Кіріспе

Америкалық эссеші және бейнелеу өнерінің сыншысы (1909–1994)

Клемент Гринберг (/g//r//iː//n//b//ɜr//g/) (16 қаңтар 1909 – 7 мамыр 1994) кейде К. Хардеш псевдонімімен жазған, 20-ғасырдың ортасындағы американдық модернистік өнермен тығыз байланысты болған және формалистік эстетикалық көзқарастарымен танымал американдық эссеші және өнер сыншысы. Ол абстрактты экспрессионизм өнер қозғалысымен және суретші Джексон Поллокпен байланысымен ең жақсы есте қалады.

Ерте өмір

Клемент Гринберг 1909 жылы Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданында дүниеге келген. Оның ата-анасы орта тапқа жататын еврей иммигранттары еді, және ол олардың үш ұлының үлкені болған. Гринберг бала кезінен бастап үздіксіз сурет салды, жас ересек болғанға дейін, содан кейін әдебиетке қызығушылық таныта бастады. Ол Эразм Холл орта мектебінде, Маркуанд ұлдар мектебінде және Сиракуз университетінде оқыды, 1930 жылы "Фи Бета Каппа" қоғамының мүшесі болып, дипломмен бітірді. Университетті бітіргеннен кейін, бала кезінен идиш және ағылшын тілдерін жақсы білетін Гринберг, француз және латын тілдерімен қатар итальян және неміс тілдерін де өзі үйренді. Келесі бірнеше жыл бойы ол АҚШ-ты аралап, әкесінің құрғақ тауар сататын бизнесіне көмектесті, бірақ бұл жұмыс оның қалауынша болған жоқ, сондықтан ол аудармашы болып жұмыс істеуге бел буды. Гринберг 1934 жылы үйленді, келесі жылы ұлы болды, ал одан кейін бір жылдан соң ажырасты. 1936 жылы ол федералдық үкіметте мемлекеттік қызмет басқармасында, ардагерлер басқармасында және, ақырында, 1937 жылы Кеден қызметінің бағалау бөлімінде жұмыс істеді. Осы кезде Гринберг жазумен шұғылдана бастады, көп ұзамай бірнеше шағын журналдар мен әдеби басылымдарда жарияланған туындылары шықты.

"Авангард пен кич"

Оның алғашқы жарияланған эсселері негізінен әдебиет пен театрға қатысты болғанымен, өнер Гринберг үшін әлі де зор қызығушылық тудырды. Сондықтан 1939 жылы ол "Авангард және Кич" атты, ең танымал және жиі цитата келтірілетін эссесімен визуалды өнер жазушысы ретінде кенеттен танымал болды. Бұл эссе "Partisan Review" журналында жарық көрді. Марксистік көзқарастарға негізделген бұл эсседе Гринберг нағыз авангард өнерінің Ағарту дәуіріндегі сындық ойлау революциясының нәтижесі екенін, сондай-ақ ол капиталистік және коммунистік қоғамдағы мәдениеттің төмендеуіне қарсы тұратынын және одан жиренетінін айтты. Сонымен қатар, суретшінің нарыққа немесе мемлекетке тәуелді екенін, оның "алтын омбылық бауымен" тығыз байланыста екенін мойындады. Ал кич – индустрияландыру мен жұмысшы табының қалаға қоныстануының өнімі, жұмысшы табының тұтынуына арналған толтырғыш: мәдениетке шұғыл зәру, бірақ авангардтық мәдениетті игеруге қажетті ресурстар мен білімі жоқ халық үшін жасалған нәрсе. Гринберг былай деп жазады:

Кич, нағыз мәдениеттің төмендетілген және академиялық имитацияларын шикізат ретінде пайдаланып, осы сезімталдықсыздықты құптайды және дамытады. Осының өзі оның табысының көзі. Кич – механикалық және формулалар бойынша жұмыс істейді. Кич – бастан кешірген тәжірибе мен жасалған сезімдер. Кич стильге қарай өзгеріп отырады, бірақ мәні өзгермейді. Кич – заманымыздың өміріндегі жалғанның белгісі. Кич клиенттерінен тек ақша талап етеді, тіпті уақытын да талап етпейді. Гринберг үшін авангард өнері пропаганда ретінде тиімді пайдалануға немесе қандай да бір мақсатқа бағынуға тым "таза" болды, ал кич – жалған сезімдерді оятуға өте қолайлы. Гринберг осы төмен, құрастырылған "мәдениет" түрін сипаттау үшін неміс сөзі "кичті" қабылдады, бірақ оның мағынасы кейін капиталистік/коммунистік мәдениеттің ностальгиялық элементтерін оң қабылдауға қарай өзгерді.

