Кіріспе

Usul al fiqh Ислам заңын негіздейтін принциптер. ʾUṣūl al fiqh (أصول الفقه, lit. Фиқһтың тамырлары) немесе Ислам юриспруденциясының қағидалары – ислам заңдарының (шариғат) үкімдерін шығару үшін ислам юриспруденциясында (фиқһ) қолданылатын дәстүрлі әдістемелік принциптер. Ислам юриспруденциясының дәстүрлі теориясы, Құран мен хадистер сияқты діни мәтіндерді лингвистика және риторика тұрғысынан қалай түсіндіру керектігін көрсетеді. Ол сонымен қатар хадистердің сенімділігін анықтау және кейінірек келген аяттардың бұрынғы аяттардың заңдық күшін жою мүмкіндігін қарастырады. Құран мен хадиспен қатар, сүнниттік юриспруденцияның классикалық теориясы заңның қосымша көздерін мойындайды: ғалымдардың бірауыздан келісімі (ижмағ) және аналогиялық қорытынды (қияс). Осылайша, ол аналогияның қолданылуы мен шектерін, сондай-ақ бірауыздан келісімнің құндылығы мен шектерін, және басқа да әдістемелік принциптерді зерттейді, олардың кейбіреулерін тек белгілі бір заң мектептері (мадхабиб) ғана қабылдайды. Бұл түсіндіру құралы белгілі бір мәселе бойынша үкімге келу үшін заңгердің күш-жігерін білдіретін ижтихад аясында біріктіріледі. Он екі шиит юриспруденциясының теориясы сүнниттік мектептерге ұқсас, бірақ кейбір айырмашылықтары бар, мысалы, қияс орнына ақылды (ʿaql) заңның көзі ретінде тану және имамдардың риуаяттарын қамту үшін хадис пен сүннет ұғымдарын кеңейту.

Этимология

Усуль әл-фикх – екі араб терминінен, усуль мен фикхтен тұратын генетивтік құрылым. Усуль – тамырлар немесе негіздер деген мағынаны білдіреді. Кейбір ғалымдар "Усуль" сөзі "Асл" сөзінің көпше түрі екенін, ал ол "Ражих" (басым) дегенді білдіреді дейді. Сондай-ақ, ол сөздің нақты қолданылымын көрсететін "Қаида" (ережелер) дегенді де білдіреді. Мысалы: "әрбір сөйлемде етістік болуы керек" – грамматиканың ережесі. Фикх тілдік мағынада білім, терең түсінік немесе қабылдауды білдіреді. Ислам құқығы контекстінде ол дәстүрлі ислам юриспруденциясын білдіреді.

Шолу

Классикалық заңгерлер адам ақылы – Алланың сыйы екенін, оны толыққанды қолдану қажет деп санайтын. Дегенмен, олар тек ақылды пайдалану ғана дұрыс пен бұрысты ажырата алмайды, ал рационалды дәлелдемелер Құранда және Мұхаммедтің сүннеті арқылы ашылған трансценденттік білімдерден мазмұнын алуы тиіс деп есептеді.

Құран

Ислам дінінде Құран заңның ең қасиетті көзі саналады. Классикалық заңгерлер оның мәтіндік толықтығын ешқандай күмәнсіз деп есептейді, себебі ол әр буынның көптеген адамдары арқылы жеткізілген, бұл "тауатур" немесе "бірдей жеткізілім" деп аталады. Құранның тікелей құқықтық маңызы бар бірнеше жүз аяты ғана бар, және олар мұрагерлік сияқты нақты бірнеше салаға шоғырланған, алайда басқа да аяттар жалпы принциптердің бастауы ретінде қолданылған, ал олардың құқықтық салдары басқа жолдармен толықтырылған.

