Кіріспе

Жел аспаптарында ойнау үшін музыканттың ауызын дайындау. Embouchure (/lang//audio=en us embouchure. ogg/'/ɒ//m//b//u/,/ʃ//ʊər/) немесе ерінмен дыбыс табу – жел аспаптарын ойнау кезінде еріндердің, бет бұлшық еттерінің, тілдің және тістердің қолданылуы. Бұл ағаштан жасалған үрмелі немесе қола аспаптың мундштугіне (ауыздыққа) еріндерді қалыпқа келтіруді қамтиды. Бұл сөз француз тілінен шыққан және «ауыз» деген түбірмен байланысты. Дұрыс ауыздық музыкантқа толық диапазонды, анық дыбыспен, бұлшық еттерін шаршатпай немесе зақымдамай ойнауға мүмкіндік береді.

Мыс құлақша

Мыс аспаптарда орындау кезінде дыбыс орындаушының еріндерін ауыздыққа тығыздауы арқылы туындайды. Биіктіктерді өзгерту ішінара ерін пішіміндегі бұлшықеттердің жиырылу деңгейін өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Орындаушының ауаны қалай пайдалануы, жақ және жақ сүйектерінің қысылуы, сондай-ақ тілді манипуляциялауы амбушюрдің жұмысына әсер ете алады. Тиімді амбушюрді сақтау – кез келген мыс аспапшысы үшін маңызды дағды, бірақ оның жеке және ерекше сипаттамалары әртүрлі педагогтар мен зерттеушілердің амбушюрдің дұрыс екендігі және оны қалай үйрету керек деген туралы әртүрлі, тіпті қайшы кеңестер бергенін көрсетеді. Барлық тараптар келісетін бір нәрсе – дұрыс амбушюрдің бір өлшемге сәйкес келмейтіні: тіс құрылымының, еріннің пішіні мен мөлшерінің, жақ сүйегінің пішінінің және жақ сүйегінің бұзылу дәрежесінің және басқа да анатомиялық факторлардың барлығы белгілі бір амбушюр техникасының тиімділігіне әсер етеді. 1962 жылы Филип Фаркас ауа ағынының ауыздық тесігі арқылы түзу ауыздық саңылауының бойымен бағытталуы керек деген гипотезаны ұсынды. Ол ауаны еріндерден өтетін жерде "күшпен төмен бұрудың" логикалық еместігін айтты. Осы мәтінде Фаркас төменгі жақтың сыртқа қарай итерілуін ұсынады, сонда жоғарғы және төменгі тістер бірқатар болады. 1970 жылы Фаркас бұрынғы жазбаларына қайшы келетін екінші мәтін жариялады. 40 қатысушының ішінде 39-ы ауаны әртүрлі дәрежеде төмен бағыттаған, ал біреуі ауаны әртүрлі дәрежеде жоғары бағыттаған. Бұл суреттерде көрінетін төменгі жақтың орны оның бұрынғы мәтінінен де көп өзгеріске ұшырады. Бұл 1942 жылы тромбоншы және мыс педагогы Дональд С. Рейнхардттың жазғандарын растайды. 1972 жылы Рейнхардт ауыздық орналасуы және ауа ағынының жалпы бағыты сияқты сипаттамаларға сәйкес әртүрлі амбушюр үлгілерін сипаттап, белгіледі. Осы мәтінге сәйкес, ауыздықты еріндерінің үстіне жоғары орналастырған орындаушылар ауыздықтың ішіндегі жоғарғы ерініне көбірек ауа бағыттайды, ауаны әртүрлі дәрежеде төмен бағыттайды. Ауыздықты төмен орналастырған орындаушылар ауыздықтың ішіндегі төменгі ерініне көбірек ауа бағыттайды, ауаны әртүрлі дәрежеде жоғары бағыттайды. Орындаушының сәтті болуы үшін ауа ағынының бағыты мен ауыздық орналасуы жеке анатомиялық айырмашылықтарға негізделген болуы керек. Ллойд Лено жоғары және төмен ағынды амбушюрлердің бар екенін растады. Рейнхардттың "пивот" деп атаған құбылысының сипаттамасы мен ұсынымдары одан да даулы болды. Рейнхардттың айтуынша, сәтті мыс амбушюрі орындаушының тістермен бірге ауыздық пен еріндерді жоғары және төмен бағытта бірлік ретінде қозғалтуына байланысты. Орындаушы биіктікке көтерілгенде, ол еріндер мен ауыздықты бірге мұрынға қарай сәл жоғары жылжытады немесе оларды бірге жаққа қарай сәл төмен түсіреді, ал төмендеу үшін кері қозғалысты қолданады. Ойыншының бір немесе екінші пивот бағытын пайдалануы және қозғалыстың орындалу дәрежесі орындаушының анатомиялық ерекшеліктеріне және даму сатысына байланысты. Ауыздықтың орны өзгермейді, бірақ ауыздық жиегі мен тістерге қатысты қатынасы өзгереді. Аспаптың бұрышы тістердің пішініне және жақтың орналасуына сәйкес өзгеруі мүмкін, бірақ көптеген мыс орындаушылары мен мұғалімдердің сенуіне қарамастан, аспаптың бұрышы Рейнхардттың кеңес берген пивот қозғалысын құрамайды. Кейінгі зерттеулер Рейнхардттың бұл қозғалыстың бар екендігі туралы мәлімдемесін растайды және мыс орындаушыларына оны қабылдауды ұсына алады. Джон Фроелих ауыздықтың еріндерге (тік күштер) және қию қысымына (көлденең күштер) қатысты қысымының үш сынақ тобында, студенттік тромбонисттерде, кәсіби тромбонисттерде және кәсіби симфониялық тромбонисттерде қалай жұмыс істегенін сипаттайды. Фроелих симфониялық тромбонисттердің тікелей және қию күштерін ең аз қолданғанын атап өтті және осы үлгіге сәйкес келуді ұсынады. Басқа зерттеулер көрсеткендей, барлық мыс орындаушылар жоғары және төмен қарай амбушюр қозғалысына сүйенеді. Басқа авторлар мен педагогтар бұл қозғалыстың қажеттілігіне күмәнмен қарайды, бірақ бұл көзқарасты қолдайтын ғылыми дәлелдер қазіргі уақытта жеткілікті дамыған жоқ. Кейбір танымал педагогтар амбушюрді пайдалануды аз талдау тұрғысынан үйретуді жөн көреді. Арнольд Джейкобс, көпшілікке танымал туба ұстазы, студенттің ауаны пайдалануына және музыкалық көрініске назар аударуы керек деп санайды, сонда амбушюр өзінен өзі дамиды. Кармин Карузо сияқты басқа да оқытушылар, мыс ойнатушының амбушюрін барлық бұлшықеттерді тепе-теңдікке келтіретін және студенттің уақыт сезіміне назар аударатын координациялық жаттығулар мен жаттығулар арқылы жақсы дамытуға болады деп санайды. Амбушюрді дамытуға қатысты әртүрлі көзқарастарға ие басқа авторлар Луис Маджио, Джефф Смайли, Джером Каллет және Клинт Маклаулин кіреді.

