Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Шығыс славян жазушыларының әдеби шығармалары
Literary works of Old East Slavic authors
Ежелгі Шығыс славян әдебиеті, сондай-ақ Ежелгі орыс әдебиеті деп аталады, – бұл Рус авторларының әдеби шығармаларының жинағы. Оған ежелгі Русьтің дінтанушыларының, тарихшыларының, философтарының, аудармашыларының және т.б. барлық еңбектері кіреді, және олар Ежелгі Шығыс славян тілінде жазылған. Бұл Ресей, Беларусь және Украинаның ежелгі дәуірдегі ортақ әдеби мұрасын біріктіретін жалпы термин. Жанрлық құрылымы тұрғысынан, ол ортағасырлық еуропалық әдебиеттен бірқатар ерекшеліктерімен көзге түседі. Ежелгі Русь әдебиетіне ең үлкен әсерді ескі поляк және ескі серб әдебиеттері тигізді. Ежелгі Шығыс славян әдебиетінің көптеген ескерткіштері қолжазба түрінде сақталған. Ең көп таралған қолжазба түрі – әдеби жинақтар. Бір ғана көшіруші жазған жазбаларды сол көшіруші немесе кітап мұқабасын жасаушы байлайтын. Мұндай жинақтар белгілі бір мазмұнды ("Златоструй", "Измарагд", "Солменді" т.б.) немесе белгілі бір мазмұны жоқ, көшірушінің жеке талғамы мен қызығушылығын көрсетеді, ол өзі үшін немесе тапсырыс берушісі үшін материалдарды таңдайтын. Басқа дәстүрлі әдебиеттерден айырмашылығы, Ежелгі Шығыс славян әдебиеті синкретизммен, айқын поэтикалық ой-пікірдің болмауымен, рационализмді саналы түрде қабылдамауымен және теориялық білімді нақтылаумен сипатталады. Ол Византия әдебиетінен ерекшеленеді, оның ерекшелігі – ретсіздігі, жанрлардың және проза мен поэзия арасындағы шекаралардың бұлыңғырлығы, және нақты тұжырымдамалық құралдардың жоқтығы. Көлемді шығармаларды көшіріп, жеке кітаптарға біріктіруге болатын: кейбір жылнамалар, дүниежүзілік тарихқа қатысты еңбектер, патериктер, діни сипаттағы шығармалар, прологтар және т.б. Кішкентай шығармалар, мысалы, "Даниялдың дұғасы" немесе Русь жерінің қирауы туралы әңгіме жеке кітаптар емес, жинақтарда таралды.
Old East Slavic literature, also known as Old Russian literature, is a collection of literary works of Rus' authors, which includes all the works of ancient Rus' theologians, historians, philosophers, translators, etc., and written in Old East Slavic. It is a general term that unites the common literary heritage of Russia, Belarus and Ukraine of the ancient period. In terms of genre construction, it has a number of differences from medieval European literature. The greatest influence on the literature of ancient Rus' was exerted by old Polish and old Serbian literature. Most of the monuments of Old East Slavic literature have been preserved in the form of manuscripts. The most common type of manuscript was literary collections. Notebooks written by a single scribe could then be bound by the scribe or binder himself. Such collections can be of a certain ("Zlatostruy", "Izmaragd", "Solemn", etc.) or indefinite content, reflecting the individual tastes and interests of one or another scribe who selected materials for himself or for his customer. Unlike other traditionalist literatures, the Old East Slavic literature is characterized by syncretism, lack of clearly expressed poetological reflection, conscious rejection of rationalism and specification of theoretical knowledge. It differs from Byzantine literature by its emphasized irregularity, the blurring of genres and boundaries between the prosaic and the poetic, and the lack of a clear conceptual apparatus. Voluminous works could be copied and intertwined into separate books: some letopises, works on world history, paterics, works of a liturgical nature, prologues, etc. Small compositions, for example, "Praying of Daniel the Immured" or the Tale of the Destruction of the Rus' Land did not make up separate books, but were distributed in collections.
