Техас мүйізді кесірткесі

Кіріспе

Кесірткелер түрі

Техас мүйізді кесірткесі (Phrynosoma cornutum) – Солтүстік Америкада кездесетін, денесі тікенекті, мүйізді кесірткелер деп аталатын шамамен 21 түрдің бірі. Барлық түр Phrynosoma туысына жатады. Ол АҚШ-тың оңтүстік-орталық аймақтарында және Мексиканың солтүстік-шығысында, сондай-ақ Оңтүстік АҚШ-тан алынған бірнеше оқшауланған жазбалар мен популяцияларда таралған. Кейбір популяциялары тұрақты болғанымен, Техас және Оклахома штаттарының көптеген аймақтарында халық саны күрт азайды.

Этимология

Мүйізді кесіртке халық арасында "мүйізді бақа", "мүйізді тоқпан" немесе "мүйізді қозғақ" деп аталады, бірақ ол бақа да, тоқпан да емес. Бұл атаулар кесірткенің дөңгелек денесі мен тұмшақ тұмсығынан туындаған, оған қозғақ сияқты көрініс береді. Phrynosoma сөзі "бақа денелі" дегенді, ал cornutum сөзі "мүйізді" дегенді білдіреді. Кесірткенің мүйіздері – оның бас сүйегінің өсінділері және оларда нағыз сүйек бар.

Сипаттама

Техас мүйізді кекірегі – АҚШ-тың батыс бөлігінде және Мексикада кездесетін, шамамен 21 түрлі мүйізді кекіректердің ішіндегі ең ірісі және ең көп тараған түрі. Техас мүйізді кекірегінде жыныстық диморфизм байқалады, яғни аналықтары еркектерге қарағанда ірілеу болады, олардың мұрын-дене ұзындығы шамамен алғанда …, ал еркектердің шамамен …-ға жетеді. "Phrynosoma cornutum" есімді кекіректің деніне бойлай мүйіздер орналасқан, ең үлкен екеуі басын, тағы екеуі қабау және жақ сызығын әшекейлейді, сондай-ақ денесінің бүйір жақтарында және арқасында тікенектердің қатарлары бар. Оның түсі қоршаған ортаға бейімделіп, жердің түсіне сәйкес өзгереді – шөлдерде сары немесе қызыл қоңыр, ал далаларда сарыш қоңыр түске боялады. Көздерінен мүйіздерінің ұштарына дейін қара сызықтар жүреді, екі жағында бірнеше қара дөңгелек дақтармен ерекшеленетін қатты ақ сызықтары бар.

Тарату

Техас мүйізді кекірегі, *Phrynosoma* туысының барлық өкілдері сияқты, Солтүстік Америкаға ендемик, және АҚШ-тың оңтүстік-орталық аймақтарында және Мексиканың солтүстік-шығысында таралған. Оның табиғи ареалы оңтүстік-шығыс Колорадо, Канзастың орталық және оңтүстік бөліктері, Оклахома мен Техастың орталық және батыс бөліктері, оңтүстік-шығыс Нью-Мексико және Аризонаның оңтүстік-шығыс шетін қамтиды. Мексикада ол шығыс Сонораның, Чиуауаның көп бөлігінің, солтүстік-шығыс Дурангоның, солтүстік Закатекас пен Сан-Луис-Потосидің, сондай-ақ Коауила, Нуэво-Леон және Тамаулипас штаттарының аумағында кездеседі. Техас шығанағындағы және Тамаулипастағы теңіз деңгейінен бастап шамамен 1830 метрге дейінгі биіктіктегі тосқауыл аралдардан белгілі. Ол ареалындағы жоғарырақ биіктіктерде кездеспейді, онда туыстың басқа түрлері таралған (мысалы, Сьерра-Мадре Орьенталь). Экологиялық байланыстарға Оңтүстік Ұлы жазықтар, Эдвардс платосы, Тамаулипан мескит тоғайлары, Чиуауа шөлі, Льянос-эль-Саладо және осы экоаймақтардың көптеген шеткі және маргиналды аймақтары жатады. Техас мүйізді кекірегінің таралу шегінің шығыс бөлігі Шығыс Техас пен Батыс Луизианадағы қарағайлы ормандар аймағында және Арканзас пен Миссуридің батыс бөлігіндегі Озарк таулы ормандарында байқалады. Дегенмен, кейбір мамандар бұл жазбалар табиғи қалдық популяцияларды көрсетеді деп санайды. Оның табиғи ареалынан тыс аймақтардан енгізілген көптеген жазбалар ХХ ғасырдың басында және ортасында үй жануарлары саудасынан босатылған немесе қашып кеткен жекелеген особьдардың нәтижесінде тіркелді, олардың ішінде Алабама, Аризона, Колорадо, Колумбия округі, Иллинойс, Индиана, Кентукки, Мичиган, Миссисипи, Небраска, Солтүстік Каролина, Теннеси, Вирджиния және Вайоминг штаттары бар. Бірақ бұл жазбалар орнықты, көбейетін популяцияларды көрсетпейді. Алайда, Флорида, Джорджия және Оңтүстік Каролинада 50 жылдан астам уақыттан бері белгілі бір тұрақты популяциялар бар, бірақ олар кеңірмейді немесе таралу аймағын кеңейтпейді.