Хадис

Хадистер жинағы егжей-тегжейлі және практикалық құқықтық нұсқаулар береді, бірақ олардың барлығының да сахих еместігі ертеде-ақ анықталды. Ертедегі ислам ғалымдары олардың сахихтығын бағалау үшін әдістеме әзірледі, олардың таралу тізбегінде көрсетілген тұлғалардың сенімділігін анықтау арқылы. Бұл критерийлер пайғамбарлық дәстүрлердің кең көлемді жиынтығын бірнеше мың "сенімді" хадисқа дейін тарылтты, олар бірнеше канондық жинақтарда топтастырылды. Бір уақытта берілген хадистердің сахихтығы күмәнсіз деп есептелді; алайда, хадистердің көп бөлігі тек бір немесе бірнеше жеткізуші арқылы жеткен және осылайша ғана болжамды білім береді деп саналды. Бұл белгісіздік кейбір хадистер мен Құран аяттарындағы тілдің түсініксіздігімен одан әрі күшейді. Мәтіндік көздердің маңыздылығы мен түсіндірілуі жөніндегі келіспеушіліктер заң ғалымдарына баламалы шешімдер қабылдауда кең мүмкіндік берді.

Ижма' (бірлік)

Консенсус (ijma) принципі бойынша, ықтимал дәлелдерге негізделген үкімді толыққанды нақтылыққа көтеруге болады. Бұл классикалық доктрина өзінің құқықтылығын ислам үмбеті ешқашан қателікке келісе алмайтыны туралы бірқатар хадистерден алды. Бұл консенсус түрі техникалық тұрғыдан, белгілі бір буынның барлық қабілетті фақиһтарының, үмбет өкілдері ретінде әрекет ете отырып, келісімін білдіреді. Дегенмен, мұндай келісімге қол жеткізу және оны анықтаудың практикалық қиындықтары құқықтық дамуға оның ықпалын шектеді. Үкімді бекіту үшін, оны одан әрі талқылауға қайта қарау мүмкін болмауы үшін, көрнекті фақиһтардың еңбектерін зерттеу арқылы анықталатын, консенсустың тәжірибелік түрі қолданылды. Консенсус болған істер классикалық құқықтағы жалпы көлемнің 1 пайызынан да аз құрайды.

Қияс (аналогтық ойлау) және ақыл (ақыл)

Аналогтық ойлау (қияс) - діни мәтіндерде тікелей айтылмаған жағдайлар үшін, діни мәтіндерге негізделген ережелермен салыстыру арқылы үкім шығару үшін қолданылады. Классикалық мысал ретінде, Құрандағы шарап ішуге тыйым салу, осы жағдайлардың ортақ себебі (ʿilla) – мас болу негізінде, барлық есірткі заттарға таратылады. Ережеге себепті анықтау оңай болмағандықтан, оны таңдау көбінесе пікір қақтығыстары мен ұзақ талқылауларға себеп болады. Он екілік шиит діни қағидалары қиясты қабылдамайды, оның орнына ақылды (ʿaql) пайдаланады.

Ижтихад

Ижтихадтың классикалық процесі осы жалпы мойындалған қағидаларды барлық құқық мектептері қабылдамаған басқа әдістермен үйлестірді, мысалы, истихсан (заңгерлік преференция), истислах (қоғамдық мүдделерді қарастыру) және истисхаб (көнерушілік презумпциясы). Ижтихад жасауға құзырлы заңгер муджахид деп аталады. Егеменді ой-өріс арқылы шешімге келу, муджахидтің үкімдерін бағынуды білдіретін тақлидтен (еліктеуден) өзгеше. 10 ғасырдың басына қарай, сүнни құқық ғылымының дамуы алдыңғы қатардағы заңгерлерді негізгі құқықтық мәселелер шешілгенін және ижтихадтың ауқымы біртіндеп тарылғанын жариялауға мәжбүр етті. 18 ғасырдан бастап, жетекші мұсылман реформаторлары тақлидтен бас тартып, ижтихадқа қайта баса назар аударуды қалай бастады, оны ислам құқығының алғашқы дәуіріндегі серпінділігіне оралу деп қарады.

