Кіріспе

1259–1260 жылдар аралығында Мысыр сұлтаны Сейф әл-Дин Құтұз (سيف الدين قطز; 24 қазан 1260 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Құтұз немесе Котуз және толық әл-Малик әл-Музаффар Сейф ад-Дин Құтұз (الملك المظفر سيف الدين قطز) деп аталды. Ол 1259 жылдан 1260 жылы қаза тапқанға дейін бір жылға жетпеген уақыт бойы сұлтандық құрды, бірақ екі онжылдық бойы де-факто билеуші болды. Мысырға құлдыққа сатылған ол, 20 жылдан астам уақыт бойы сұлтанның орынбасары болып, тақтың артындағы күшке айналды. Ол 1249–1250 жылдары Мысырға шабуыл жасаған жетінші крест жорығын жеңуде ерекше көзге түсті. 1259 жылы Мысырға моңғолдардың қауіп төндірген кезде, ол әскери билікті өз қолына алып, 15 жасар сұлтан Әл-Мансур Әлиді тақтан түсірді. Сирия мен Бағдадтағы ислам билігінің орталықтары моңғолдар тарапынан басып алынды, ал Ислам империясының орталығы олардың келесі мақсаты болған Мысырға көшті. Құтұз Мысырдың мамлюк әскерін солтүстікке жетектеп, Мысырдың көп жылдық жауы – крестшілермен келісім жасаған моңғолдарға қарсы күреске шықты. Айн-Жалут шайқасы 1260 жылдың 3 қыркүйегінде Галилеяның оңтүстік-шығысында Мысырдың мамлюк әскері мен моңғолдар арасында өтті. Құтұздың әскері моңғолдарды мүшелейтін жеңіске ұшыратып, тарихтағы маңызды бетбұрыс жасады. Құтұз Каирге қайтып келе жатқанда, оны басқа мамлюк басшысы, Бейбарс өлтірді. Құтұздың билігі қысқа болғанымен, ол ислам әлеміндегі ең танымал мамлюк сұлтандарының бірі ретінде белгілі және ислам тарихында жоғары мәртебеге ие. Оның аты Құтұз "Қаһарлы жануар" деген мағынаны білдіреді. Ол басқа құл балаларымен шайқасқанда қаһарлы жануар сияқты күш көрсеткендіктен осы атқа ие болды.

Өмірбаян

Құтұз – Персиядан шыққан түркі әмір, 1231 жыл шамасында Хорезм мемлекеті құлағанда моңғолдарға түсті. Ол Дамаскқа әкелінді, онда египеттік құл саудагерге сатылды, ол оны Каирдегі мамлюк сұлтаны Айбаққа сатты. Кейбір деректерде Құтұз өзінің Хорезм империясының билеушісі Әла ад-Дин Мұхаммед II-нің ұрпағы екенін айтқан. Ол сұлтан Айбақтың ең белгілі Муизи мамлюгі болды, содан кейін 1253 жылы оның орынбасары – сұлтан болды. 1257 жылы Айбақ өлтірілді, ал Құтұз Айбақтың ұлы әл-Мансур Әлидің орынбасары – сұлтан болып қалды. Құтұз, Айбақтың жесірі Шажар әл-Дуррды тұтқындаған және әл-Мансур Әлиді Мысырдың жаңа сұлтаны етіп тағайындаған Муизи мамлюктерін басқарды. Орынбасар сұлтан Құтұз бен Мысыр әмірлері Насир Юсуфтың Мысырдан дереу көмек сұраған хабарынан алаңдады. Әмірлер 15 жастағы сұлтан әл-Мансур Әлидің сарайында жиналды, ал Құтұз оларға жағдайдың қиындығына байланысты Мысырдың моңғолдармен күресе алатын күшті және қабілетті сұлтаны болуы керек екенін айтты. 12 қараша 1259 жылы әл-Мансур Әли Құтұз тарапынан тақтан алынды. Құтұз жаңа сұлтан болған кезде, ол моңғолдарды жеңгеннен кейін, әмірлерге кез келген сұлтанды тағайындауға рұқсат беретінін уәде етті.