Жүгірткісі бар ауыз

Фаркастың жиынтығы көптеген еріншектің дыбысталу әдістерінің негізі болып табылады. Мендез студенттерге бір ай бойы еріншектің дыбысын шығаруды үйреткен, одан кейін ғана олар керней ойнай бастады және тамаша нәтижелерге қол жеткізді. Мұндай дыбысты тұқымды түкіргендегідей сезіну арқылы, бірақ ауа ағынын үздіріспей сақтап, бастауға болады. Бұл техника ойыншының тым кең апертураны пайдалануына жол бермей, Фаркас әдісін дамытуға көмектеседі.

Стивенс-Костелло аузы

Стивенс-Костелло аузының бастауы Уильям Костелло аузынан тарайды және Рой Стивенс оны одан әрі жетілдірді. Онда екі ерін де сәл ішке қарай жиырылып, бүкіл бойына тегіс тиеді. Ауыздық 40-50% жоғарғы және 50-60% төменгі ерінге орналасады. Тістер шамамен бір-бірінен алшақтап, параллель немесе жақ сәл алға қарай болады. Берілген ауа ағынына қатысты ауыздық қысымы бар. Ауаға және салмаққа дұрыс арақатынасты жаттығу үшін қол жаттығуын жасауға болады, онда музыкант мүйізді қолдың алақанына жатқызып ұстайды, қысып ұстамайды. Еріндер ауыздыққа қойылып, дыбыс шығару үшін мүйіздің салмағы қолданылады.

