли және Марио Шифаноның жұмыстары да болды. Бұл көрме Париждегі Галерея Рив Дройтте өткен «Жаңа реализм» көрмесінен кейін ұйымдастырылды және Ұлыбритания мен АҚШ-та «Поп-арт» деп аталатын және Еуропа құрлығында «Жаңа реализм» деп танылатын жаңа бағыттың халықаралық дебюті болды. Вессельман 1962 жылғы «Жаңа реалист» көрмесіне белгілі бір тартымсыздықпен қатысты, онда 1962 жылғы екі туындысын – «Натюрморт» №17 және «Натюрморт» №22 көрмеге қойды. Вессельман американдық поп-артқа жатқызылуын ешқашан ұнатқан емес, ол күнделікті заттарды эстетикалық тұрғыдан пайдаланғанын, оларды тұтыну нысаны ретінде сынға алғанын атап өтті: «Мен жалпы белгілерді және әсіресе «поп» атауын ұнатпаймын, себебі ол қолданылған материалға тым көп мән береді. Ұқсас материалдар мен бейнелерді қолдануға бейімділік бар, бірақ оларды қолданудың әртүрлі тәсілдері кез келген топтық ниетті жоққа шығарады». Сонымен бірге, сол жылы Вессельман жаңа натюрморттар сериясін жасауды бастады, коллажбен қатар, монтаждау тәсілін де қолданды. «Натюрморт» №28-ге ол «қозғалатын бейнелерді, жарық пен дыбыс шығаратын теледидар суреттің боялған бөліктеріне бәсекелес талаптар қоя алатынына қызығушылық танытып», теледидарды қосты. Ол әртүрлі элементтердің және бейнелердің қатар орналасуына назар аударды, бұл сол кезде оны қатты қызықтырды: «Олардың арасындағы айырмашылықтар ғана емес, әрқайсысының өзіндік аурасы болды. Боялған сигарет пачкасы мен боялған алма жанында тұрса, жеткілікті емес. Олардың екеуі де бір түрлі нәрсе. Бірақ біреуі сигарет жарнамасынан, екіншісі боялған алмадан болса, олар екі түрлі шындық және олар бір-бірімен сауда жасайды. Мұндай қарым-қатынас суреттің өрбуіне көмектеседі. Көзімен көретін адамға суреттерім жақсы мінез-құлықты көрінеді, егер бұл әлі де натюрморт болса. Бірақ олардың арасында соншалықты күшті байланыс бар, олардың өте жабайы екенін сезінемін».

1965-1970 жылдар

Вессельманның осы жылдардағы туындылары: Great American Nude #53, Great American Nude #57, оның жаңа қарым-қатынасының жаңарған сексуалдық қуанышын тойлағандай, күшейтілген, айқын сезімталдық көрсетеді. Ол пейзаждарын жасауды жалғастырды, бірақ сонымен қатар Ұлы американдық жалаңаш #82 туындысын жасады, жалаңаштықты сызықтармен емес, материал арқылы анықталған үшінші өлшемде қайта жұмыстады: әйел денесінің пішінімен жасалған плексиглас қалыпталып, содан кейін боялды. Оның композициялық фокусы да батылрақ болды, бір ғана егжей-тегжейге назар аудару үшін тарылды: 1965 жылы «Ауыз» сериясы басталды, ал келесі жылы «Теңіз көріністері» сериясы қолға алынды. Тағы екі жаңа тақырып пайда болды: «Жатын бөлмесіндегі сурет» және «Темекі шегушіні зерттеу», соңғысы «Ауыз» сериясы үшін модельді бақылау нәтижесінде дүниеге келді. «Темекі шегушіні зерттеу» сериясы 1970-ші жылдардағы ең жиі кездесетін тақырыптардың біріне айналды. 1965 жылдан бастап Вессельман Кейп-Кодта және Нью-Йорк штатының солтүстігінде демалыс кезінде мұнаймен теңіз көріністерінің эскиздерін жасады. Нью-Йорктегі студиясында ол ескі проекторды пайдаланып, оларды үлкен форматтағы туындыларға айналдырды. «Drop Out» сериясы деп аталған бұл көріністер кеуде төңірегіндегі бос кеңістіктен құралған. Кеуде мен дене бір жағын, ал қол мен аяқ екінші екі жағын құрайды. Бұл туындылар сериясы 1970-ші жылдардағы ең жиі кездесетін тақырыптардың біріне айналды. «Жатын бөлмесіндегі кеуде қорабы» атты туынды, өзінің шынайылығымен және ішкі масштабымен (элементтер арасындағы масштабтық қатынастар) «Жатын бөлмесіндегі суреттің» негізгі идеясын көрсетеді.

