Кіріспе

Ватикан Вергилий деп те аталатын "Вергилий Ватикан" (Ватикан, Апостол кітапханасы, ҚҚС латын. 3225 коды), – Вергилийдің "Энеида" және "Георгик" шығармаларының фрагменттерін қамтитын кейінгі антикалық безенділген қолжазба. Ол шамамен 400 жылға дейін Римде жасалған және "Энеида" мәтінінің сақталған ең көне деректерінің бірі болып табылады. Бұл классикалық әдебиеттің ең көне және жалғыз үш суреттелген көне қолжазбасының бірі.

Мазмұны

Классикалық әдебиеттің сақталған тағы екі суретті қолжазбасы – "Вергилий Роман" және "Амброзиан Илиядасы". "Вергилий Ватиканус" қолжазбасын "Вергилий Роман" (Ватикан қаласы, Biblioteca Apostolica, Cod. Vat. lat. 3867) немесе суреттелмеген "Вергилий Августеус" қолжазбаларымен шатыстырмау керек, бұл екеуі де Biblioteca Apostolica-дағы ежелгі Вергилий қолжазбалары. Вергилий "Энеида" поэмасы арқылы рим әдебиетінің классикасын жасады. Ол поэзия арқылы жарқын орындар мен сезімдерді бейнелеу үшін пайдаланды. Поэма Эней мен оның троялық серіктерінің Троя соғысынан кейін Троя қаласынан қашып, Италияға жеткенге дейін теңізде саяхаттауы туралы баяндайды. Бұл шығармада махаббат, жоғалту және соғыс тақырыптары көтеріледі. Троя соғысы Вергилийден кейін жазылған эпикалық поэзияның көптеген туындыларына шабыт берген және олардың дамуына түрткіс болған.

Атауы

Суреттерді үш түрлі суретші салған, олардың барлығы иконографиялық үлгі кітаптарын пайдаланған. Бірінші суретші «Георгика» мен «Эклогтардың» бір бөлігін, ал тек екеуі «Энеиданы» салған. Әр суретшінің шеберлігі оның салған суреттерінен көрінеді. Бірінші суретші кеңістіктік перспектива мен анатомия білімімен ерекшеленеді. «Георгика» мен «Эклогтардағы» суреттері қашықтық пен ландшафтты жасау шеберлігін көрсетеді. Суға басталып келе жатқан мал суреті осы суретшінің «Георгикаға» салған суретінде кездеседі. Суреттегі әрбір тұлға мен нысан нақты кеңістікте орналасқан. Бірінші суретшімен салыстырғанда, «Энеиданы» салған екінші суретші кеңістіктік перспективаға осы деңгейде хабардар емес. ғимараттар, адамдар мен тауларды бейнелеу Карфагеннің ашылуында керемет контраст тудырады. Үшінші суретшінің суреттерінде кеңістіктік перспектива, нақты кеңістік және фигуралар туралы идеялар бар. Ол адам анатомиясын жақсы білгендіктен, суретте шынайы фонды бейнелеген. Мысалы, «Дидоның жоқтауын» сомдағанда, қайтыс болған Дидо әсем безенділген жатын бөлмесінде тынығып жатыр. Егер қолжазбада Вергилийдің барлық канондық туындылары болған болса, онда ол бастапқыда шамамен 440 парақтан және 280 суреттен тұрған болар еді. Суреттер шеңберлерге орналастырылған, олардың ішінде ландшафттар, архитектуралық және басқа да егжей-тегжейлі бөлшектер бар. Көптеген парақтар фрагменттер түрінде сақталған. Кейбір фрагменттер төртеу немесе бесеу болып топтастырылған. 50 сурет нашар күйде зардап шеккен. Әрбір фрагменттің негізінде түпнұсқа кітапты қайта құру оңай. Вергилийдің канондық туындылары 440 парақта 280 суретпен келген, сол кезде кіріспелер болмаған. Оқу оңай және ыңғайлы. Сапасы бойынша салыстыруға болатын ескі кітаптың дәлелі жоқ. Вергилийдің бірнеше басылымдарының ішінде «Vergilius Vaticanus» кодекс түріндегі алғашқы басылым болып табылады. Ол бірнеше орамалардан көшірілген болуы мүмкін, бұл мәтіннің берілуінде нақтылықтың жетіспеуіне әкелді. «Vergilius Vaticanus» кітабын жасаған жақсы ұйымдастырылған шеберхана болды. Бас шебер мәтінді көшіргенде суреттерді қосу үшін мәтіннің белгілі бір жерлеріне бос орын қалдырған. Дәстүр мен ыңғайлылық үшін үш түрлі суретшінің иконографиялық үлгілері болды, олар суреттерді салған. Бұл жұмысты аяқтау үшін суретші «Энеидаға» иконографиялық үлгі ретінде қызмет ететін суреттелген орамалар жиынтығын зерттеді және бейімдеді. Мұндай кішкентай суреттер папирус стилінде жазылған мәтіннің бағаналарына орналастырылған.

Мәтін және сценарий

Бұл мәтінді бір жазушы ылғалды әрі қарапайым әріптермен жазған. Сол кездегідей, сөздердің арасы бөлінбеген. Жазушы бүкіл мәтінді жазу үшін кейінгі антикалық қоңыр сия қолданған. Сегіз есе үлкейту арқылы сияның құрылымы байқаılmaz, тегіс және жақсы сақталған көрінеді. Vergilius Vaticanus сол дәуірдегі басқа қолжазбалармен салыстырғанда өте жақсы сақталған, себебі олар тиімсіз дайындалғандықтан пергамент қайың жаңғағы мен темір сульфатынан зақымдалған. Қалың және жұқа сызықтарды ажырату үшін жазушы жиектері тіктеп кесілген кең қалам қолданған. Қаламның көп бөлігі 60 градус бұрышпен ұсталған. 1448 жылы итальяндық гуманист Джованни Понтано қолжазбаны зерттеп, жинаған. Сол кезде қолжазба шамамен 164 парақтан айырылған. Сонымен қатар, бірнеше парақтар басқа біреулермен кесілген сияқты. 1514 жыл шамасында қолжазба жоғалып, одан әрі бөлінгеннен кейін Римде Рафаэльдің шеңберінде пайда болды, онда сақталған бірнеше суреттер көшіріліп, басқа мақсаттарға бейімделді. Адамдар қолжазбаның толығымен жойылуы мүмкін деп қорқып, Рафаэльдің шеңберінде (қазіргі Принстон MS104) қолжазбадағы барлық суреттердің көшірмесі жасалды. 1513 жылы қолжазба Римге, гуманист Пьетро Бембоның кітапханасына жеткізілді. Рим папасы Лев X 1521 жылы қайтыс болғанда, Бембо Падуаға көшіп, қолжазбаны өзімен бірге алып кетті. Кейін Пьетро Бембо қолжазбаны ұлы Торквато Бембоға тапсырды. Соңында, 1579 жылы қолжазба Римге қайтарылып, бірнеше парақтар кесілді. Фулвио Орсини Торквато Бембодан қолжазбаны сатып алды. Фулвио Орсини 1600 жылы кітапханасын Ватикан кітапханасына мұра етті. 1642 жылдан кейін жақын уақытта қолжазба кодекс қайта тігілгендіктен және пергаментке жамалар қосылғандықтан өзгертілді.