Вена орталық зираты

Кіріспе

Венадағы зират, Австрия

Вена орталық зираты (Wiener Zentralfriedhof) – дүние жүзіндегі ең көп жерленгендері бар ең ірі зираттардың бірі, және Венаның шамамен 50 зиратының ішінде ең танымал зират. Зираттың атауы оның географиялық орналасуын емес, Венаның ең үлкен зираты ретіндегі маңыздылығын көрсетеді, себебі ол Австрия астанасының орталығында емес, оңтүстік шетінде, Симмеринг сыртқы қалалық ауданында орналасқан.

Тарих және сипаттама

Көптеген басқалардан айырмашылығы, Вена орталық зираты баяу дамыған жоқ. 1863 жылы Венада жаңа, үлкен зират құру туралы шешім қабылданды, себебі индустрияландыруға байланысты қала халқының саны қазіргі қоғамдық зираттар жеткіліксіз болатындай деңгейге жетеді деп күтілді. Қала басшылары сол кездегі Аустрия-Венгрия империясының астанасы Венаның ХХ ғасыр соңына қарай төрт миллионға жуық тұрғынға ие болатынын болжады, өйткені 1918 жылы империяның құлауы ешкімге көрінбеді. Қалалық кеңес қала шекарасынан алыс, ұзақ уақытқа жеткілікті болатын аумақты белгіледі. 1869 жылы Симмерингтегі тегіс жердің болашақ Орталық зират орны болып шешілді. Зират 1870 жылы жобаланды; Франкфурт ландшафт сәулетшілері Карл Йонас Милиус және Альфред Фридрих Блунчлидің жобалары бойынша, олар өз жобалары үшін «ауырдан кереметке» (per angusta ad augusta) марапаты алды. Зират 1874 жылы Барлық Әулиелер күнінде ашылды. Алайда, зиратты қасиеттендіру келіспеушіліктер тудырды: жаңа зираттың конфессияаралық сипаты – әртүрлі дін өкілдерінің бірге жерленуі – әсіресе Рим-католик шіркеуінің консервативті топтарында қатты қарсылыққа ұшырады. Бұл дау қала жаңа зиратты ресми түрде католиктермен ашпақ емес екенін, бірақ еврей бөлімін салуға айтарлықтай қаржы бөлгенін жариялағанда одан да күшті болды. Ақырында, топтар келісімге келді, нәтижесінде католик өкілдері Орталық зиратты шағын рәсіммен ашты. Көпшілікке көрсетпеу үшін, жаңа зират 1874 жылғы 31 қазанда таңертең барон Каетан фон Фельдер және кардинал Жозеф Отмар Раушер ашып, даудың ширығуына жол бермеді. Орталық зираттың ресми ашылуы келесі күні өтті. Алғашқы жерленген Якоб Зелцер болды, содан кейін сол күні тағы 15 адам жерленді. Якоб Зелцердің қабірі әлі күнге дейін зират қабырғасындағы әкімшілік ғимаратқа жақын жерде сақталған. Зират 330 000 қабірден тұрады, онда шамамен 3 миллион адамның мәйіті бар, күніне 25 жерлеуге дейін жасалады. Ол сондай-ақ Гамбургтегі Ольсдорф зиратынан кейін Еуропадағы ең үлкен зират болып табылады, ол жер ауданы бойынша Еуропадағы ең ірісі. Веналық әзіл бойынша Орталық зират «Зюрихтің жартысы, бірақ екі есе көңілді» (Halb so groß wie Zürich – aber doppelt so lustig ist der Wiener Zentralfriedhof!). Зираттың басты қақпасының қарсысында, Симмерингер Хауптштрассе арқылы Фейерхолле Симмеринг орналасқан, Венаның алғашқы крематорийі, ол 1922 жылы Клеменс Холцмейстердің жобасымен шығыс бекінісі стилінде салынған. Әулие Карл Борромео зират шіркеуі – зираттың орталық шіркеуі. Бұрын ол доктор Карл Люгер еске алу шіркеуі (Karl Lueger Gedächtniskirche) деп аталған, өйткені Венаның бұрынғы мэрінің мәйіті бас алтартастың астында орналасқан. Бұл модерн стиліндегі шіркеу 1908–1910 жылдары Макс Хегеле салды. Аустрия президенттерінің мазарлары шіркеудің алдында орналасқан. Жерлеу ордасы саркофагтың астында орналасқан, оның қабырғалары ыдыс-аяқ немесе табыттар қойылатын нишалармен қапталған дөңгелек бөлмеге апаратын баспалдақтар бар. 2023 жылғы 1 қарашада белгісіз вандалдар еврей бөлімінің сыртқы қабырғаларына бір түн ішінде свастикалар сызып, өрт қойды. Салтанатты залдың кіреберісі 1938 жылғы «Кристалл түні» погромынан кейін нацистер жасағаннан бері алғаш рет өртенді, бірақ ешкім зардап шеккен жоқ. Бұл шабуылды Австрия канцлері Карл Нехаммер айыптады.