1970 жылдар

Вессельман "Сталл-лайф" #59 жұмысын жасады – бес панельден тұратын, үлкен, күрделі көлемді, өздігінен тұратын картина. Мұнда да элементтер үлкейтілген, телефонның бір бөлігі көрінеді. Бір жағында тырнақ лагының бөтелкесі қисайтылған, оның жанында жұмырланған орамалмен гүл шоғы және Вессельман идеалды әйел бейнесі деп есептеген актриса Мэри Тайлер Мурдың портреті бар. Бұл – оның жақсы танылатын портреттер жасаған, анонимділіктен алыс жұмыстары. "Жатын бөлме" #12 картинасына ол өзінің портретін қосты. "Сталл-лайф" #60 1974 жылы пайда болды: шамамен 8 метрлік (26 фут) алып көзілдіріктің контуры, ерін қызылы, тырнақ лагы және әшекейлер үшін жақтау қызметін атқарады – Вессельман заманауи әйелдіктің микрокосмосын алып өлшемге дейін жеткізді. Оның "Темірқасыптар" сериясы өзгеріп келе берді: ол қолын енгізді, оның жылтыраған тырнақтары түтінде жарқырайды. 1973 жылы ол "Ұлы американдық жалаңаш" сериясын "Ұлы американдық жалаңаш" #100 жұмысымен аяқтады. Бірақ, әрине, Вессельманның жалаңаштарының күшті сезімталдығы әрдайым суретшінің өзінің айтқан сөзінде айқын көрінетін ирониялық желімен қатар жүреді: "Сурет салу, сексуалдық қатынас және юмор – менің өмірімдегі ең маңызды нәрселер". 1978 жылы Вессельман "Жатын бөлме суреттері" атты жаңа серияға кірісті. Бұл жұмыстарда ол композицияның формалды құрылымын қайта қарады, ол енді диагональмен бөлінген, ал бір бөлігінің барлығына жақын планға орналасқан әйелдің беті толыққанды орын алады.

1980 жылдар

1980 жылы Вессельман "Слим Стилгуорт" псевдонімімен жазылған автобиографиялық "Том Вессельман" атты монографиясын жариялады. Оның екінші қызы Кейт дүниеге келді; Дженни мен Лейн Кейттің үлкен аға-қарындастары. 1983 жылы Вессельман қағаздағы сызықтарды көтеріп алып, қабырғаға орналастырғандай болаттан сурет салу идеясымен мазаланды. Суреттер орналасқаннан кейін тікелей қабырғаға салынғандай көрінді. Бұл идея лазерлік технологияның металды механикалық түрде қажетті дәлдікпен кесу мүмкіндігіне дейін пайда болды. Ол осыны іске асыратын жүйенің жасалуына қаржы салды, бірақ оның дайын болуына тағы бір жыл кетті. "Drop Out" сериясында қолданыла бастаған негативті кеңістік жаңа материалдар мен форматта жалғасты. Олар қара-ақ түсте басталып, оған жалаңаш бейнелер мен композициясын қайта дамытуға мүмкіндік берді. Вессельман идеясын одан әрі дамытып, оларды түсті де жасауға шешім қабылдады. 1984 жылы түсті металл жалаңаштарымен қатар, ол жылдам пейзаждық эскиздер жасады, олар кейін алюминийден үлкейтіліп жасалды. Металдарды қолдану оны түрлі техникаларды тәжірибелеуге мәжбүр етті, Вессельман алюминийді қолмен кесті, ал болат үшін лазерлік кесудің алғашқы көркемдік қолданысын зерттеді және жасады. Компьютерлік бейнелеу технологиясы сол кезде әлі де дамымаған еді.

