Кіріспе

Әр түрлі үрмелі аспаптарда дыбыс шығару үшін қолданылатын қамыс түрі. Жалғыз қамыс аспаптарында ауа бір қамыс тіліне бағытталып, ол ауыздыққа соғылып дыбыс тудырады. Ал қос қамыс аспаптарында екі қамыс тілі бір-біріне соғылып дыбыс шығарады. Қос қамыс тілі толық ашық болған аспаптарда, ауа ағынын ойнаушының ерін қозғалысы арқылы қамыстың жоғарғы, төменгі және бүйір жақтарынан басқаруға болады. "Қос қамыс" термині қос қамыс тілін пайдаланатын аспаптар класын да білдіруі мүмкін.

Құрылымы мен өлшемдері

Қамыстың мөлшері мен пішіні қос қамысты аспаптың түріне байланысты, олар конустық және цилиндрлік екі топқа бөлінеді. Аспаптардың тіпті бір отбасында да, мысалы, гобой отбасында, гобойге арналған қамыс, ағылшын мүйізіне (cor anglais) арналған қамыстан мүлдем өзгеше болады. Гобой қамысының ені әдетте 7 мм, ал фагот қамысының ені 13,5–15,9 мм аралығында болады. Қамыстың ені оның дыбысына және жауап беру қабілетіне әсер ететіндіктен, қамыс жасаушылар қалаған нәтижеге жету үшін үнемі тәжірибелер жүргізеді. Қамыстың ұзындығы, негізінен, дыбық биіктігіне әсер етеді, бірақ әртүрлі оркестрлер әртүрлі жиіліктерге бөлшектенгендіктен, ол әлемдік деңгейде біркелкі емес. Ағылшын мүйізі және контрафагот сияқты қосымша қос қамысты аспаптардың өз өлшемдері бар, олар ойнаушының талаптарына байланысты өзгереді.

Материалдар

Еуропалық аспаптардың қамыстарын жасау үшін көбінесе Францияның оңтүстігінде өсетін сулы-батпақты қамыстар түрінен – Арундо донакс қамысы қолданылады. Еуропалық емес аспаптардың қамыстарын ұқсас сулы алқаптардың шөптерінен, бамбуктан немесе жас пальма жапырақтарынан жасауға болады. Мысалы, Жапонияның хичирики аспабының қамысы таудың ащы бамбугынан немесе Phragmites australis-тен жасалуы мүмкін, соңғысы Арундо донакс-тан жұмсақ болады. Жұмсақ материалдар қолданылғанда, қамысқа қабаттар қосу оның беріктігін арттырып, сонымен қатар серпімділігін сақтай алады; мысалы, Мьянманың хне қамысы пальмира пальмасының жапырақтарынан алты қабатқа дейін жасалуы мүмкін, бұл екі қамысты күрделі алты қамысқа айналдырады. Сонымен қатар, полипропилен сияқты синтетикалық материалдардан да қамыс жасауға болады, олар температура мен ылғал өзгерісіне төзімді болғандықтан ұзақ қызмет етеді. Дегенмен, оның дыбыс сапасы нағыз қамыстан жасалған қамыстың дыбысынан өзгеше болғандықтан, синтетикалық қамыстарды кәсіби музыканттар жиі пайдаланбайды.

Мысал: Багбан

Фаготқа арналған қамыстар үшін, қамыс түтіктері алдымен бойымен жарылады, содан кейін қақпақ машинасы арқылы белгілі бір қалыңдыққа дейін қазылады. Таңдалған қамыс бөлігі жалпақ пішіндегі құралмен кесіледі, ал ортаңғы бөлігі ағаштан жасалған дөңгелек және сыпыру пышағы сияқты қарапайым профильдеу құралымен немесе жазық пышақтары және қамысты ұстауға арналған цилиндрлі бөлігі бар күрделі машиналармен жұқартқышпен (профильделеді). Қамыстың пішінделмеген ұшы мандрельдің көмегімен түтікке айналдырылып, стратегиялық түрде орналастырылған үш (немесе кейбір қамыс жасау техникаларында төрт) сыммен байланады. Үшінші сымға жіптен жасалған орама қосылады. Ол қамысты ұстауға арналған, өткір сым емес, ыңғайлы тұтқаны қамтамасыз етеді. Қатталған ұшы кесіледі, бұл қалампалардың дірілдеуіне мүмкіндік береді, ал қалампаның ішкі жағын, қалампа өлшемдеріне сәйкес түтікті дәл аяқтау үшін кеңейткішпен, ал сыртқы жағын (қалампасын) қамыс сыпыру пышағымен немесе ұш профильдегішімен соңғы түзетулер жасалады. Содан кейін қамыс фаготтың қақпағына орнатуға дайын. Фагот қамысының ұшынан басталатын бөліктері: ұшы, қалампасы, мойны (профильделген қамыстың аяқталып, тамақ басталатын жері), тамағы, 1-ші сым, 2-ші сым (тамақ аяқталып, түтік басталатын жері), 3-ші сым және артқы бөлігі (түтік аяқталатын жері).

