Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маймыл түрлері
Species of ape
Ақталақты гиббон (Hylobates lar), сондай-ақ ақ қолды гиббон деп белгілі, гиббон тұқымдасының (Hylobatidae) жойылу қаупі төніп тұрған приматы. Бұл ең жақсы танылған гиббондардың бірі және көбінесе бақта ұсталады.
The lar gibbon (Hylobates lar), also known as the white handed gibbon, is an endangered primate in the gibbon family, Hylobatidae. It is one of the better known gibbons and is often kept in captivity.
Физикалық сипаттама
Гиббонның түсі қара және қоңырдан бастап, ашық қоңыр, құмдық түстерге дейін өзгереді. Қолдары мен аяқтары ақ түсті, сондай-ақ қара бетінің айналасында ақ түсті шаштан жасалған шеңбер болады. Еркек және ұрғашы екеуі де барлық түс нұсқаларын көрсетуі мүмкін, сонымен қатар екі жыныс та мөлшері жағынан айтарлықтай ерекшеленбейді. Гиббондар – нағыз қолмен қозғалатын жануарлар, олар қолдарымен бұтақтардың астынан серпиіп орманды кесіп өтеді. Осы қозғалыс түріне сәйкес, ақ қолды гиббонның иілген саусақтары, созылған қолдары, өте ұзын қолдары және салыстырмалы түрде қысқа аяқтары бар, бұл оған 129,7-ге тең интермембральдық индекс береді, приматтар арасындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Барлық маймылдар сияқты, гиббондарда да құйрық омыртқаларының саны күрт азайған, нәтижесінде функционалды құйрық жоғалған. Гиббондардың кенелерінде қалың, сүйекті төсемдер бар, олар ишиальді түйіндері немесе отыру төсемдері деп аталады.
The fur coloring of the lar gibbon varies from black and dark brown to light brown, sandy colors. The hands and feet are white colored, likewise a ring of white hair surrounds the black face. Both males and females can be all color variants, and the sexes also hardly differ in size. Gibbons are true brachiators, propelling themselves through the forest by swinging under the branches using their arms. Reflecting this mode of locomotion, the white handed gibbon has curved fingers, elongated hands, extremely long arms and relatively short legs, giving it an intermembral index of 129.7, one of the highest of the primates. As with all apes, the number of caudal vertebrae has been reduced drastically, resulting in the loss of a functional tail. Gibbons have tough, bony padding on their buttocks, known as the ischial callosities, or sitting pads.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Үлкен гиббонның солтүстік-оңтүстікке таралу аймағы барлық гиббон түрлерінің ішінде ең кеңі. Олар Индонезияда, Лаоста, Малайзияда, Мьянмада және Таиландта кездеседі. Тарихи тұрғыдан олардың таралу аймағы Қытайдың оңтүстік-батысынан Таиландқа және Бірмаға дейін, оңтүстікке қарай Малай түбегінің барлық аймағындағы бірінші және екінші деңгейдегі тропикалық жаңбырлы ормандарда болған. Сондай-ақ, Суматра аралының солтүстік-батыс бөлігінде де таралған. Соңғы онжылдықтарда, әсіресе, континенттік ареал азайып, фрагменттелген. Үлкен гиббондар Қытайда жойылып кеткен болуы мүмкін, бірақ егер олар әлі де болса, оларды тек оңтүстік-батыс Юньнаньда, бұрынғы ареалдарында табуға болады. Гиббон туысы жоғары аллопатрикалық, көбінесе үлкен өзендермен бөлінген. Осының салдарынан олардың таралу аймағы Оңтүстік және Шығыс Мьянма арқылы өтеді, бірақ ғана Салвин өзенінің шығысында. Олар Малай түбегінде кездеседі. Үлкен гиббондар Меконг өзенінің батысында Лаостың солтүстік-батысында және Суматраның солтүстігінде де таралған. Үлкен гиббон бірнеше басқа приматтар мен маймылдармен, оның ішінде орангутанмен (Pongo pygmaeus), сиамгамен (S. syndactylus), пилеатты гиббонмен (Hylobates pileatus), қызғылт бетті лангурмен (Trachypithecus spp.), Томас лангурымен (Presbytis thomasi), баяу лоримен (Nycticebus coucang) және бірнеше макакалармен (Macaca spp.) бірге тіршілік етеді. Таиландта үлкен гиббондардың саны шамамен 15 000 – 20 000 аралығында, ал Қытайда болса 10-нан да аз болуы мүмкін.