Шешім түрлері (aḥkām)

Шариғат ережелері "бес ереже" (әл аһкам әл хамса) деп аталатын бес санаттың біріне жатады: міндетті (фард немесе важиб), ұсынылатын (мандуб немесе мустахабб), бейтарап (мұбах), айыпталарлық (макрух) және тыйым салынған (харам). Тыйым салынған амал жасау немесе міндетті амал орындамау – күнә, яғни қылмыс. Айыпталарлық амалдардан аулақ болу керек, бірақ олар күнә деп есептелмейді және сотта жазаланбайды. Айыпталарлық амалдардан сақтану және ұсынылатын амалдарды орындау ақыретте сыйапатқа ие болуға себеп болады, ал бейтарап амалдар Алланың үкіміне түспейді. Пақымдар (ғалымдар) халал терминінің алғашқы үш немесе төрт санатты қамтытыны туралы пікірде келіспейді. Амалдың заңдық және моральдық бағасы оның қажеттілік (дарура) жағдайында жасалған-жасалмағанына байланысты.

Шариғат және қоғамдық мүдде мақсаттары

Шариғаттың мақасид (мақсаттары немесе ниеттері) және маслаха (игілік немесе қоғамдық мүдде) – қазіргі заманда маңызды рөл атқарып келе жатқан екі классикалық ілім. Оларды алғаш рет әл-Газали (1111 ж.к./ 505 ж.х.) анық түсіндірді. Ол, маслаха – Алланың құдайлық заңды ашудағы жалпы ниеті екенін, ал оның нақты мақсаты – адамның өмір сүруінің бес негізгі құндылығын сақтау екенін айтты: дін, өмір, ақыл, ұрпақ және мүлік. Классикалық дәуірдегі фақиһтардың көпшілігі маслаха мен мақасидті маңызды құқықтық принциптер ретінде мойындағанмен, ислам құқығында олардың қандай рөл атқаруы керек деген мәселеде әртүрлі пікірде болды. Кейбір фақиһтар оларды, діни мәтіндер мен қияс арқылы шектелген, қосымша негіздемелер деп қарады. Ал басқалары оларды заңның тәуелсіз көзі деп санады, оның жалпы принциптері діни мәтіндердің әрпіне сүйенген нақты шешімдерді жоққа шығара алады. Бұл соңғы пікірді классикалық фақиһтардың аз бөлігі ұстанса, қазіргі заманда дәстүрлі құқық ғылымының зияткерлік мұрасына сүйене отырып, ислам құқығын өзгеретін әлеуметтік жағдайларға бейімдеуге тырысқан көрнекті ғалымдар түрлі формада қолдады. Осы ғалымдар мақасидтер тізімін реформа және әйелдер құқығы (Рашид Рида); әділеттілік және бостандық (Мұхаммед әл-Газали); және адамның қадір-қасиеті мен құқықтары (Юсуф әл-Карадави) сияқты шариғаттың мақсаттарын қамтуға кеңейтті.