Unlike many others, the Vienna Central Cemetery is not one that has evolved slowly. The decision to establish a new, big cemetery for Vienna came in 1863 when it became clear that – due to industrialization – the city's population would eventually increase to such an extent that the existing communal cemeteries would prove to be insufficient. City leaders expected that Vienna, then capital of the large Austro Hungarian Empire, would grow to four million inhabitants by the end of the 20th century, as no one foresaw the Empire's collapse in 1918. The city council therefore assigned an area significantly outside of the city's borders and of such large dimension, that it would suffice for a long time to come. They decided in 1869 that a flat area in Simmering should be the site of the future Central Cemetery. The cemetery was designed in 1870; according to the plans of the Frankfurt landscape architects Karl Jonas Mylius and Alfred Friedrich Bluntschli who were awarded for their project per angusta ad augusta (from dire to sublime). The cemetery was opened on All Saints' Day in 1874. However the consecration of the cemetery was not without controversy: the interdenominational character of the new cemetery – the different faith groups being interred on the same ground – met with fierce resistance, especially in conservative circles of the Roman Catholic Church. This argument became even more aggressive when the city announced that it did not want an official Catholic opening of the new cemetery – but gave a substantial amount of money toward the construction of a segregated Jewish section. In the end, the groups reached an agreement resulting in the Catholic representatives opening the Central Cemetery with a small ceremony. Due to refraining from having a large public showing, the new cemetery was inaugurated almost unnoticed in the early morning of 31 October 1874 by Vienna Mayor Baron Cajetan von Felder and Cardinal Joseph Othmar Rauscher to avoid an escalation of the public controversy. The official opening of the Central Cemetery occurred the following day. The first burial was that of Jacob Zelzer, followed by 15 others that day. The grave of Jacob Zelzer still exists near the administration building at the cemetery wall. The cemetery spans with 330,000 gravesites containing around 3 million deceased, and up to 25 burials daily. It is also the second largest cemetery, after the of Hamburg's Ohlsdorf Cemetery, which is the largest in Europe by land area. A Viennese joke has it that the Central Cemetery is "half the size of Zürich, but twice as much fun", (Halb so groß wie Zürich – aber doppelt so lustig ist der Wiener Zentralfriedhof!). Opposite the cemetery's main gate, across Simmeringer Hauptstrasse, is the Feuerhalle Simmering, Vienna's first crematorium, which was built by Clemens Holzmeister in 1922 in the style of an oriental fortress. St. Charles Borromeo Cemetery Church is the central church of the cemetery. It used to be called Dr. Karl Lueger Gedächtniskirche (Karl Lueger Memorial Church) because of the crypt of the former mayor of Vienna below the high altar. This church in Art Nouveau style was built in 1908–1910 by Max Hegele. The crypt of Austrian presidents is situated in front of the church. The burial vault is located beneath the sarcophagus, with stairs leading down to a circular room whose walls are lined with niches where urns or coffins can be interred. On 1 November 2023, unidentified vandals set a fire and sprayed swastikas on external walls overnight in the cemetery's Jewish section. The entrance lobby to a ceremonial hall was burned for the first time since the 1938 Kristallnacht pogrom by the Nazis, but there were no injuries. The attack was condemned by Austrian Chancellor Karl Nehammer.

Еренгрейбер

Алғашқыда қала орталығынан қашықтығы салдарынан зират танымал болмады. Бұл билікті оны көбірек қызықтырудың жолдарын іздеуге мәжбүр етті: Сондықтан туристерді тарту мақсатында құрметті қабірлер (Ehrengrab) орнатылды. Орталық зиратта Людвиг ван Бетховен мен Франц Шуберт сияқты көрнекті тұлғалар жерленген, олар 1888 жылы "Веррингер Остфридхофтан" Орталық зиратқа көшірілді; Иоганн Брамс; Антонио Сальери; Иоганн Штраус II және Арнольд Шенберг. Вольфганг Амадей Моцартқа құрмет ретінде, ол жақын жердегі Сент-Маркс зиратына жерленгендіктен, кенотаф орнатылған.