Христиандыққа дейінгі кезең
Христиандыққа дейінгі көне шығыс славян әдебиетінің алғашқы үлгілері, ең алдымен, ауызша эпосты: аңыздар, мифтер және ертегілерді қамтуы тиіс. Көне шығыс славян ауызша фольклорының көп бөлігі тек 18 және 19 ғасырларда ғана жазылған. Ауызша жұмыстардың ішінде, адам мен басқа дүние күштерінің кездесуі туралы әңгімелер ерекше көзге түсті. Мұндай әңгімелер жанрлық тұрғыдан "көзі куәгер" атынан зұлым рухтармен кездесуді баяндайтын "бейличкаға" және жеке куәлікке назар аудармай, нақты оқиға болған деп есептелетін оқиғаны ауызша айтатын "бывальщинаға" бөлінді. "Бейличка" мен "бывальщинаны" көбінесе ауылдарда достарға немесе балаларға үйден алыс кетпеу үшін айтатын, ал Евгений Мелетинскийдің сөзіне сәйкес, олар "қорқынышты ертегілердің" прототипіне айналды. Кейіннен, ерекше "дружина" поэзиясының түрі қалыптаса бастады – "былина", Рустің батырлық немесе мифологиялық оқиғалар, немесе ұлттық тарихтың маңызды эпизодтары туралы эпикалық өлеңдері. Бір жағынан, "былина" скальдикалық поэзияға ұқсас: екеуі де мақтау және жерлеу әндеріне бөлінеді және белгілі бір тарихи оқиғаны дәріптейді. "Былиналар", әдетте, екі немесе төрт буынды тоникалық өлеңмен жазылады.
The early examples of pre Christian Old East Slavic Rus' literature should primarily include the oral epic: legends, myths and fairy tales. Most of the Old East Slavic oral folklore was recorded only in the 18th and 19th centuries. Among the oral works, stories about the meeting of a person with an otherworldly force were particularly distinguished. Such a story by genre was divided into a bailichka, where a meeting with evil spirits is told on behalf of an "eyewitness", and a byvalschina, an oral story about a case that allegedly took place in reality, without focusing on the personal testimony of the narrator. Bailichka and byvalschina were often told in the villages to friends or children in order to wean them to walk far from home, and, according to Yevgeny Meletinsky, they became the prototype of "scary fairy tales". Later, a special type of druzhina poetry began to take shape – bylina, Rus' epic poems about heroic or mythological events or remarkable episodes of national history. In some ways, bylina are similar to skaldic poetry: both are divided into songs of praise and blasphemy and glorify some historical event. Bylina, as a rule, are written in tonic verse with two or four accents.
Ерте кезең: апокрифтердің аудармасы
Русь мәдениетіндегі әдебиеттің көбісі – түпнұсқасы да, аудармасы да – қолмен жазылған. Қолжазбалар көшіру арқылы, жазушылар мен қарапайым халық тарапынан таратылған. Русьте Соңғы Сот туралы апокрифтер ерекше танымал болды. Осындай шығармалардың ішінде Василий Кішінің өмірбаяны ерекше орын алды, оның екінші бөлігі (Василий Григорийдің шәкіртінің Соңғы Сот туралы көріп білгендерінен алынған эпизодтар және Феодор туралы кеңінен баяндалған оқиға) жеке туындылар ретінде таралды. Кейіннен ежелгі шығыс славян апокрифтері жаратыла бастады, олардың ең белгілісі – "Құдай ананың азаптар арқылы саяхаты". Оның сюжеті грек тіліндегі "Ең қасиетті Ананың аяны" сияқты, бірақ көптеген ерекшеліктері бар: мысалы, Велес пен Перунға табынған бұтқа табынушылар тозақтың бірінші шеңберінде орналасқан, ал мәтіннің өзінде антисемиттік пікірлер кездеседі. Философ Сергей Булгаковтың пікірінше, Русьте апокрифтік әдебиеттің кең таралғанын еврей апокалиптикасының жеті маңызды ескерткіштерінің (пайғамбар Даниелдің кітаптарынан басқа) үш нұсқасының тек ескі славян тіліндегі аудармаларында сақталғандығы көрсетеді.