Маджионың аузы

Көптеген музыканттар қолданатын, кейде джаз музыканттары өте жоғары "шыңғырық" ноталар үшін қолданатын жиырылған амбушюр. Маджионың пікірінше, бұл жүйе кейбір жүйелерге қарағанда шыдамдылықты арттырады. Карлтон Макбет – жиырылған амбушюрдің негізгі жақтаушысы. Маджио жүйесі Луи Маджионың жарақат алып, ойнау мүмкіндігінен айырылуына байланысты пайда болды. Бұл жүйеде музыкант еріндерін созып немесе жиырып (маймыл сияқты) қорғайды. Бұл жиырылу ойыншыларға физикалық кемшіліктерді жеңуге көмектеседі. Сонымен қатар, ол музыкантқа жоғарғы регистрде ұзақ уақыт ойнауға мүмкіндік береді. Жиырылған амбушюр апертураны ашуды жеңілдетеді. Мұны жеңуге көмектесетін жұмсақ жаттығулар бар. Клод Гордон Луи Маджио мен Герберт Л. Кларктың шәкірті болды және осы ұстаздардың идеяларын жүйеледі. Клод Гордон амбушюрді дамыту үшін педальдік тондарды қолданды, бұл тәсілді Маджио мен Герберт Л. Кларк та қолданған. Үшеуі де ауыздың жоғарғы ерініне мундштукты жоғарырақ орналастыру қажеттігін айтты, бұл еріннің еркін дірілдеуіне мүмкіндік береді.

Тілмен басқарылатын ауыз

Жеромо Каллет сияқты жез өнерінің педагогтарының аз бөлігі қолдаған бұл эмбушюра әдісі, осы жүйенің барлық жез орындаушылары үшін ең тиімді тәсіл екендігі туралы пікірлерді қолдайтын жеткілікті зерттеулерге ие емес. Калле әдісін жақтаушылар бұл әдісті 20-шы ғасырдың басындағы көрнекті ұстаздар ұсынған және үйреткен деп санайды. Жан Батист Арбан мен Сент-Жакомның француз тіліндегі екі труба техникасы бойынша кітабы американдық музыканттар пайдалану үшін ағылшын тіліне аударылды. Кейбір деректерге сәйкес, француз және ағылшын тілдерінің айтылу ерекшеліктерінен туындаған түсініспеушілік нәтижесінде, Еуропада кеңінен қолданылатын жез эмбушюра дұрыс түсіндірілмеген. Калле осы эмбушюра техникасындағы айырмашылықты өткеннің ұлы музыканттарының техникалық шеберлік деңгейінде ойнауға мүмкіндік берген себеп деп есептейді. Дегенмен, қазіргі заманғы жез композицияларының күрделілігінің артуы бүгінгі орындаушылардың жез техникасының деңгейі 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы орындаушылардың деңгейімен тең немесе тіпті одан асып түсетінін көрсетеді. Калледің жез эмбушюра әдісі тілдің әрқашан алға қарай және тістердің арасынан шығып тұруынан тұрады. Ауыздың бұрыштары әрқашан бос күйде болады, тек аз ғана ауа қолданылады. Жоғарғы және төменгі еріндер ішке қарай иіліп, алдыңғы тілді ұстап тұрады. Тіл тістерді, содан кейін тамақты кеңінен ашады, бұл үлкен және ашық дыбысқа әкеледі деп есептеледі. Алдыңғы тіл ауыздықтың қысымына қарсы тұрады, төменгі және жоғары ноталар үшін ауа ағынын реттейді және ауыздық қысымынан еріндер мен тістерді зақымданудан немесе жарақаттанудан қорғайды. Осы әдісте тілдің маңызды рөліне байланысты, оны көптеген адамдар "тілмен басқарылатын эмбушюра" деп атайды. Бұл техника кішкентайрақ ауыздықты және үлкен диаметрлі аспаптарды пайдалануға мүмкіндік береді. Нәтижесінде интонация жақсарады және ойнаушының диапазонындағы гармониялық байланысты ноталар күшейеді.