Lar gibbons have the greatest north south range of any of the gibbon species. They are found in Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar and Thailand. Their range historically extended from southwest China to Thailand and Burma south to the whole Malay Peninsula in primary and secondary tropical rain forests. It is also present in the northwest portion of the island of Sumatra. In recent decades, especially, the continental range has been reduced and fragmented. Lar gibbons are likely extinct in China, but if they still exist, they would only be found in southwest Yunnan, their former range. The gibbon genus is highly allopatric, usually separated by large rivers. As a result, their range extends through southern and eastern Myanmar, but only east of the Salween River. They are found through the Malay Peninsula. Lar gibbons also exist west of the Mekong River in northwestern Laos and northern Sumatra. The lar gibbon can be found living in sympatry with several other primates and apes, including orangutans (Pongo pygmaeus), siamangs (S. syndactylus), pileated gibbons (Hylobates pileatus), purple faced langurs (Trachypithecus spp. ), Thomas's langur (Presbytis thomasi), slow loris (Nycticebus coucang), and several macaques (Macaca spp.) In Thailand, lar gibbons probably number between 15,000 and 20,000, though there may be as few as 10 in China, if any.
Тамақ пен тіс тірлігі
Гиббон жеміс жейтін жануарларға жатса да, диетасының 50% жемістен тұрады, бірақ жапырақтар (29%) маңызды бөлігін құрайды, ал қалғаны жәндіктер (13%) мен гүлдерден (9%) тұрады. Жаз айларында инжір мен жапырақтар аз болған кезде, жәндіктерді тұтыну қысқа қарағанда жиырма есе артады. Олар сирек жерге түседі, орнына ұзын қолдарын қолданып, ағаштар арасында серпіліп қозғалады. Ілмекті қолдарының арқасында бұтақтарда үлкен қарқынмен жылдам қозғала алады. Жерге табиғи түрде сирек түскен жағдайда, екі аяқпен жүріп, тепе-теңдік сақтау үшін қолдарын жоғары көтереді. Олардың әлеуметтік ұйымдастырылуы моногамдық отбасылық жұптарға негізделген, бір еркек және бір анасы бар, олар өз балаларымен бірге болады. Жасы жеткен жасөспірім жыныстық пісіп жеткенде, отбасылық топтан қуылады. Дегенмен, бұл дәстүрлі көзқарас күмәндануға ұшырауда. Таиландтағы Хао Яй ұлттық паркінде жүргізілген ұзақ мерзімді зерттеулер олардың жұптасу жүйесінің біршама икемді екенін, басқа жұптармен жұптасу, серіктестерді ауыстыру және полиандриялық топтарды қамтитынын көрсетті. Бұл көп еркекті полиандрия кооперативтік аумақты пайдалану мен аналарды қорғауға байланысты болуы мүмкін. Аумақтың мөлшері артқан сайын, еркектер жұп немесе топ ретінде оны қорғауда табысқа жетеді. Бұған қоса, басқа жұптармен жұптасу жоғары генетикалық сапалы серікпен көбею мүмкіндігін арттырып, нәресте өлтіру қаупін азайтуы мүмкін.