Мінез-құлық

Техас штатындағы мүйізді кекірткелер сырттан қатал көрінгенімен, өте жайлы мінезді жандар. Техас мүйізді кекірегі күн сәулесіне жақын болуды ұнатады және D дәруменін өндіру үшін жарқын күн сәулесі қажет. Күн сәулесінен айырылған жануар D дәруменін өндіре алмайды және дәрумен тапшылығынан зардап шегуі мүмкін. Сондықтан мүйізді кекірткелер көбінесе жол жиегінде немесе басқа ашық, тасты жерлерде кездеседі, онда олар жатып күннің нұрын қабылдай алады. Түнде кекірек құмға көміледі. Олар аз қозғалуды жақсы көрсе де, мүйізді кекірткелер аймақта жыртқыш бар деп сезінсе, өте жылдам қозғала алады және қалың шөп пен жапыраққа қашып құтылады. Мүйізді кекірткелер сонымен қатар жақсы қазғыштар, және қауіптен құтылу үшін тез жер астына көміле алады. Мүйізді кекірткелер көбінесе олардың рационының маңызды бөлігін құрайтын жинағыш құмырсқалардың колонияларының жанында табылсады. Олардың күндізгі орташа қозғалысы 50 метрді құрайды. Олар 140 мм тереңдіктегі қуыстарда қыстайды және көбінесе оңтүстікке/оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, максималды күн сәулесін алу үшін. Оның түсі әдетте жыртқыштардан қорғану үшін камуфляж ретінде қызмет етеді, бірақ қауіп төнгенде мүйізді кекірек денесін ісіріп, өте майлы болып көрінеді, бұл оның дене қабыршақтарының сыртқа шығуына себеп болады, осылайша оны жұту қиынға соғады. Техас мүйізді кекірегі, Phrynosoma туысына жататын кем дегенде үш түрмен бірге, көз бұрыштарынан, кейде аузынан 2 метрге дейін бағытталған қан ағынын шығара алады. Олар мұны бас сүйектің қан ағынын шектеу арқылы жасайды, соның салдарынан қан қысымы артып, қақпақтардың айналасындағы ұсақ қантамырлар жарылады. Бұл жануарды шатастырып қана қоймай, сонымен қатар қанға қасқыр, койот және үй иттері сияқты итті жыртқыштар үшін жағымсыз дәмі бар химиялық зат қосылады. Бұл ерекше мінез-құлық қорғануда өте тиімді болып табылады, бірақ ол жыртқыш құстарға қарсы тиімсіз болып көрінеді. Олар осы әрекетті орындағанда дене салмағының 6 пайызына дейін жоғалта алады.

Тамақ және әлсіреу

Техас штатындағы мүйізді қабықшаның рационының шамамен 70% орақшы құмырсқалардан тұрады, бірақ олар оларды термиттермен, қоңыздармен және шегірткелермен толықтырады. Техас мүйізді қабықшаларының қанында орақшы құмырсқасының уын залалсыздандыратын плазмалық фактор бар және олар жұтылған құмырсқаларды ұстап, қозғалыссыз қалдыру үшін өңеш пен жұтқыншақта көп мөлшерде шырыш өндіреді. Соңғы жылдары түрдің ареалы шамамен 30%-ға қысқарды, бірақ оның қалпына келуі мүмкін. Бұл төмендеудің себебі пестицидтердің шамадан тыс қолданылуы және жергілікті емес, өте агрессивті және аумақтық қызыл импорттық отты құмырсқалардың таралуы болып табылады. Олардың екеуі де орақшы құмырсқалардың колонияларын жойып, кесірткенің негізгі тамақ көзін жояды. Техас мүйізді қабықшасы қазір қорғалатын түр, және Техаста оларды арнайы рұқсатсыз алу, иелену, тасымалдау немесе сату заңсыз. Техас университетінің бір жарияланымында қорғау шараларына қарамастан, Оңтүстік-Батыста мүйізді қабықшалардың саны азайып бара жатқаны айтылған. Техас штатындағы мүйізді қабықша өзінің географиялық ареалының шамамен жартысынан жоғалып кетті. Халық санының төмендеуіне олардың мекендеу ортасының жоғалуы, кесірткелердің жем болатын құмырсқалардың популяциясын адамдардың жоюы, басып келген отты құмырсқалардың жергілікті құмырсқалардың популяциясын ығыстыруы (жергілікті құмырсқаларды жоюдың күшейткіш әсерімен) және үй жануарлары – иттің және мысықтың жыртқыштық әрекеттері себеп болады. 2014 жылы Аризона штатының Тусон қаласындағы Биологиялық әртүрлілік орталығы Оклахома штатының жабайы табиғатты қорғау департаментіне Техас мүйізді қабықшасын, бір кезде Оклахомада көптеп кездесетін, қазірде саны күрт азайған түрлер тізіміне енгізу туралы өтініш жасады. Орталық кейіннен жануарды федералдық деңгейде қорғауға тырысуы мүмкін екенін мәлімдеді; сондай-ақ, жалпы бауырымен жорғалаушылардың саны адамның ықпалына байланысты тарихи жоғалу деңгейінен 10 000 есеге дейін азайды. Техас штатында бұл жануарлар қатерлі түрлерге жатқызылды және Форт-Уорт зообағында оларды көбейту және табиғатқа қайта жіберу бағдарламасы іске қосылды. Балапандар өсіріліп, мақсатты аймақтарда босатылады, себебі жануарлардың көп саны болғанда, олардың жеткілікті саны тірі қалып, табиғатта популяцияны өсіруге мүмкіндік береді. Мұндай бауырымен жорғалаушыларды қайта қалпына келтіру бағдарламаларында аналықтың ұрпақтарының бір пайызынан да аз бөлігі ғана тірі қалып, ересек жасқа жетеді.

