Кіріспе

Кремль қабырғасы некрополі – Мәскеудегі Қызыл алаңда, Кремль қабырғасының жанында орналасқан, бұрынғы Кеңес Одағының ұлттық зираты. Мұнда жерлеу 1917 жылдың қараша айында басталды, сол кезде Мәскеу большевиктік көтерілісінде қаза тапқан 240 большевик жақтасы бұқаралық қабірге жерленді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл жерлеу орны біртіндеп әскери және азаматтық құрметтің орталық орнына айналды. Оның ортасында 1924 жылы ағаштан салынған, ал 1929-30 жылдары граниттен қайта салынған Ленин мавзолейі орналасқан. 1921 жылы Қызыл алаңда соңғы жаппай жерлеуден кейін, жерлеу рәсімдері әдетте мемлекеттік деңгейде өткізіліп, ең жоғары құрметке ие саясаткерлер, әскери басшылар, ғарышкерлер және ғалымдар үшін соңғы құрмет ретінде сақталды. 1925-1927 жылдары жерге көму тоқтатылды, енді жерлеулер Кремль қабырғасының ішінде, өртеліген күлді жерлеу рәсімі түрінде жүзеге асырылды. Жерге көму 1946 жылы Михаил Калининнің жерлеуімен қайта жаңғыртылды. Кремль қабырғасы – Кеңес Одағының көрнекті тұлғаларының де-факто соңғы бейіті болды. Мұнда жерлену Кеңес азаматтары үшін мәртебелің белгісі саналды. Қызыл алаңдағы ардагерлерді жерлеу дәстүрі 1985 жылдың наурыз айында Бас хатшы Константин Черненконың жерлеуімен аяқталды. Кремль қабырғасы некрополі 1974 жылы қорғалатын ескерткіш ретінде тағайындалды. Кеңес Одағының тарағаннан кейін, Ресей Федерациясының және көптеген бұрынғы кеңестік мемлекеттердің азаматтары Кремль қабырғасындағы ұлттық батырларға құрмет көрсетуді жалғастыруда.

1917-1927 жылдардағы жерлеулер

1917 жылғы Қазан төңкерісі мен 1927 жылғы маусым аралығында Кремль қабырғасының сыртындағы Сенат және Никольская мұнаралары арасындағы аумақ социалистік революцияға немесе большевиктер ісіне белгілі бір дәрежеде үлес қосқан адамдардың жаппай және жекелеген жерлеулері үшін пайдаланылды. Бұл қатарға соғыста қаза тапқан қарапайым сарбаздар, Азамат соғысының құрбандары, большевиктерге қарсы күресте қаза тапқан милиция қызметкерлері және белгілі большевиктік саясаткерлер, сондай-ақ жаңа советтік қоғамды құрумен байланысты тұлғалар кірді. 1917–1927 жылдарға дейінгі жерлеу учаскелері қазіргі уақытта 15 ландшафтық қабірге ұйымдастырылған, ал жерленгендердің есімдері қара мәрмәр тақташаларға жазылған. Кесте: 1917–1927 жылдар аралығында Қызыл алаңдағы жерлеулер тізімі (қабір бойынша)
Қабір атауы
No 1 А. И. Ванторин, П. Г. Тяпкин, И. С. Еров, Х. М. Снегирев, Владимир Загорский (1919), А. Николаева, И. М. Игнатова, М. Волкова, С. Арафошин, С. Гориунов, И. Дудинский, Х. Звонов.
No 2 И. Зимин, И. Иванов, С. Кокорев, А. Косарев, Н. Н. Кропотов, А. Н. Халдина, Г. В. Титов, Марк Мокряк (1919), П. Коспианик, В. Крашенильников, А. Лешиков, Ф. Лизенко.
No 3 Антон Хорак (1918), Ф. Лысенков, И. Петухов, В. Романов, Г. Н. Разорепов Никитин, Александр Сафонов (1919), Х. Колбин, А. Л. Краш, М. Рыжев, А. Смирнов, Ф. Сologudinov, Х. Соплиаков.
No 4 С. Федоров, С. Хохлов, С. Цыпляков, В. Шефаревич, Вадим Подбельский (1920), Александр Кучутенков (1918), И. М. Вальдовский, Егор Швырков, Николай Приямиков, Ф. Дроздов, Д. Есулов, Г. В. Томский.
No 5 А. А. Сухарев, Г. Л. Елагин, И. Г. Степачев, Инесса Арманд (1920), Джон Рид (1920), Иван Русаков (1921), Семен Пекалов (1918), Х. Стефанович, К. Вольский, Х. Тараев.
No 6 Виктор Ногин (1924), Лев Карпов (1921), Виталий Ковшов (1920), Василий Лихачев (1924), Ван Чжан.
No 7 Д. М. Воровская, Вацлав Воровский (1922), Нариман Нариманов (1924), Петр Войков (1927), Антон Станкевич (1919), П. А. Засухин, Д. И. Юдичев, С. П. Капелин, И. В. Котов.
No 8 П. П. Шербаков, Павел Андреев (1917), А. А. Киреев, М. Драудын, Иван Хомяков (1920), Михаил Янышев (1920), Л. А. Лисинова, Иван Смильга (1918), В. Е. Морозов, С. А. Ширияев, Л. Ф. Михайлов.
No 9 А. П. Сапорошез, Яков Бочаров (1920), А. Т. Тимофеев, Аугуста Асен (1920).
No 10 Г. Тимофеев, А. А. Инушев, И. Гавриков, М. Т. Усольцев.
No 11 Т. А. Баскаков, С. В. Владимиров, Т. Ф. Неделькин, Н. Р. Трунов, В. Е. Воитович.
No 12 А. Сахаров, Федор Сергеев (1921), Е. Н. Силунов, А. П. Воронов, И. А. Назаров, Г. А. Скворцов.
No 13 Иван Жилин (1922), Иван Константинов (1921), Валериан Абаковский (1921), Пол Фриман (1921).
No 14 О. Вевер, О. К. Вирземнек, И. Е. Цвейнк, Генрих Цвейнк (1919), Ефим Афонин (1922), Отто Струпат (1921), Оскар Хеллбрюк (1921), Джон Уильям Хьюлетт (1921), Александр Квардаков (1918), Х. Степанов.
No 15 Александр Гадомский (1918), Феликс Барасевич (1918).