Мысал: Обой

Обоэ аспаптарының қос қамысты құрылысы принципінде ұқсас: фагондағы қамыстар сияқты, олар ұшында жарық қалдырылған екі қамыстан тұрады. Дегенмен, обоэде бұкал болмағандықтан, қамысты металл түтікке (тіреуге) бекіту қажет. Тіреудің төменгі жартысы әдетте тақтайшамен оралады. Содан соң тіреу обоэдің жоғарғы жағындағы тесікке салынады.

Дайын қамыс

Ойыншылар қамысты дайын күйде немесе әр түрлі даму сатыларында – мысалы, жартылай сырылған, қамыстың бастамасы немесе штепсельдер мен қамысты бөлек сатып ала алады. Қамыс бірнеше түрінде сатылады: түтіктер, қазылған, қазылып пішінделген немесе қазылып пішінделген және профильделген. Фагот қамысын сатып алу алдында профильдеуге де болады. Сондай-ақ, штепсельдер мен пішіндеу құралдарына қатысты көптеген таңдаулар бар, олардың барлығы да қамыстың дыбыс сапасына әсер етеді.

Қамыс ауытқуы

Қамыстың құрастырылуындағы көзге көрінбейтін шағын айырмашылықтар да қамыстың шығаратын дыбысына елеулі әсер ете алады. Сондықтан, кәсіби қос қамысты ойнаушылар өзі орындайтын репертуарға сай келетін дыбысты қамысты жасау үшін аса мұқият шеберлікпен жұмыс істеуі керек. Бұл ретте, ойнаушы жетекші ме, бөлімшелік ме, немесе қамыс концерт бағдарламасының барлық бөліміне жарай ма деген мәселелер де ескеріледі. Қоршаған ортаның факторлары, мысалы ылғал мен температура да қос қамыстың өнімділігіне әсер етеді. Осы себепті, қос қамысты музыканттар қамысты жиі реттеуге мәжбүр болады. Қамыс жасау мәдениеті елдер, қалалар және жеке адамдар арасында әртүрлі, және қамыс жасаушы әр қамыстың өмірінің өте қысқа екенін қабылдайды. Обоисттер арасында қамыс жасаудың бірнеше ерекше мектептері бар, олардың ішінде американдық және еуропалық мектептер ең танымалдары. Американдық немесе "ұзын скрейп" қамыстарда орталық тірекпен бөлінген, алынып тасталған қамыстан жасалған екі көзге көрінетін "терезесі" болады, ал еуропалық немесе "қысқа скрейп" қамыстарда әдетте бүкіл қамыстың қалыңдығы біртекті және конус тәрізді болады. Американдық қамыстың құрылымы "қараңғы" тембрді жасауға көмектесе алады, ал еуропалық қамыстар "жарық" дыбысты дамытуға мүмкіндік береді.

Ойнау

Екі қамыспен тартатын оркестр аспаптарының барлығы дерлік бірдей әдіспен дыбыс шығарады. Музыканттар қамысты тістерінен сақтау үшін еріндерін тістеріне бүгіп, содан кейін қамыстың жапырақшаларын үрлеу арқылы қозғайды, ал ауыз және жақ бұлшық еттерінің тұрақты микроқозғалыстары арқылы тембр мен биіктікті басқарады. Артикуляция тілмен қамыстың аузын жауып, кейін босату арқылы жасалады, сондай-ақ басқа ағаш үрлемелі аспаптардағыдай, қос тілмен тарту, дірілдетіп тарту және құрқырату сияқты кеңейтілген техникалар қолданылады. Екі қамыспен тарту әдісінің ерекшелігі – аспаптардың өзара және ішіндегі айырмашылығы, еріндердің қаншалықты бүгілгендігі және дыбысты басқаруға жұмсалатын бұлшық еттерде. Обои қамысы еніне қарағанда ұзын болғандықтан, ұшына шоғырланған қысым мен ауыздың екі жағынан күш түсіру қажет, ал фагот қамысымен ойнағанда еріндер сәл иілген және тік боймен дәл келіп тұрмайды. Сол сияқты, армян дудугі еріндерді бүгуді қажет етпейді және ауа ағынын басқару беттің төменгі жағына қарай бөлінеді. Барлық екі қамыспен тартатын музыканттар қамыстың айналасындағы ауыз қуысының пішіні мен қысымын өзгерту арқылы интонацияны басқару үшін ауыздың артқы жағындағы бұлшық еттерін пайдаланады және дамытады.