Заң мектебі

Негізгі сүнни заң мектептері (мадхабтар) – ханафи, малики, шафии және ханбали мадхабтары. Олар сахабалар мен олардың кейінгі ұрпақтары арасындағы пікірлер мен әдістемелік айырмашылықтардан туындады. Алғашқыда жүздеген ой-пікір мектептері болған, бірақ олардың саны азайып, соңында төрт негізгі мектеп қалды. Бұл төрт мектеп бір-бірінің заңдылығын мойындайды және ғасырлар бойы заңдық мәселелерді талқылап, пікір алмасып келді. Осы мектептердің үкімдері мұсылман әлемінде аймақтық шектеулерсіз қолданылады, бірақ әрқайсысы әлемнің әртүрлі аймақтарында басымдыққа ие. Мысалы, Малики мектебі Солтүстік және Батыс Африкада; Ханафи мектебі Оңтүстік және Орталық Азияда; Шафии мектебі Мысырдың төменгі бөлігінде, Шығыс Африкада және Оңтүстік-Шығыс Азияда; ал Ханбали мектебі Солтүстік және Орталық Арабияда кең таралған. Исламның алғашқы ғасырларында көптеген қысқа өмір сүрген сүнни мадхабтары болды. Көбінесе жойылған деп есептелетін Захири мектебі заңдық ой-пікірге әсерін тигізуде. Шиит заң мектептерінің дамуы теологиялық айырмашылықтарға байланысты болды, нәтижесінде он екілік, зәйди және исмаили мадхабтары пайда болды. Олардың сүнни заң мектептерінен айырмашылығы шамамен сүнни мектептері арасындағы айырмашылықтармен салыстыруға болады. Оманда сүнни және шиит мадхабтарынан ерекшеленетін Ибади заң мектебі басым. Қазіргі замандағы исламдық құқықтық институттардың өзгеруі мадхаб жүйесіне зор әсер етті. Мұсылман әлемінің көп бөлігіндегі заңдық тәжірибе мемлекеттік саясат пен мемлекеттік заңмен реттеледі, сондықтан мадхабтардың жеке ритуалдық амалдардан тыс әсері ұлттық заң жүйесінде оларға берілген мәртебеге байланысты. Мемлекеттік заң кодексін жасау кезінде тахайюр (белгілі бір мадхабқа шектеусіз үкімдерді таңдау) және талфиқ (бір мәселе бойынша әртүрлі үкімдердің бөліктерін біріктіру) әдістері жиі қолданылды. Қазіргі заманғы заң мектептерінде білім алған заңгерлер дәстүрлі ғалымдарды (улемаларды) заңдарды түсіндіруші ретінде ығыстырды. Әлемдік ислам қозғалыстары кейде әртүрлі мадхабтарға сүйенсе, кейде классикалық юриспруденциядан гөрі діни мәтіндерге көбірек назар аударды. Ханбали мектебі, Құран мен хадиске қатаң ұстануымен, салафи және уахаби қозғалыстарының тікелей мәтіндік түсіндірудің консервативті ағымдарын күшейтті. Индонезия ғалымдарының желілері және мұсылман азшылық елдерінде тұратын ислам ғалымдары сияқты басқа ағымдар, белгілі бір мадхабтың дәстүрлеріне назар аудармай, ислам заңдарының либералды түсіндірмелерін ұсынуда.

Сүнни исламдағы қағидалар

Ислам ғалымы Сәйід Рашид Рида (1865 – 1935 ж.ж.) барлық суннит мұсылмандары келісетін ислам құқығының төрт негізгі қағидасын тізімдейді: «Исламдағы заң шығарудың [бұрыннан мәлім] көздері төрт: Құран, Сүнна, үмметтің ижмағы және білікті заңгерлер жүзеге асырған ижтихад».

Әл-Шафиидің үлесі

Әл-Шафии заңды үкімдерді шығару үшін жүйеленген қағидалар жиынтығын құрастырып, біртұтас процедураны жасады. Оның тәсілі серіктер мен ізбасарлардың сөздері мен үкімдерінен дереккөздерді анықтаған ханафиттердің әдісінен өзгеше болды. Одан әрі, ол сүннеттің мәртебесін көтеріп, оның заңдық қолданылуын шектеді. Шафии пікірінше, Мұхаммедтен тікелей жеткен амалдар ғана жарамды, ал Мұхаммедтің ізбасарларының амалдарының заңдылығы жойылды. Шафииден бұрынғы заңдық ойлауда жеке пікірлер де болғандықтан, тұрақсыздыққа бейімділік болды. Шафии, ең алдымен, Ислам құқығына логика мен тәртіпті қолданудың көрнекті мысалы болған "Рисала" еңбегімен танылды. "Рисала" принциптер саласындағы маңызды еңбек саналғанымен, "усул" термині кітаптың тақырыбында да, мәтінінде де қолданылмағаны байқалады.

