Кіріспе

Американдық суретші Стентон Макдональд Райт (8 шілде 1890 – 22 тамыз 1973) – американдық модернист суретші. Ол Синхромизмнің құрылтайшыларының бірі, бұл ерте абстрактілі, түске негізделген сурет салу тәсілі, және халықаралық деңгейде танылған алғашқы американдық авангардтық өнер бағыты болды.

Ерте өмір

Стэнтон Макдональд Райт 1890 жылы Вирджиния штатының Шарлотсвилл қаласында дүниеге келді. Оның алғашқы аты, Стэнтон, әйелдер құқығын қорғаушы белсенді Элизабет Кейди Стэнтонның құрметіне таңдалған; ол кейіннен атақты архитектор Франк Ллойд Райтпен туыс па екені туралы көп рет сұрақтар туғаннан кейін тегін гипотендеді. Стэнтон өмір бойының жасөспірім кезеңін Калифорния штатының Санта-Моника қаласында өткізді, онда оның әкесі жағажайдағы қонақ үй басқарды. Әуесқой суретші және кәсіпкер болған Макдональд Райттың әкесі оның өнер жолына ертеден қолдау көрсетіп, жеке сурет салу сабақтарын ұйымдастырды. Стэнтонның ағасы, Уиллард Хантингтон Райт, 1920 жылдары С. С. Ван Дайн псевдонімімен Фило Ванс детективтік романдары арқылы халықаралық деңгейде танымал болған жазушы және сыншы болды.

Синхромизм: Еуропа мен Нью-Йорк

Жеті жасында үйленген Макдональд Райт әйелімен бірге Еуропа өнерін терең зерттеу және Сорбонна, Джулиан академиясы, Көркем өнер мектебі мен Коларосси академиясында оқу үшін Парижге көшті. 1911 және 1913 жылдар аралығында ол және әріптесі Морган Расселл канадалық суретші Персиваль Тюдор Харттан сабақ алды. Олар ұстаздарының түс теориясымен, түстің қасиеттерін музыкамен байланыстыру арқылы, сондай-ақ Делакрой, импрессионистер, Сезанн және Матисс туындыларының түстерді қатар қою мен олардың әсерлесуіне берген үлкен мәнімен терең ықпалланды. Осы жылдары Макдональд Райт пен Расселл «Түспен» (Synchromism) аталатын бағытты дамытты, олар өнер формаларын әлемді тура сипаттаудан босатуға ұмтылып, сурет салуды музыка сияқты, бейнелеу байланыстарынан бөлек тұратын тәжірибе деп санады. Олар АҚШ-қа үміт пен қаржылық жетістікке жетіп, өз ісін ілгерілетуге құлшынып оралды. 1915 жылы Стэнтонның ағасы, сол кезде Нью-Йорк әдеби ортасындағы құрметті редактор және сыншы, АҚШ-та жарық көрген алдыңғы қатарлы өнердің алғашқы және ең толық шолуларын жариялады. Стэнтонмен құпия бірлесіп жазылған «Заманауи сурет: оның тенденциясы мен мағынасы» атты еңбегінде өткен ғасырдың Манеден кубизмге дейінгі маңызды өнер ағымдары талданды, Сезаннның (АҚШ-та әлі кеңінен танылмаған) туындылары жоғары бағаланды және жақын арада таза түсті абстрактілі өнер реализмді ығыстыратыны болжалды. Өзінің ұзақ, мақтауға толы тарауында Синхромизм – бұл қалаған соңғы нүкте, модернистік күрестің шыңы ретінде ұсынылды, Кандинский мен футуристер сияқты «кіші модернистердің» жұмысынан басымдық алады; автор өзінің ағасының осы өнер мектебінің негізін қалаушыларының бірі екенін мойындамайды. Осы кезеңдегі жұмысы туралы Макдональд Райт: «Мен өнерімді барлық оқиғалар мен иллюстрациядан арылтып, оны көрерменнің эмоциялары толығымен эстетикалық болатын, жақсы музыка тыңдағандағыдай тазартуға тырысамын. Мен өнерімдегі барлық табиғи бейнелерді маңызсыз деп есептеймін. Дегенмен, мен композицияның негізгі заңдарына (қозғалыстағы адам денесі сияқты массаның орналасуы мен орын ауыстыруы) берік ұстанып, түс формасы арқылы суреттерімді жасадым, ол үш өлшемде ұйымдастырылу арқылы ырғақ тудырды», – деді. Нью-Йоркке оралғаннан кейін көп ұзамай Макдональд Райт Расселден бөлінді, бірақ екеуі де Синхромизм стилінде немесе Синхромизм түсінің әсерлерімен жұмыс істеуді жалғастырды, алайда Макдональд Райттың суреттерінде бейнелеуші элементтердің іздері көбірек сақталды. Олар 1916 жылы Нью-Йоркте тағы бір Синхромизм көрмесін өткізіп, Уиллардтан маңызды насихат пен сын-тегеуен алды. 1916 жылы Уиллард пен Стэнтон Нью-Йорктегі беделді «Forum Exhibition of Modern American Painters» көрмесін ұйымдастыруға белсенді қатысты. 1917 жылы Макдональд Райт өзінің туындыларын Нью-Йорктегі әйгілі Альфред Стиглицтің 291 галереясында көрсетті. Бірақ ол күткен сату мен атаққа ие болмады, ал қаржылық жағдайы нашарлады.