Almost all the literature of Rus' – original and translated – was handwritten. Handwritten works were distributed by copying by scribes or ordinary people. In Rus', the apocrypha about the Last Judgment was especially popular. Among such works, a special place was occupied by the life of Basil the Younger, the second part of which (scenes from the vision of Vasily Gregory's pupil about the Last Judgment and a lengthy story about Theodore) spread as independent works. Later, the original Old East Slavic apocrypha began to be created, the most famous of which is "The Walking of the Virgin through the Torments". Its plot is similar to the Greek "Revelation of the Most Holy Theotokos", but it also has many original features: for example, pagans who worship , Veles and Perun are in the first circle of hell, and there are a number of anti Semitic statements in the text itself. According to the philosopher Sergei Bulgakov, the special popularity of apocryphal literature in Rus' is indicated by the fact that of the seven most important monuments of the Jewish apocalyptic (except for the books of the prophet Daniel), three were preserved exclusively in Old Slavonic translations.
Ертедегі түпнұсқалық композициялар
Демек, эпостар мен халық аңыздары да замандастарымен жазылмаған болуы мүмкін, себебі Русь Византия империясынан әдеби көркем шығармаларға тыйым салуды және туындыларда таза көркемдік функцияның болуын мұра еткен. 1073 жылы «Изборник Святослав» жинағын құрастырушылар көркем ойлауға негізделген дүниелік жазбалардан сақтандырды. Көркем әдебиет тек кейінгі кезеңдерде дамыды. Дегенмен, кейбір шектеулерге қарамастан, ғылыми және көркем туындылар табиғат тарихына (әлемнің пайда болуы, космология) және адам қоғамының дамуына (халықтардың қоныстануы, биліктің пайда болуы, мемлекет, адам тарихының мәні мен мақсаты) қатысты сұрақтарға жауап беруге тиіс болды. Киев Русіндегі алғашқы түпнұсқалық еңбектер нұсқаулық жинақтар болды, олар қолжазбалардың ең көп таралған түрі (Ресейде 1569 жылы баспа пайда болғаннан кейін де қолжазбалар танымалдылығын жоғалтқан жоқ). Жазушы түрлі туындыларды белгілі бір сипаттамасына немесе жанрына қарай көшіріп, кітапшаға түсірген. Бір жазушының жазған кітапшаларын жазушының өзі немесе кітап мұқабасын жасаушы жеке кітапқа біріктіретін. Кітап мұқабасын жасаушы әртүрлі уақыттағы және әртүрлі жазушылардың кітапшаларын жинап, оларды бір форматта болғандықтан немесе мазмұнына сәйкес біріктіре алатын. Мұндай жинақтар қазіргі уақытта конволюттар деп аталады. «Ізмарагд», «Алтын тізбек», «Арық», «Палеа», «Салтанатты», «Златоструй» (түпнұсқа), «Пшела» (византиялық текті) сияқты нұсқаулық жинақтар бастапқыда үйде және келліде оқуға арналған. Олардың ішіндегі ең қызықтысы – «Палеа» (сондай-ақ «Түсіндірмелі Палеа»), ол бірнеше байланысты ежелгі Русь туындыларының жинағы, онда Ескі өсиет тарихы апокрифтік ескерткіштерден алынған қосымшалармен, сондай-ақ діни пайымдаулармен баяндалған. Русь әдебиетінің дамуының алғашқы кезеңінде Рустің тек этносаяси және діни қауымдастық ретінде ғана емес, сонымен қатар Мәсіхтің Патшалығы ретінде де түсінілуін байқауға болады. 11 ғасырдың ортасындағы «Заң мен рақым туралы» уағызда (болашақ митрополит Иларион) жаңадан суға шомылдырылған Русь халқы жаңа деп аталады. «Соңғы уақытта» (Соңғы сот алдында) суға шомылдырылған халықты жаңа, ерекше рақыммен жаратылған адамдар ретінде қарастыру Русь үшін тән еді. Жақындап келе жатқан қорқынышты сот туралы кең таралған идея сол кезеңдегі көне шығыс славян әдебиетінде күшті көрініс тапты; аскетикалық туындылар мен нұсқаулық әдебиет сотериологияға (жанның құтқарылуы туралы ілім) кіріспе болды.