Әдістердің дамуы

Шәфиғиң "Әл-Рисала" мен "Усул әл-Фиқх" саласындағы келесі белгілі еңбектер арасында бірнеше жүз жылдық үзіліс бар. Бұл кейінгі еңбектер Шафиғиң кітабынан айқын ерекшеленеді, бұл, әдетте, Муътазила және Ашъари теологиясының құқық ғылымы еңбектеріне енгізілуіне байланысты. Шафиғиң еңбектері мен осы кейінгі еңбектер арасындағы мазмұн айырмашылығы және олардың арасындағы ұзақ уақыт аралығы соншалықты зор, қазіргі заманғы ғалымдар Шафиғиң ислам құқық ғылымын қалаған тұлға ретіндегі мәртебесін күмәндандырады. Әсіресе, сүнни құқығының көздерін – Құран, Пайғамбардың сүннеті, ижмағ және қияс – төртке бөлу Шафиғиң кітаптарында мүлдем кездеспейді, бірақ мұсылман ғалымдары осы бөліністі оған жатқызады. Қади әл-Нұманның сөзіне қарағанда, Шафиғиден кейін, тіпті оның өмірлік кезеңінде, усул туралы жазған алғашқы заңгерлердің бірі – Әбу 'Убайд әл-Қасим ибн Саллам болды. Ол заңның көздері тек үш нәрседен тұрады деп есептеді: Құран, Пайғамбардың сүннеті және ғалымдардың немесе ерте буынның ижмағы. Бұл Ашъари және Муътазила мектептерінің пікірлеріне сәйкес келеді. Осылайша, Шафиғиң есімімен байланыстырылған төрт негізгі көздер оның қайтысынан соң көп уақыт өткеннен кейін ғана кеңінен қолданысқа енді.

Ақпарат көздерін қолдану

Тіпті осы эволюциядан кейін де сүнни заңгерлері арасында осы төрт дереккөз және олардың қолданылуы туралы пікір таластар тоқтаған жоқ. Мәлік ибн Анас, Ахмад ибн Ханбал және әсіресе Дауд әз-Захири олардың сенімді хабарларында аналогтық қорытындының барлық түрлерін жобады, бірақ кейінірек Мәликиттер мен Ханбалиттер, және кейбір жағдайларда тіпті Захириттер де Шафии және Ханафиттердің бұрын қабылдаған аналогтық қорытындының әртүрлі деңгейлерін қабылдауға бейімделді. Ал Мәлік бірінші буынның жалпы келісімін немесе Медине қауымының кейінгі буындарының келісімін қабылдауға дайын болды. Шафии келісімді нақты растаудың мүмкін емес екенін айтты. Соңынан барлық мектептердің ғалымдары Әл-Газали мен Ибн Таймияның пікірлерін қабылдап, қабылданған келісімнің анықтамасын кеңейтіп, ғалымдардың келісімін және үнсіз келісімді де қамтыды.

Шиит исламдағы принциптер

Шиит заң теориясында аналогтік ойлау заңның көзі ретінде қабылданбайды, бірақ таза ақыл қабылданды. Шииттер Джафари, Исмаили немесе Заиди тармақтарын ұстанатынына қарай, принциптерді қолдануда нақты айырмашылықтар болуы мүмкін.

Исмаилилік қағидалар

Құқық ілімінің принциптері саласындағы көптеген алғашқы исмаили еңбектері, шындығында, осы тақырыптағы сүнни еңбектерге жауап ретінде жазылған. Қади әл-Нұманның "Заң мектептері арасындағы ерекшеліктер" еңбегі осындай жазбаша жауаптардың біріншісі болуы мүмкін.