Моңғолдардың қатерлі әсері

Хулагу әскерлерімен бірге Дамаскқа қарай жол тартты. Кейбір сириялық әмірлер Насыр Юсуфқа өздерін және Сирияны сақтап қалу үшін Хулагуға бағынып берудің ең дұрыс шешім екенін ұсынды. Кеңеске қатысқан Байбарс бұл ұсынысқа ашуланды. Мысыр шекарасынан Евфрат өзеніне дейінгі Левант аймағы моңғолдардың билігінен босатылды. Осы жеңістен кейін мамлюктер өкіметін Левантқа дейін кеңейтіп, Аюбидтер мен басқалары оларды заңды билеушілер деп мойындады. Хулагу моңғол әскерінің жеңілгенін естіп, Тәбриз маңында Насыр Юсуфты өлімге кесті. Хулагу Мамлюк сұлтандығына қауіп төндіріп тұрды, бірақ көп ұзамай ол Берке-Хулагу соғысы кезінде Еуразия даласының батыс жартысындағы Алтын Орда моңғолдарымен болған қақтығыстардан ауыр күйреңіске ұшырады. Хулагу 1265 жылы қайтыс болды және Айн Джалуттағы моңғолдардың жеңілісіне ешқашан кек ала алмады. Бұл шайқас сонымен қатар жарылғыш қол оқ-дәрілерінің (араб тілінде midfa) қолданылған ең ерте белгілі шайқасы ретінде танылды. Мамлюк мысырлықтары бұл жарылғыш құралдарды моңғол аттылары мен әскерін қорқытып, олардың қатарындағы тәртіпсіздікті тудыру үшін пайдаланды. Бұл оқтардың жарылғыш құрамы кейіннен араб химиялық және әскери нұсқаулықтарында 14 ғасырдың басында сипатталды. Содан кейін Құтұз басқаруымен мамлюктер Ирак пен Сирияны қайтарып алды. Мамлюктер оның өлімінен бұрын қайтарып алған соңғы қала – Бағдат болды.

Құрлық

Қайырға қайтып бара жатқанда, Кутуз Салихияда аң аулау кезінде өлтірілді. Қазіргі және ортағасырлық мұсылман тарихшылары, мысалы әл-Макризи, Бейбарс қастандыққа қатысқандығын айтады. Әл-Макризи одан әрі Кутузды өлтірген әмірлер – әмір Бадр ад-Дин Бактут, әмір Онс және әмір Бахадир әл-Муизи болғанын түсіндіреді. Батыс тарихшылары Бейбарс қастандыққа қатысқанын және оған тікелей жауапкершілік жүктегенін мәлімдейді. Мәмлүк дәуірінің мұсылман жылнамашылары Бейбарс мотивациясының Айбақ сұлтан тұсындағы досы, Бахарияның басшысы Фарис ад-Дин Актайдың өлтірілуіне кек алу немесе Кутуздың Алеппоны Бейбарсқа уәде еткеніне қарамастан, Мосул әмірі Малик әл Саид Аля ад-Динге беру туралы шешім қабылдауы болғанын айтады. Бейбарс моңғолдарға қарсы жеңіс тойланып жатқан Каирге қайтып келді.

Монеталар

Құтұздың билігі тұсындағы монеталар, Мамлюк монеталары тарихында ерекше болып табылады, себебі оларға оның есімдері мен лақаптарынан басқа ешбір атау жазылмаған: әл-Малик әл-Музафар Сайф әл-Дония ва әл-Дин ("Жеңісші патша, дүние мен діннің қылышы") және әл-Музафар Сайф әл-Дин ("Діннің жеңісші қылышы").