Presumably, both epics and folk tales were not recorded by contemporaries for the reason that Rus' inherited from the Byzantine Empire a ban on literary fiction and the presence of a purely artistic function in the works. Back in 1073, the compilers of the Izbornik Svyatoslav warned against worldly writings based on artistic imagination. Fiction developed only in the late period. However, despite some limitations, scientific and artistic works had to answer questions related to natural history (the origin of the world, cosmology) and the development of human society (the settlement of peoples, the origin of power, the state, the meaning and purpose of human history). The first original works in Kievan Rus' were instructive collections, which are the most common type of manuscripts (even after the beginning of printing in Russia in 1569, manuscripts have not lost their popularity). The scribe copied various works according to some attribute or genre in a notebook. Notebooks written by one scribe could then be bound by the scribe himself or the bookbinder into a separate book. The bookbinder could collect notebooks of different times and different scribes and connect them because they were of the same format or were combined by them according to content. Such collections are currently called convolutes. Such collections of teachings as Izmaragd, Golden Chain, Bee, Palea, Solemn, Zlatostruy (origins), Pchela (of Byzantine origin) were originally intended for home and cell reading. Of these, the most interesting is Palea (also Explanatory Palea), which is a collection of several interconnected ancient Rus' works that set out Old Testament history with additions from apocryphal monuments, as well as with theological reasoning. Already in the early period of the development of Rus' literature, one can trace the understanding of Rus' not only as an ethno political and religious community, but also as the Kingdom of Christ. In the Sermon on Law and Grace of the middle of the 11th century (the future Metropolitan Hilarion), the newly baptized Rus' people are called new. The perception of the people who were baptized in the "last times" (before the Last Judgment) as new, endowed with special grace, was characteristic of Rus'. The widespread idea of an imminent dreadful judgment was strongly reflected in the Old East Slavic literature of that period; ascetic creations and instructive literature became an introduction to soteriology (the doctrine of the salvation of the soul).
Математикалық-пасах очерктері
Киев Русі христиандыққа қабылданғаннан кейінгі алғашқы кезеңде арнайы шіркеу күнтізбесі болған жоқ, ал көне славян күнтізбесі шіркеу мерекелерін есептеуге қолайлы болмады. Сондықтан көптеген авторлар өз еңбектерінде дербес есептеулер жасауға мәжбүр болды, осылайша олардың еңбектері тек Паскальдық ғылымдар ғана емес, сонымен қатар математикалық трактаттар қатарына жатты. Күрделі есептеулер үшін көбінесе есептегіш (шот) пайдаланылды. Киев Русінің ең ерте математикалық еңбегі – новгородтық Кириктің "Сандар туралы ілім" еңбегі саналады, ол математика, хронология және Паскальдық ғылымдарды біріктіретін уақытты есептеу туралы трактат. Дегенмен, кейінгі математикалық трактаттар Киев Русінде толыққанды дамымады. Ғалымдар "Сандар туралы іліммен" тең еңбектердің қатарына 15-16 ғасырларда жазылған, жердегі үшбұрыштарды есептеу міндеттерін сипаттаған "Әскери істер туралы жарғыны" және жерді өлшеуге арналған "Сошный жазу кітабын" жатқызады. Кейінгі еңбектердің ішінде теориялық геометрия бойынша орыс тіліндегі алғашқы оқулық – "Синодтық №42" атты кең көлемді қолжазбар бар.
In the early period after the Christianization of Kievan Rus', there was no special church calendar, and the Old Slavic calendar was not suitable for calculating church holidays. Therefore, many authors had to make their own calculations in their works, which ranked their works among not only Paschal, but also mathematical treatises. For complex calculations, schoty was often used. The earliest mathematical work of Kievan Rus' is considered to be "the doctrine of numbers" by Kirik the Novgorodian, a treatise on the calculus of time, combining an essay on mathematics, chronology and Paschalistics. However, later mathematical treatises did not receive a proper development in Kievan Rus'. Among the works equal to the "doctrine of numbers", scientists include the "Charter of military Affairs" created in the 15th and 16th centuries, which set out the tasks of triangulation on the ground, and the "Book of soshny writing", dedicated to land surveying. Later works include an extensive manuscript entitled "Synodal No. 42", the first textbook in Rus' on theoretical geometry.