Конфессияаралық сипаты

Католиктік бөлімнен басқа, зиратта протестанттық зират (1904 жылы ашылған) және екі еврей зираты бар. 1863 жылы құрылған ескісі, «Кристалл түні» кезінде нацистер тарапынан қиратылса да, шамамен 60 000 қабір сақталған. Зират тізілімінде 2011 жылдың 10 шілдесіне қарай 79 833 еврей жерленгені көрсетілген. Ротшильдтер отбасы және жазушы Артур Шницлердің қабірлері осында орналасқан. Екінші еврей зираты 1917 жылы салынды және бүгінгі күнге дейін қолданыста. 2007 жылдың 21 қарашасына қарай жаңа бөлімде 58 804 еврей жерленген. 2012 жылдың 29 маусымында екі еврей бөлімінде 43 еврей қабірінің зардап шеккені анықталды – қабір тастары мен плиталар құлатылып, зақымдалған. Бұл антисемиттік акт деп саналады. 1876 жылдан бері мұсылмандар Венаның Орталық зиратына жерленген. Өлгендер Австрия заңнамасына сәйкес, исламдық дәстүрге қарамастан, табутта жерленеді. Ислам дін қоғамының жаңа зираты Лисингте 2008 жылдың 3 қазанында ашылды. Зиратта орыс православиелік жерлеу орындары (Қасиетті Лазар шіркеуі, 1894) және түрлі шығыс православиелік шіркеулерге арналған учаскелер бар. 1869 жылдан бері грек православиелік қауым мүшелері 2-ші қақпадан батысқа қарай, аркадаларға жақын 30 А бөлімінде жерленген. Румын православиелік қауымы 3-ші қақпаның жанында, 38-бөлімде, ал болгар православиелік шіркеулерінің мүшелері де сол жерде орналасқан. Серб православиелік қауымы 3-ші қақпаға жақын 68 Б және 69 С бөлімдерінің бөліктерін алды. 27 А бөлімінде копт православиелік шіркеуінің қабірлері бар. Шығыс жағындағы протестанттық бөлім Австриядағы евангелиелік протестанттық шіркеудің екі конфессиясының – Аугсбургтік жақтас (Evangelische Kirche Augsburger Bekenntnis) және Гельветтік жақтас (Evangelische Kirche Helvetisches Bekenntnis) шіркеулерінің пайдалануына арналған. Зират 1904 жылдың 14 қарашасында Евангелиелік протестанттық шіркеудің президенті доктор Рудольф Францтың қатысуымен салтанатты түрде ашылды. Зират 1926, 1972 және 1998 жылдары кеңейтілді. Протестанттық бөлімде 6000 қабір және 300 отбасылық мазар бар. Зират аумағында 300 орындық Heilandskirche шіркеуі орналасқан, ол зират шіркеуі ретінде қызмет етеді. Шіркеу пастор Рудольф Моральли тарапынан бағышталды. Шіркеу апсидасындағы рередос және алтарь мүсінші Йозеф Грюнхут жасаған айқышпен әшекейленген. 2000 жылы 3-ші қақпаның жанында 35 Б бөлімінде сәбилер зираты ашылды, онда өлі туған нәрестелер, кішкентай балалар және белгілі бір бойға дейінгі балалар жерленеді. Еуропадағы алғашқы будда зираты 2005 жылдың мамыр айында Венаның Орталық зиратында құрылды. Бұл мақсат үшін зираттың бір бөлігі арнайы бөлінді, ортасында ступа орналасқан және тибеттік монах тарапынан бағышталды. Жаңа Анатомиялық мемориал 2009 жылдың 5 наурызында Вена медицина университетінің Анатомия институтының және ғылымға денелерін сыйлаған адамдардың жерленуі үшін 26-бөлімде ашылды. Австриядағы Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі 2009 жылдың 19 қыркүйегінде Вена Орталық зиратында мормондық қайтыс болғандар үшін арналған гектар көлеміндегі учаскенің бағышталуын тойлады.