1990 жылдар

Вессельманның металл жұмыстары үнемі метаморфозадан өтіп жатты: «My Black Belt» (1990), 1970-ші жылдардың тақырыбы, жаңа ортада кеңістікті күшпен анықтайтын жаңа сергектілікке ие болды. «Drawing Society» Пол Каммингстің режиссерлік еткен видеосын жасады, онда Вессельман модельдің портретін және алюминийден жасалған жұмысты жасайды. «1993 жылдан бастап мен негізінен абстрактілі суретшімін. Осылай болды: 1984 жылы мен болаттан және алюминийден кесілген фигуралар жасауды бастадым. Бір күні мен қалдықтармен араласып, абстрактілі мүмкіндіктердің шексіз әртүрлілігіне таң қалдым. Сонда мен 1959 жылы асыққан мақсатымды орындайтынымды түсіндім, және металдан абстрактілі үш өлшемді суреттер жасауды бастадым. Мен қалағандай нәрсеге қуанышпен оралдым: бірақ бұл жолы Де Кунингтің емес, өзімнің шарттарыммен». Осы жаңа абстрактілі форматта Вессельман кездейсоқ тәсілді ұнатты және металл кесінділерінің жестікпен жасалған сияқты көрінетін композицияларын жасады. Осы кезеңдегі оның матадағы жалаңаш суреттері 1960-шы жылдардағы бейнелерді қайта өңдейді. «[Олар] Вессельманның мансабындағы ең радикалды стильдік өзгерістердің бірінің ортасында жастық шаққа күтпеген, бірақ өте қанағаттандырарлық ностальгиялық оралуды құрайды. Өздігінен тұрған және толыққанды, олар 1960-шы жылдардың мотивтерін одан әрі түсіндіруге көшпестен, өздігінен тұратындай көрінеді. Яғни, оларды Вессельманның классикалық поп кезеңімен кеңінен қайта байланысқа түсуінің белгісі деп қабылдамау керек». 1999 жылы ол «Smoker #1 (3 D)» алюминий рельефі түріндегі соңғы «Smoker» жұмысын жасады.

20002004 жыл

Соңғы он жылда Вессельманның денсаулығы жүрек ауруынан нашарлады, бірақ студиялық жұмысы өзгеріссіз қалды. Абстрактілі туындыларында нақтырақ сызықтар және негізгі түстерге басымдық берілген хроматикалық спектр байқалады. Вессельман Мондрианның ықпалын мойындап, оның ертерек суретшілерінің туындыларын еске түсіретін атауларды таңдады: «Нью-Йорк қаласының сұлулығы» (2001). Осы жылдары Матисс әсері Вессельманның бейнелі және абстрактілі стильдері арасындағы шекараны азайтып, оларды жақындастырды. 1960 жылы Вессельман француз шеберінің туындыларын MoMA-ның «Gouaches Découpées» (Қағаздан қиылған гуашь) көрмесінде тікелей көріп, ал қырық жыл өткен соң «Күн батудағы жалаңаштар» сериясында оған құрмет көрсетті. 2002 жылы «Матисспен бірге күн батуда» атты туындысында Матисстің «Румындық көйлек» (1939–1940) картинасын қосты. Вессельман Матисстің қиылған туындыларынан да шабыттанды: «Көк жалаңаш» (2000) – формасы сақталған алюминийден жасалған көк түсті жалаңаш рельефтер сериясын бастады. Жүрек ауруына байланысты операциядан кейін Том Вессельман 2004 жылдың 17 желтоқсанында туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. Оның «Күн батудағы жалаңаштар» (2003/2004) сериясындағы соңғы маңызды туындылары 2006 жылдың сәуірінде Нью-Йорктегі Роберт Миллер галереясында, оның өлімінен кейін көрсетілді.

Жеке өмір

1957 жылы Вессельман Клэр Селлимен танысты, ол да Купер Юнионының студенті болатын. Ол оның досы, модельіне айналды, ал 1963 жылы олар үйленді. Олардың екі қызы мен бір ұлы болды.