1917 жылғы жаппай қабірлер

1917 жылдың шілдесінде Ресейдің Солтүстік майданының жүздеген сарбаздары бүлік шығару мен дезертирлік айыбымен тұтқындалып, Даугавпилс (бұрынғы Двинск) бекінісіне қамалды. Кейін 869 Двинск тұтқыны Мәскеуге жеткізілді. Мұнда тұтқынға алынған сарбаздар аштық жариялады; оларға көрсетілген халықтық қолдау қала көлеміндегі көтеріліске ұласуы мүмкін еді. 22 қыркүйекте 593 тұтқын босатылды, ал қалғандары Қазан революциясына дейін түрмеде қалды. Босатылған сарбаздар, жиынтығында «Двинцы» деп аталды, Замоскворечье ауданында біріккен күш ретінде қала тұрғындары арасында қалды және биліктегі Уақытша үкіметке ашық қарсы болды. Қазан революциясынан кейін Двинцылер Мәскеудегі большевиктердің соққы күштеріне айналды. 27-28 қазан күндері түнгі уақытта Тверская көшесіне қарай бет алған шамамен екі жүз сарбаздан тұратын отряд, Қызыл алаңдағы Мемлекеттік тарихи мұражай жанындағы адал күштермен кездесті. Соқтығысу кезінде 70 «Двинцы», оның ішінде рота командирі Сапунов баррикадаларда қаза тапты. Келесі күні полковник Константин Рябцев басқаратын адал күштер Кремльді басып алды. Олар Кремль Арсеналы қабырғасының жанында бас берген қызыл сарбаздарды атып өлтірді. Большевиктер Кремльді шабуылдағанда тағы да қызыл сарбаздар қаза тапты, бірақ 2-3 қараша түнде олар бақылауға ие болды. Көшедегі шайқастар мыңға жуық адамның өмірін қиғаннан кейін баяулады, ал 4 қарашада жаңа большевиктік үкімет олардың қаза тапқандарын Кремль қабырғасының жанындағы Қызыл алаңға жерлеу туралы жарлық шығарды, олардың көпшілігі сол жерде қаза тапқан еді. Бізге осы кең жайдан дауыстар, соқа мен қашаудың шуы жетті. Біз көлден өттік. Қабырғаның негізінде топырақ пен тас үйіліп жатты. Осы үйірмелерге көтеріліп, онда жүздеген сарбаздар мен жұмысшылар үлкен оттың жарығында тереңдігі он-он бес метр, ұзындығы елу метр болатын екі үлкен шұңқырды қазып жатқанын көрдік. Бізбен жас студент неміс тілінде сөйлесті. "Бауырластық қабір", - деді ол. – Джон Рид, «Дүниеді дүр сілкіндірген он күн». 10 қарашада Сенат және Никольская мұнаралары арасындағы жаппай қабірлерге барлығы 238 қаза тапқан адам жерленді (Джон Рид 500 деп қате айтады); сондай-ақ «Двинцы» күшінің құрметіне аталған Двинцев көшесі. Адал күштер өздерінің қаза тапқандарын жұрт алдында жерлеуге рұқсат алды. Бұл жерлеу Кремльге жақын орналасқан ескі Мәскеу мемлекеттік университетінің ғимаратынан басталды; отыз жеті қаза тапқан адам сол кездегі қала сыртындағы Сокол ауданындағы Всехсвяцкое зиратына (қазір бұзылған) жерленді.