In addition to the Catholic section, the cemetery houses a Protestant cemetery (opened 1904) and two Jewish cemeteries. Although the older of the two, established in 1863, was destroyed by the Nazis during the Kristallnacht, around 60,000 graves remain intact. Cemetery records indicate 79,833 Jewish burials as of 10 July 2011. Prominent burials here include those of the Rothschild family and that of the author Arthur Schnitzler. The second Jewish cemetery was built in 1917 and is still in use today. There were 58,804 Jewish burials in the new section as of 21 November 2007. Officials discovered the desecration of 43 Jewish graves in the two Jewish sections on 29 June 2012, allegedly as an anti Semitic act – the stones and slabs were toppled or damaged. Since 1876, Muslims have been buried at Vienna's Zentralfriedhof. The dead are buried according to Austrian law, in a coffin, in contrast to the Islamic ritual practice: burial in a shroud. The opening of the new Islamic cemetery of the Islamic Faith Community took place on 3 October 2008 in Liesing. The cemetery also contains Russian Orthodox burial grounds (Saint Lazarus chapel, 1894) and plots dedicated for the use of various Eastern Orthodox churches. Since 1869, members of the Greek Orthodox community have been buried in Section 30 A, just west of Gate 2, near the arcades. The Romanian Orthodox community is near Gate 3 in Section 38 as are members of the Bulgarian Orthodox churches. The Serbian Orthodox community received portions of Sections 68 B and 69 C, near Gate 3. Section 27 A contains the tombs of the Coptic Orthodox Church. The Protestant section on the east side is dedicated for the use of both confessions parts of the Evangelical Protestant church in Austria, the Lutheran A. B (Evangelische Kirche Augsburger Bekenntnis) and Calvinist H. B (Evangelische Kirche Helvetisches Bekenntnis). The cemetery was inaugurated in the presence of the President of the Evangelical Protestant Church, Dr. Rudolf Franz on 14 November 1904. The cemetery was expanded in 1926, 1972 and 1998. The Protestant section consists of 6,000 graves and 300 family vaults. There is a 300 seat church named Heilandskirche on the cemetery ground which serves the purpose of a cemetery chapel. The church was consecrated by Pastor Rudolf Morally. The reredos and the altar on the apse of the church is ornamented with a crucifix by sculptor Josef Grünhut. In 2000, a Baby burial ground opened in Section 35 B near Gate 3 where stillborn infants, dead babies, and young children up to of height are interred. Europe's first Buddhist cemetery was established in the Vienna Central Cemetery in May 2005. An area of the Central Cemetery has been set aside for this purpose centered around a stupa, and was consecrated by a Tibetan monk. The new Anatomy Memorial opened in Section 26, on 5 March 2009, for interments of the Institute of Anatomy of the Medical University of Vienna and for the people who donated their bodies to science. The Church of Jesus Christ of Latter day Saints in Austria celebrated the dedication of a hectare sized plot set apart for the Mormon deceased in the Vienna Central Cemetery, on 19 September 2009.

Қол жеткізу

Жеке көліктер жыл бойы 1 қараша (Барлық Әулиелер күні) күнінен басқа барлық күндері зират аумағына кіруге рұқсат етіледі, бірақ олар жол төлемі төлеуі керек. 1 қарашада көптеген келушілер болғандықтан жеке көліктерге рұқсат жоқ. Зират ішінде бірнеше аялдамасы бар қоғамдық "зират автобусы" (106 маршрут) қатынайды. 1901 жылы ескі Симмеринг ат трамвайы Шварценбергплацтан Орталық зиратқа дейін жүретін электр трамвайымен алмастырылды және 1907 жылы "71" (der 71er) деп қайта нөмірленді; ол қоғамдық көлікпен зиратқа барудың ең танымал маршруты болып табылады. Вена S Bahn (қала маңындағы метро темір жолы) "Zentralfriedhof" аялдамасы зираттың ескі еврей бөлігіне жақын орналасқан. Зиратқа ең жақын метро аялдамасы - "Simmering" (Вена U Bahn, U3 желісі), зираттан шамамен.

Мәдени сілтемелер

Зират – Гарри Лаймның "Үшінші адам" фильмінің басында және соңында өткен жалған және нақты жерлеу орны. Музыкант Вольфганг Амброс 1975 жылы "Es lebe der Zentralfriedhof" ("Орталық зират гүлденсін") әні арқылы зираттың ашылғанына 100 жыл толуын белгіледі.