The lar gibbon is considered frugivorous with fruit constituting 50% of its diet, but leaves (29%) are a substantial part, with insects (13%) and flowers (9%) forming the remainder. During the summer months, when figs and leaves are less available, insect consumption increases twenty fold relative to the winter. They rarely come to the ground, instead using their long arms to brachiate through the trees. With their hooked hands, they can move swiftly with great momentum, swinging from the branches. Although they rarely come to the ground naturally, while there, they walk bipedally with arms raised above their heads for balance. Their social organization is dominated by monogamous family pairs, with one breeding male and one female along with their offspring. When a juvenile reaches sexual maturity, it is expelled from the family unit. However, this traditional conception has come under scrutiny. Long term studies conducted in Khao Yai National Park in Thailand suggest their mating system is somewhat flexible, incorporating extra pair copulations, partner changes and polyandrous groupings. This multimale polyandry may be attributed to cooperative territory use and female defense. As range size increases, males are more successful in defending it in a pair or group. Additionally, these extra pair copulations may increase the chance of reproduction with a mate of superior genetic quality and decrease the chance of infanticide.
Ән айту
Отбасылық топтар белгілі бір аумақты мекендейді және оны басқа гиббондарды дауыстарын естіртіп қорғайды. Әр таңда, отбасы аумағының шетінде жиналып, көбейетін жұптың орындалатын дуэті – "ұлы дауысты" бастайды. Әр түрдің өзіне тән дауысы болады, ал әрбір көбейетін жұп осы үлгідегі ерекше вариацияларды көрсетеді. Гилобатес ларының "ұлы дауысы" жиі қысқа, күрделі дыбыстарды қолданумен, сондай-ақ "дірілдеп" ашылу және жабылумен сипатталады. Бұл дауыстар гиббондардың түрлері арасындағы айырмашылықты анықтауға көмектесетін қасиеттердің бірі болып табылады.
Family groups inhabit a firm territory, which they protect by warding off other gibbons with their calls. Each morning, the family gathers on the edge of its territory and begins a "great call", a duet between the breeding pair. Each species has a typified call and each breeding pair has unique variations on that theme. The great call of Hylobates lar is characterized by its frequent use of short hoots with more complex hoots, along with a "quavering" opening and closing. These calls are one of the traits used determining species differences among the gibbons.
Көбею
Жыныстық қатынас жағынан олар басқа гиббондарға ұқсас. Жұптасу жыл бойында болады, бірақ көбінесе наурыз айындағы құрғақ маусымда ұрықтандыру жүзеге асады, ал туудың ең жоғары көрсеткіші қазан айында, жаңбырлы маусымның соңында байқалады. Табиғатта әйелдер шамамен 11 жасында алғаш рет көбейеді, бұл тұтқын күйіндегіден әлдеқайда кеш. Жүктілік орташа есеппен алты айға созылады және көбінесе бір бала болады. Балалар шамамен екі жылға дейін ана сүтімен қоректенеді, ал толық жетілуі шамамен сегіз жасқа жетеді. Ларга гиббондарының табиғаттағы өмір сүру ұзақтығы шамамен 25 жылды құрайды.
Sexually, they are similar to other gibbons. Mating occurs in every month of the year, but most conceptions occur during the dry season in March, with a peak in births during the late rainy season, in October. On average, females reproduce for the first time at about 11 years of age in the wild, much later than in captivity. Gestation is six months long on average, and pregnancies are usually of a single young. Young are nursed for approximately two years, and full maturity comes at about eight years. The life expectancy of the lar gibbons in the wild is about 25 years.
Қорғау
Гиббондардың түрлері әр түрлі жолдармен қорқауға ұшырайды: кейде оларды еті үшін аулайды, кейде жас жануарларды үй жануарлары ретінде ұстау үшін аналарын өлтіреді, бірақ ең кең таралғаны – мекен орындарының жоғалуы. Гиббондардың мекендейтін ормандары жолдар салу, егін шаруашылығы, экотүризм, мал және пілдер, орман өрттері, орманды тиімді пайдалану, заңсыз ағаш кесу, жаңа ауылдардың құрылуы және пальма майы плантациялары үшін орманды жою арқылы қауіпке ұшырап отыр.
Lar gibbons are threatened in various ways: they are sometimes hunted for their meat, sometimes a parent is killed to capture young animals for pets, but perhaps the most pervasive is the loss of habitat. Lar gibbon habitats are already threatened by forest clearance for the construction of roads, agriculture, ecotourism, domesticated cattle and elephants, forest fires, subsistence logging, illegal logging, new village settlement, and palm oil plantations.