Көркемсурет тарихы, абстрактілік экспрессионизм және одан кейінгі кезеңдер

Гринберг 20-шы ғасырдағы өнер тарихы бойынша өз көзқарасын қалыптастырған бірнеше маңызды эссе жазды. 1940 жылы Гринберг Partisan Review журналының редакторы болып қосылды. 1942 жылы ол The Nation журналының өнер сыншысы болды. 1945 жылдан 1957 жылға дейін Commentary журналының редактор-ұйымдастырушысы қызметін атқарды. 1950 жылдың желтоқсан айында Гринберг үкімет қаржылаған Американдық мәдени бостандық комитетіне қосылды. Ол модернизмнің тәжірибе туралы сыни пікір білдіретініне сенді. Ол тұрмыстық китч псевдо мәдениетіне бейімделу үшін үнемі өзгеріп отыратын, ал ол өзі дамып келе жатқан нәрсе еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Гринберг ең жақсы авангард суретшілері Еуропа емес, Америкада пайда болады деген пікірді қозғады. Ол әсіресе Джексон Поллокты өзінің буынының ең ұлы суретшісі деп жариялады, суретшінің "барлық жерде" жестікпен салынған полотноларын еске алды. 1955 жылғы "Американдық типтегі сурет" эссесінде Гринберг абстрактілі экспрессионистердің, оның ішінде Поллок, Виллем де Кунинг, Ханс Хофман, Барнетт Ньюман және Клайффорд Стилдің жұмыстарын модернистік өнердің келесі кезеңі ретінде итермеледі, бұл суретшілер сурет жазықтығының "жазықтығына" көбірек мән беретінін көрсетті. Гринберг ортаның ерекшелігі туралы ұғымды қалыптастыруға көмектесті. Ол әрбір көркем ортаның өзіне тән қасиеттері бар екенін және модернистік жобаның бір бөлігі – осы ортаға толық берілген өнер туындыларын жасау екенін болжады. Сурет салуда ортаның екі өлшемді шындығы Ренессанстан бері суретте жиі кездесетін тереңдіктің иллюзиясымен және перспективаның ойлап табуымен салыстырғанда жазықтыққа басымдық берді. Гринбергтің пікірінше, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ "жетілген өнердің" сақшысына айналды. Ол шетелдегі ұқсас қозғалыстарды мақтады және 1956 жылы Нью-Йорктегі Риверсайд галереясында американдық абстрактілі суретшілермен бірге Painters Eleven көрмесі сәтті өткеннен кейін 1957 жылы Торонтоға топтың жұмысын көруге барды. Ол Уильям Рональд пен Джек Буш суретшілерінің әлеуетіне қатты әсер етті және кейін Бушпен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Гринберг Буштың Painters Eleven жұмысынан кейінгі туындыларын абстрактілі экспрессионизмнен түсті өрістер мен лирикалық абстракцияға ауысудың айқын көрінісі ретінде қарады, бұл ауысуды ол осы кезеңдегі көптеген сындық жазбаларында талап еткен. Гринберг поп-артқа қатысты ара-тұра пікір білдірді. Бір жағынан ол поп-арттың "екінші буын абстрактілі экспрессионизмінің тұрақсыздығына қарсы ашықтық пен айқындыққа" қатысатынын айтты. Бірақ Гринберг поп-арттың "беткі деңгейден артық тәстікке шынайы сынға ұшырамайтынын" мәлімдеді. 1960 жылдары Гринберг Майкл Фрид және Розалинд Э. Краусс сияқты жас сыншылардың буынына ықпал ете берді. Оның "постмодернистік" теорияларға және өнердегі әлеуметтік белсенді қозғалыстарға қарсылығы оны және ол бағалаған өнерді "ескірген" деп атаған сыншылардың назарына іліктірді. 1968 жылы Гринберг Австралияның Сидней университетіндегі Power Institute of Fine Arts-та Джон Пауэрдің естелік лекциясын оқыды. Том Вольф өзінің "Бейнеленген сөз" кітабында Гринбергті, Харольд Розенбергті және Лео Штайнбергті сынға алды, оларды "Культурбург" патшалары деп атады. Вольф бұл үш сыншы өз теорияларымен өнер әлеміне үстемдік ететінін және әдебиет әлемінен айырмашылығы, әркім кітап сатып ала алатын болса, өнер әлемін бай коллекционерлер, мұражайлар мен сыншылардың кіші шеңбері басқаратынын айтты.

