Кіріспе

Жағдайдан кейін берілген түсіндірмелер – паранормальды сынақтағы ұғым. Постдикция – бұл оқиға болған соң түсіндіруді білдіреді. Скептицизмде, бұл ұшақ апаттары және табиғи апаттар сияқты маңызды оқиғалардың болжамдарын түсіндіретін, кейінге қарай ойлаудың салдары ретінде қарастырылады. Діни контексте теологтар постдикцияны латын тіліндегі vaticinium ex eventu (оқиғадан кейін болжау) терминімен жиі атайды. Осы термин арқылы скептиктер көптеген библиялық болжамдардың (және басқа діндердегі ұқсас болжамдардың) орындалғандай көрінуіне себеп, олардың болған оқиғалардан кейін жазылған болуы мүмкін, немесе мәтін немесе түсіндірме оқиғадан кейін фактілерге сәйкес өзгертілген болуы мүмкін деп санайды. Алдын ала сезімге күмәнданушылар бұл терминдерді экстрасенстер, астрологтар және басқа паранормалистердің оқиғаны болжағандағы талаптарына жауап ретінде қолданады, егер бастапқы болжамды түсіндіру қиын болса, немесе ол жалпылама болса. Мысалы, Нострадамус пен Джеймс Ван Праг сияқты тұлғалардың көптеген болжамдары болашақты осылай әдейі түсініксіз және екіұшты түрде көрсетеді, оқиғадан бұрын оларды түсіндіруді дерлік мүмкін емес етеді, осылайша оларды болжау құралы ретінде қолданусыз етеді. Бірақ оқиға орын алғаннан кейін, экстрасенстер немесе олардың қолдаушылары болжамды нақтылау үшін, сәттіліктерге баса назар беріп, қателіктерді елемеу арқылы оған сәйкес жағдайларды «қиыстырып» қояды, осылайша болжамның дұрыстығына сендіруге тырысады. Дұрыс болмаған болжамдар жасырылып қалады. Кейде болжамды қолдаушылар мәселенің болжамның сөздерінде емес, оны түсіндіруде екенін айтады – бұл діни мәтіндерді қолдаушылар да жиі қолданатын аргумент. Бұл аргумент мынандай сұраққа әкелуі мүмкін: «Оқиғадан бұрын дұрыс түсіндірілмейтін болжамның мағынасы қандай?» Дегенмен, бұл аргумент болжамды оқиғаға дейін дұрыс түсіндіруге болмайды дегенді білдірмейді, тек бұл жағдайда олай болмады, сондықтан сұрақ жалған негізден туындайды. Әрине, оқиға «болған» дейтін кезге дейін дұрыс түсіндірілмейтін кез келген «болжам» болжам емес екенімен тең.

Скептицизм

Скептицизмде постдикция пост-саяулық, ретроактивті көру немесе оқиғадан кейін болжау деп те аталады және ұшақ апаттары мен табиғи апаттар сияқты маңызды оқиғалардың болжамын түсіндіретін кейінге қарай болжаудың әсері болып табылады. Егер болжау:

Бұлыңғыр болса, постдикция туралы айыптаулар қолданылуы мүмкін. Мысалы, ол қандай да бір "апат" болғанын алдын ала айтады, бірақ оның не екенін айтпайды. Мұндай болжамды кез келген оқиғаға сәйкес етіп өзгертуге болады. Сол сияқты, күндерді немесе орындарды айтпаған немесе өзіне ықтимал күндер туралы үлкен терезе беретін болжам көптеген ықтималдықтарға сәйкес келуі мүмкін. Киелі Малахияға қатысты пайғамбарлық (бірақ оны 16-ғасырдың жалғандығы деп кеңінен қарастырады) әрқайсысын қысқаша сипаттап, папалардың кезектілігін болжайды. Алайда, әрбір сипаттама жеткілікті түрде анық емес, оны кейіннен өзгертуге болады.

Ашық аяқталған. Болжамның өте ұзақ мерзімі бар немесе мүлдем жоқ, сондықтан ол шексіз жалғасады. Нострадамустың көптеген квартейндері ашық аяқталады және ғасырлар бойы әртүрлі заманауи оқиғаларға сәйкес келеді.

Қайта өңдеу. Соңғы оқиғаға сәйкес болу үшін болжау қайтадан қайтадан пайдаланылады. Нострадамустың төртбұрыштары бірнеше рет қайта қолданылған.

Барлық болжаулар. Бірден көп нәтижеге ие. Мысалы, Дельфидегі оракулдың Крез перстерге шабуыл жасамауға қатысты берген жауабы мынау еді: "Егер шабуыл жасасаң, бір ғаламат империяны құртасың". Крез өз империясын жойып, шабуылға түсті.

Болжамдар - бұл көптеген болжамдар, олар бірнеше оқиғаларды қамтиды және олардың біреуі ғана орын алса да, несиелерді талап етеді. Мысалы, белгілі бір күнді "бұрыс" деп атап, содан кейін ондаған нәрселерді атап өту. Таңдаулы ойлауды қараңыз.