Мавзолей, 19241961 жыл

Владимир Ленин 1924 жылғы 21 қаңтарда инсульттан қайтыс болды. Оның денесі Одақтар үйінің бағаналы залында жатқанда, Политбюро оның жесірі мен бауырларының қарсылығына қарамастан, бастапқыда қырық күн сақтау жолдарын талқылады. Иосиф Сталин Кремль қабырғасының ішінде Лениннің балсамаланған денесіне арналған қорған орнату туралы нұсқау берді, ал 27 қаңтарда Лениннің табыты бір күнде салынған уақытша ағаш қорғанға орналастырылды. (Шетелдіктерге 3 тамызда кіруге рұқсат берілді). Жаңа, тұрақты мавзолей салу конкурсы 1926 жылғы сәуірде жарияланды; Алексей Щусевтің жеңімпаз дизайны 1929 жылғы шілдеде басталып, он алты айда аяқталды. Содан бері мавзолей мемлекеттік шерулер кезінде үкіметтік қарау тұрағы ретінде қызмет етеді. Ленин қабірінің шыны саркофагын 1959 және 1969 жылдары келушілер екі рет бұзған, нәтижесінде оқтан қорғалған шыны қаптама орнатылды. Ол екі рет, 1963 жылы, террористтің жалғыз құрбаны болған кезде бомбаланды. Ресей Православие Шіркеуінің (Ресейден тыс) Ресейге жеке тұлға культін таратуды және Лениннің денесін жерлеуді талап етіп өтініш білдірді, осы арқылы "20 ғасырдың басты қудалаушысы мен жазалаушысының қалдықтарынан Қызыл алаңды тазартамыз" деді, бірақ Ресей Православие Шіркеуі бұл мәселеге қатыспады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша Лениннің денесі 1941-1945 жылдары Тюменьге эвакуацияланған кезеңді қоспағанда, мавзолейде сақталып тұр.

Сталиннің мумиясы

Иосиф Сталиннің қайтыс болғаннан кейін екі күн өткен соң, Политбюро оның денесін Мавзолейде көрсетуге қатысты жарлық шығарды; ол 1953 жылдың қараша айында Ленин мен Сталиннің қасында ресми түрде қайта ашылды. 1953 жылдың наурыз айында бекітілген, бірақ ешқашан іске асырылмаған тағы бір жоспар Ленин мен Сталиннің денелерін көшіруге арналған пантеон құрылысын көздеген. Бұл шешім Коммунистік партияның 22-ші съезімен мақұлданды. 1961 жылдың 31 қазанында Мавзолей шапшаң түрде фанерамен жабылды. Қызыл алаң 7 қарашадағы әскери шеруге дайындық үшін әдеттегідей жабылды. Сталиннің денесі Мавзолейдің артында бетон блоктармен қапталған терең қабірге асығыс түрде қайта жерленді; бұл рәсімге тек Николай Шверник басқаратын мемлекеттік комиссия қатысты. Николай Томский жасаған Сталиннің қазіргі қабірі 1970 жылдың маусым айында орнатылды.