Суретшіліктен кейінгі абстракция

Ақырында Гринберг кейбір абстрактты экспрессионизмнің "бірқатар манеризмдерге дейін төмендеп кеткеніне" алаңдады және тақырып, суретшімен байланыс, анық бояу соққылары сияқты элементтерден бас тарқан суретшілердің жаңа тобына көбірек назар аударды. Ол осы процестің "тазалық" деңгейіне жеткенін (бұл сөзді ол тек қана тырнақша ішінде қолданды) айтты, бұл кенептің шынайылығын және кеңістіктің екі өлшемділігін (жазықтығын) ашты. Гринберг абстрактты экспрессионизмнен немесе, оның айтуынша, суретшілік абстракциядан ажырату үшін пост-суретшілік абстракция терминін енгізді. Пост-суретшілік абстракция – екінші буын абстрактты экспрессионистердің ишаратты абстракциясына қарсы реакция білдірген көптеген абстрактты өнер туындыларына берілген атау. Пост-суретшілік абстракциядағы басты бағыттардың бірі – Элсворт Келли және Фрэнк Стелла сияқты қатаң жиекті суретшілер, олар қатаң реттелген пішіндер мен жиектер арасындағы қатынастарды зерттеді – Стелланың жағдайында, бетте бейнеленген пішіндер мен негіздің нақты пішіні арасындағы, ал түс өрісі суретшілері, мысалы, Хелен Фрэнкенталер және Моррис Луис, алдымен Magna, содан кейін суға негізделген акрил бояуларын жартылай дайын кенепке сіңіріп, үлкен, жарқын, таза түсті өрістердің сезімталдық және оптикалық аспектілерін зерттеді. Дегенмен, бұл бағыттар арасындағы шекара шала, өйткені Кеннет Ноланд сияқты суретшілер өз туындыларында екі бағыттың да элементтерін қолданды. Пост-суретшілік абстракция көбінесе модернистік өзін-өзі сынау диалектикасын жалғастырған ретінде қарастырылады.

Клемент Гринберг жинағы

2000 жылы Портленд өнер мұражайы (PAM) Клемент Гринберг коллекциясын – 59 маңызды суретшінің 159 картинасын, гравюраларын, суреттерін және мүсіндерін сатып алды. Бұл суретшілердің көпшілігі 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында жұмыс істеген. PAM бұл туындыларды негізінен Джубиц заманауи және қазіргі заманғы өнер орталығында көрсетеді, ал кейбір мүсіндер сыртта орналасқан. Коллекциядағы суретшілердің көпшілігі американдықтар, сондай-ақ бірнеше канадалық және басқа ұлттардан суретшілер де бар. Коллекцияға Эдвард Аведисиан, Уолтер Дарби Баннард, Стэнли Боксер, Джек Буш, Энтони Каро, Дэн Кристенсен, Рональд Дэвис, Ричард Дибенкорн, Энрико Донати, Фридель Дзюбас, Андре Фаутекс, Пол Фили, Хелен Франкенталер, Роберт Гуднуг, Адольф Готлиб, Ханс Хофман, Вольфганг Холлега, Роберт Джейкобсен, Пол Дженкинс, Сеймур Липтон, Жорж Матье, Кеннет Ноланд, Жюль Олицки, Уильям Перегудофф, Джексон Поллок, Ларри Пунс, Уильям Рональд, Энн Райан, Дэвид Смит, Теодорос Стамос, Энн Труит, Альфред Уоллис және Ларри Зокстің есімдері кіреді. Гринбергтің жесірі Дженис ван Хорн Гринберг коллекциясындағы суретшілерге арналған көрме каталогтары мен басылымдардан тұратын, түсіндірмелермен жабдықталған кітапханасын Портленд өнер мұражайына сыйға берді. Гринбергтің түсіндірме кітапханасы Портленд өнер мұражайының Крампэкер отбасы кітапханасында тегін қолжетімді.

Танымал мәдениетте

Гринбергті 2000 жылғы Джексон Поллок өмірінен жасалған «Поллок» фильмінде актер Джеффри Тамбор сомдады.