Флейтаның аузы

Кәсіби флейташылар түрлі көлденең флейта саңылауларын қолданады, бірақ ең табиғисы толық симметриялық болып келеді, ауыз бұрыштары босаңсыған (яғни, күлімдемейді), ал төменгі ерін саңылау тесігінен қысқа арақашықтықта орналасқан. Дегенмен, симметриялы немесе орталыққа дәл келген соққы тесігін жасаудың өзі мақсатқа сай емес екенін атап өткен жөн. Шындығында, француз флейташысы Марсель Мойс симметриялық саңылаумен ойнаған жоқ. Соңғы үрленетін шиао, кавал, шакухачи және хочику флейталарына ерекше қиын саңылаулар қажет, кейде ешбір дыбыс шығармас бұрын көптеген сабақтар талап етіледі. Саңылау – дыбыс тудырудың маңызды бөлігі. «Уақыт, шыдамдылық және зиятты жұмыс» арқылы жетілдірілген дұрыс саңылау әдемі дыбыс пен дұрыс интонацияны қамтамасыз етеді. Саңылау ауыздың айналасындағы бұлшық еттердің жұмысы арқасында жасалады: негізінен orbicularis oris және depressor anguli oris бұлшық еттері, zygomaticus major бұлшық етін белсендіруден аулақ бола отырып, себебі ол күлімсіреуге алып келеді, соның салдарынан жоғарғы ерін жоғарғы жақ тістеріне қарсы жапсарылады. Жаңа бастаған флейташылар көбінесе осы бұлшық еттердің шаршауынан зардап шегеді, және әсіресе depressor бұлшық етін пайдалануда қиындық көреді, ол міндетті түрде жоғарғы еріннің ауа ағынын саңылау тесігі арқылы бағыттауына көмектеседі. Осы бұлшық еттерді жаттығуларға кіріспес бұрын тиісінше қыздырып, жаттықтыру қажет. Дыбысты дамытуға арналған жаттығулар, соның ішінде ұзақ ноталар мен гармоникалар, күнделікті жылынудың бір бөлігі болуы керек. Көлденең оркестрлік флейтадан пикколоға ауысқанда саңылауға қосымша түзетулер енгізу қажет. Пикколода саңылау тесігінің жақын жағын төменгі еріннен сәл жоғарырақ, яғни ерін шебінен жоғарырақ орналастыру қажет, және әсіресе пикколоның жоғары регистрінде ойнағанда, ауа ағынының/қысымының кіші саңылау тесігіне бағытталуын сақтау үшін ерін бұлшық еттерінен күшті бұлшық тонусы қажет.

Қамыс аспаптарының аузы

Ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда флейта, пикколо және блокфлейтадан басқа, дыбыс еріндермен емес, қамыспен шығарылады. Сондықтан, ауыздық қамыс пен ауыздықтың айналасын тығыздауға негізделген. Бұл ауаның сыртқа шығуын болдырмауға, сонымен бірге қамысты қолдап тұруға, оның дірілдеуіне мүмкіндік беруге және қамыстың тым көп дірілдеуіне жол бермейді. Ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда ауыздықты ауызға тым терең орналастырмау қажет, себебі бұл тым күшті дірілге (бақылаудың жоқтығына) әкеледі, көбінесе көзделген нотадан октава жоғары (немесе кларнет үшін гармониялық он екінші) дыбыс тудырады. Егер ауыздық жеткілікті тереңдікте орналастырылмаса, дыбыс шықпайды, өйткені қамыс дірілдемейді. Кларнет пен саксофон сияқты бір қамыстан жасалған үрмелі аспаптар үшін стандартты ауыздықтар – бір ерін ауыздығының түрлері, онда қамыс төменгі ерінге орналасады, ол тістерге тіреліп, еріктің екі жағындағы жамбас және буцинатор бұлшықтарымен қолдау табады. Жоғарғы тістер ауыздықтың үстіне орналасады. Кларнет және саксофон ауыздықтарында төменгі еріннің тістерге жату әдісі әртүрлі. Кларнетте ойнағанда төменгі ерін тістердің үстіне иіліп, ауыз бұрыштары артқа тартылады, бұл ауыздықтың бұрышындағы ауыз терісінің ауыздықты қоршауы арқасында тығыздама жасауға көмектеседі. Саксофонда төменгі ерін тістерге қарсы, бірақ үстіне емес, "V" әрпін айтқандағыдай орналасады, ал ерін бұрыштары тартылады (торбаға ұқсас). Аз қолданылатын қос ерін ауыздығында жоғарғы ерін жоғарғы тістердің астына (айналасына) орналасады, бұл бір ерін ауыздығын пайдалану зиянды болуы мүмкін ойыншыларға тіс дәрігерлері ұсынатын балама ауыздық. Екі жағдайда да тілдің ауыздағы орны, ойыншы үрлейтін ауа ағынын бағыттауда және жылдамдатуда маңызды рөл атқарады. Бұл толығырақ, бай және гармониялық дыбысқа әкеледі. Қос қамыстан жасалған үрмелі аспаптар – гобой мен фаготтың ауыздықтары жоқ. Олардың орнына қамыс металл түтікке (гобойда – мундштук) немесе бокалға (фагот, ағылшын мүйізі) бекітілген екі қамыстан тұрады. Қамыс тікелей еріндерге орналасады, содан кейін жоғарыда сипатталғандай қос ерін ауыздығымен ойналады. Бір қамыстан жасалған үрмелі аспаптармен салыстырғанда, қамысы өте кішкентай, ал ауыздықтағы шағын өзгерістер күйге, тембрге және биіктікті басқаруға елеулі әсер етеді.