Статистикалық ықтималдық. Жоғары нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік беретін жиілікпен болатын оқиғалар туралы болжау. Мысалы, жылдың кез келген күні, немесе әсіресе ұлттық мерекелер, мерейтойлар (немесе осыған ұқсас оқиғалар) немесе діни мерекелер айналасында терроризмді болжау.

Жалған емес болжау. Бұл растау немесе жалған деп тану мүмкін емес мәлімдеме. Мысалы, 2003 жылы кейбір адамдар арасында X планетасы сол жылдың мамыр айында Жерден өтеді деген сенім пайда болды. Ол пайда бола алмағанда, кейбіреулер оны "білімді көз" ғана көре алатындай етіп жасырып қалды деп мәлімдеді және басқа да көптеген ақталулар, ал ең айқын себеп - X планетасы болжалған түрде мүлдем жоқ деп есептеді.

Нақты орындалған уақытына қатысты мемлекеттік дерек болмаса, оны тексеру мүмкін емес. Бұған мысал ретінде, "Дж.Х". деген аты бар біреу Рональд Рейганға қауіп төндіретінін болжаған, Тамара Рэнд есімді психик адамды келтіруге болады. Бұл болжамды айтқан бейне сұхбат қастандыққа ұшырағаннан кейін бір күн өткен соң түсірілген.

Жетістіктерді емес, сәтсіздіктерді санау. Болжамдар бір қатардың бөлігі болуы мүмкін, бірақ ол жекеленіп, өйткені ол оңтайлы түсіндірілуі мүмкін, тіпті егер қатардың өзі ықтималдық заңдарына сәйкес келсе де. Мысалы, алдын ала болжаудың бұрыңғы немесе кейінгі болжаулары қате болған кезде қор нарығындағы қозғалысты дұрыс көрсетуі мүмкін.

Аллегория. Постдикция сөзбе-сөз сәтсіздіктерді табыстарға айналдыру үшін әлсіз аллегориялық түсіндірмелерге жүгінеді. Мысалы, постдикция белгілі бір адамның "рухани" өлімге ұшырағанын түсіндіріп, оның неге әлі де жүріп жатқанын түсіндіре алады.

Мақсатты жылжыту. Болжамға сәйкес оқиға "аяқпен" салынуы керек, өйткені ол белгілі бір маңызды жағынан ерекшеленеді. Мысалы, бір күні жер сілкінісі болады деп болжайды, алайда ол басқа күні болады. Нострадамустың жақтастары кейде осы әдісті қолданады, мысалы, 11 қыркүйектегі террорлық шабуылдар 45-ші параллельде ((әдетте, кеңістігі 40 градус).

Бұл терминді психолог Уолтер Кинч 1980 жылы шығарды және танымдық ғалым Афзал Упал 2005 жылы жетілдірді. Heath & Heath Upal-тің анықтамасын 2007 жылғы "Made to Stick" кітабында нақты келтірмей қолданды. Берілген жағдайда дәлелденетін ұғымдар постдиктабельді деп аталады.

Нейробиологиялық ғылым

Нейробиологияда постдикция – ми оқиға болғаннан кейін ақпаратты жинап, содан кейін ғана оқиға кезінде не болғанын анықтайды (Eagleman and Sejnowski, 2000). Постдикция – ақпараттың уақыт бойынша интеграциялануын көрсететін эксперименттік нәтижелердің нақты бір түсіндірмесі және ол көптеп талқыланған. Сенсорлық ақпараттың уақытша интеграциясының терезесінің ұзақтығы ондағаннан жүздеген миллисекундқа дейін өзгереді. Оның ұзақтығы тапсырмаларға байланысты айтарлықтай өзгеріп, бірнеше постдиктивтік интеграция терезелері болуы мүмкін, және олар түрлі адамдарда бірдей болады. Интеграцияның постдиктивтік терезелерінің ұзақтығы миымызда берілгендей орнатылған, бірақ оны жаттығу арқылы себеп-салдарлық байланысы бар оқиғалар арасындағы жүйелі кешігулерге дейін ұзартуға болады. Постдиктивтік терезе, кенеттен стимул пайда болуы және көздің сакадтық қозғалыстары сияқты, күшті сезімдік оқиғалардың қайта орнату механизмі ретінде іске қосылады деп есептеледі. Постдикция ерікті әрекет пен оның сыртқы сезімдік салдары арасындағы қабылданатын уақыт аралығын қысқарту арқылы, біздің өзімізге қатысты сезімімізді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Постдиктивтік механизмдер біздің қабылдауымыздың негізінде жатыр деп саналады және оларды кейбір қабылдау иллюзиялары арқылы көруге болады: мысалы, флэш-лаг иллюзиясында қозғалатын стимулдардың орналасуы олардың бірдей постдиктивтік интеграция терезесіне түсуіне байланысты қате қабылданады.