Космологиялық еңбектер
Киев Русінің алғашқы космологиялық еңбектеріне әлем құрылымы туралы христиандыққа дейінгі идеялар араластырылған апокрифтік жазбалардың әсері тиді. Сондықтан, екі маңызды ертедегі еңбекте – «Көкше кітабы» мен «Барлық жаратылыс туралы» – әлемнің жаратылуы мен құрылысына көп көңіл бөлінеді. Екі шығарманың да құрылымы күрделі және Киев Русі христиан дініне айналғаннан кейінгі ерте кезеңде болған көне шығыс славян апокрифтік аңыздарына негізделген болуы мүмкін. «Тереңдік кітабында», сондай-ақ басқа екі көне Русь ескерткіштерінде – «Үш қасиеттінің сөйлесуі» мен «Иерусалимнің сөйлесуі» – қызықтысы, киттерге қандай да бір себеппен табиғаттан тыс күш берілген. «Үш қасиеттінің сөйлесуінде» Жер үш үлкен кит пен 30 кішкентай кит үстінде зор теңізде жүзеді; соңғылары 30 теңіз терезесін жабады; ал «Иерусалимнің сөйлесуі» мен «Тереңдік кітабы» киттің қозғалысын әлемнің аяқталуымен байланыстырады. «Тереңдік кітабына» сәйкес, «Кит балық – барлық балықтардың анасы. Кит балық үстінде жер тұрғызылған; Кит балық бұрылғанда, ақ жарығымыз бітеді (барлық нәрсенің соңы келеді)». «Бос жазу кітаптары» (немесе «болжам кітаптары») да, мүмкін, космологиялық еңбектерге жатуы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта Киев Русінің ешбір жанрына ресми түрде жатқызылмаған. Бос жазу кітаптары (Волховник, Громник, Колядник, Трепетник, Сиқыршы және т.б.) көбінесе жасырын таратылды: олар көшіріліп, басқа кітаптарға тігіліп, мұрагерлікпен берілді. Шіркеу мұндай әдебиеттің таралуын ресми түрде қуғынға салды; Киев Русінің тыйым салынған (бас тартқан) кітаптарының тізімі жасалды, онда болжам әдебиеті апокрифтермен теңестірілді.
The early cosmological works of Kievan Rus' were partially influenced by apocryphal writings, mixed with pre Christian ideas about the structure of the world. Thus, much attention is paid to the creation and structure of the world in two of the most significant early works: the Dove Book and "About the whole creation". Both works have a complex structure and are probably based on Old East Slavic apocryphal legends that existed for the early period after the Christianization of Kievan Rus'. It is also interesting that in the "Depth Book", as in two other ancient Rus' monuments – "The Conversation of the Three Saints" and "The Conversation of Jerusalem" – for some reason, whales are endowed with supernatural power. In the "Conversation of the Three Saints", the Earth floats on top of the great sea on three large whales and 30 small whales; the latter cover 30 sea windows; "The Conversation of Jerusalem" and "Depth Book" connect the movement of the whale with the end of the world. According to the "Depth Book" — "The Whale fish is the mother of all fish. On the Whale fish the earth is founded; when the Whale fish turns, then our white light is finished (the end of all things will come)". The so called "fortune telling books" (also "divinatory books") can probably also be attributed to cosmological works, which are currently not officially assigned to any of the genres of Kievan Rus'. Fortune telling books (Volkhovnik, Gromnik, Kolyadnik, Trepetnik, Enchanter, etc.) were mainly distributed secretly: they were copied, sewn into other books, and passed on by inheritance. Officially, the distribution of such literature was persecuted by the church; lists of forbidden (so called renounced) books of Kievan Rus' were compiled, in which divinatory literature was equated with apocrypha.
Теологиялық әдебиет
Ежелгі Русьте әулиелердің өмірбаяндары (житие) өте танымал болды, бұл ежелгі Русьтегі әулиелердің, шейіттердің және ғажайыптар жасаушылардың өмірін, істерін және кереметтерін баяндайтын агиография жанрының бір түрі.
Very popular in ancient Rus' were the lives of saints (zhytie), a kind of genre of hagiography that describes the life, deeds and miracles of ancient Rus' saints, martyrs and miracle workers.