Калифорния және кейінгі өмірі

Нью-Йоркте өмір сүруге ешқашан мүмкіндік ала алмайтынын түсінген Макдональд Райт 1918 жылы Лос-Анджелеске көшті. Ол жеке өзі бірнеше маңызды қоғамдық өнер жобаларын аяқтады, соның ішінде Санта-Моника қалалық әкімшілігіндегі қабырға суреттерін. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Макдональд Райт жапон өнері мен мәдениетіне қызығушылық танытты, бұл оның туындыларында синхромизм элементтерін жаңартты. Ол көп жыл бойы UCLA-да өнер сабақтарын берді, сондай-ақ Киото мен Флоренцияда студияларын ұстады. 1950 жылдардың басында Макдональд Райттың жұмысы көбінесе ұмытылған еді. Америкалық модернизмге деген жаңа қызығушылық оны қайта ашуға және жаңа ғылыми зерттеулерге әкелді, сондай-ақ 1956 жылы Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында, 1967 жылы Вашингтондағы Смитсонов ұлттық көркем өнерлер жинағында және 1970 жылы UCLA өнер галереясында оның жеке көрмелері өтті. 1978-1979 жылдары Уитни американдық өнер мұражайынан бастау алған, алты мұражайды аралаған "Синхромизм және американдық түсті абстракция: 1910–1925" көрмесі синхромизмге деген қызығушылықты қайта жандандырудағы шешуші оқиға болды. 2001-2002 жылдары Солтүстік Каролина өнер мұражайында, Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында және Хьюстон көркем өнер мұражайында Синхромизмді зерттеуші және Макдональд Райттың өмірбаянын жазған Уилл Сауттың кураторлығымен Стентон Макдональд Райттың үлкен жеке көрмесі көрсетілді. Үш рет үйленген Макдональд Райт 1973 жылы Калифорния штатының Пасифик-Палисадес қаласында сексен үш жасында дүние салды. Оның картиналары қазіргі заманғы өнер мұражайының, Метрополитен өнер мұражайының, Уитни американдық өнер мұражайының, Бруклин мұражайының, Бостон көркем өнер мұражайының, Лос-Анджелес округінің өнер мұражайының және Ұлттық портрет галереясының тұрақты коллекциясында сақталуда.

Негізгі көздер

Хоупс, Донелсон Ф. Стэнтон Макдональд Райт: Суреттер, 1903–1973. Лос-Анджелес: Көрнекі өнердің Арко орталығы, 1979 ж. Кушнер, Мэрилин. Морган Расселл. Нью-Йорк: Хадсон Хиллс баспасы, 1990. Левин, Гейл. Синхромизм және американдық түсті абстракция, 1910–1925 ж. Нью-Йорк: Джордж Бразиллер, 1978. Лоугери, Джон. Ақиқи аты С. С. Ван Дайн. Нью-Йорк: Скрибнерс, 1992. Саут, Уилл. Түс, миф және музыка: Стэнтон Макдональд Райт және синхромизм. Рали: Солтүстік Каролина өнер мұражайы, 2001. Синхромизм: Морган Рассел және Стэнтон Макдональд Райт. Нью-Йорк: Холлис Таггарт галереясы, 1999. Райт, Уиллард Хантингтон Райт. Қазіргі заманғы сурет: оның бағыты мен мағынасы. Нью-Йорк: Джон Лейн, 1915 жыл.