About 70% of the Texas horned lizard's diet is made up of harvester ants, though they supplement these with termites, beetles, and grasshoppers. Texas horned lizards possess a blood plasma factor that neutralizes harvester ant venom and are known to produce copious amounts of mucus in the esophagus and pharynx which function to embed and incapacitate swallowed ants. In recent years, the species has declined by about 30% of its range, though it may be making a comeback. The decline is usually blamed on overuse of pesticides and the spread of nonnative, highly aggressive and fiercely territorial red imported fire ants. Both eradicate harvester ant colonies, destroying the lizard's principal source of food. The Texas horned lizard is now a protected species, and, in Texas, it is illegal to take, possess, transport or sell them without a special permit. A University of Texas publication notes that horned lizard populations continue to disappear throughout the southwest despite protective legislation. The Texas horned lizard has disappeared from almost half of its geographic range. Population declines are attributed to loss of habitat, human eradication of the ant populations upon which the lizards prey, displacement of native ant populations by invading fire ants (aided by synergistic effects of native ant eradication), and predation by domestic dogs and cats. In 2014, the Center for Biological Diversity in Tucson, Arizona petitioned the Oklahoma Department of Wildlife Conservation to have the Texas horned lizard put on the endangered species list due to the massive decline of its population in Oklahoma, where it was once plentiful. The Center said it may later seek protection for the animal on a Federal level; it also said that reptiles in general are dying off at up to 10,000 times their historic extinction rate, greatly due to human influences. In Texas, the creature has been declared threatened and a breeding and reintroduction program has been started by the Fort Worth Zoo. Hatchlings are bred and released in targeted areas in the hope that with a large number of animals, enough will survive to grow the population in the wild. Typically in such reptile reintroduction programs, fewer than one percent of a female's offspring will survive in the wild to adulthood.

Қазіргі зерттеулер

Мүйізді кесірткелерді Техас Христиан Университетінің, жақын орналасқан Форт-Уорт және Даллас зообақтарының зерттеушілері, сондай-ақ штат қызметкерлерінің жинаған деректері мен далалық жұмыстары арқылы зерттеуде. 2010 жылдан бері Даллас зообағы Техас штатының Фишер округінде орналасқан, 4700 акрлық Rolling Plains Quail Research Ranch қорығында техас мүйізді кесірткелерін белгілеп, қайта ұстау арқылы зерттеу жүргізіп келеді. Даллас зообағының зерттеушілері жануарларды ұстап, таңбалайды, деректер жинап, қайта босатады. Жобаның мақсаты – осы қорғалатын түрдің өмір салты, саны және оларға ең қолайлы экологиялық жағдайларды анықтау. Олардың сақталуына бағытталған қосымша зерттеулер мүйізді кесірткелердің «Техасты жабайы күйде сақтайық» атты номерлік белгілерін сатудан түскен қаражат есебінен қаржыландырылады. Бұдан бөлек, Даллас және Хьюстон зообақтары 2015 жылы бірнеше сәтті көбейту оқиғаларымен тұтқындықтағы жануарлар популяциясын құруға жұмыс істеп жатыр.

Түпкүлкілік американдықтардың діні мен өнері

Кейбір американдықтар мүйізді кесірткелерді қасиетті деп есептейді. Бұл жануар Оңтүстік-Батыс АҚШ және Мексикадағы жергілікті американдықтар өнерінде жиі кездесетін мотив. Сонымен қатар, "мүйізді бақа" ретінде Техас Христиан Университетінің талисманы болып табылады және оның бейнесі университет мөрінде кездеседі.