Кіріспе
Киім жасау эстетикалық тұрғыдан қарастырылғанда
Костюм дизайны – кейіпкердің немесе орындаушының жалпы келбеті үшін киім жасау өнері. Костюм – белгілі бір ұлтқа, әлеуметтік топқа немесе дәуірге тән киім стилі. Көп жағдайда, ол нақты бір театрлық немесе кино өндірісіне тән көркемдік, визуалды әлемді толықтыруға септігін тигізеді. Ең қарапайым үлгілер кейіпкердің мәртебесін көрсету, оны қорғау, ұялтастығын сақтау немесе көз тартарлық етіп жасау үшін қолданылады. Костюмдер театр, кино, музыкалық қойылымдар, косплей, мерекелер және басқа да шаралар үшін жасалуы мүмкін. Костюм дизайнын, тек қолданыстағы киімдерді өзгертумен айналысатын костюмдерді үйлестірумен шатастыруға болмайды, дегенмен екеуі де сахналық киімдерді құруға қатысады. Театрлық дизайнда костюмдердің төрт түрі қолданылады: тарихи, фантастикалық, би және қазіргі заманғы.
Тарих
Дионис құрметіне өткен ежелгі грек ауылдарының фестивальдері мен шерулері театрдың, демек театр киімінің бастауы деп есептеледі. Осы киімдердің ең нақты дәлелі – мүсіндер мен ваза суреттері. Римдіктер де осы дәстүрді жалғастырды; масканы екі есе жасау рөлдерді ойнауды жеңілдетті. Еуропада орта ғасырдың соңында Киелі кітаптардағы оқиғалардың сахналық қойылымдары кең таралды, сондықтан осы оқиғаларды мүмкіндігінше шынайы көрсету үшін дәстүрлі Византия сарай киімдерінен жасалған христиан киімдері костюм ретінде киілді. Кейіннен, Англияда 1500-1600 жылдары Элизавета заманында костюм ең маңызды визуалды элементке айналды. Киімдер өте қымбатқа бағаланды, себебі тек ең жақсы маталар қолданылды. Көптеген кейіпкерлер заманауи Элизавета стилінде киінді. Костюмдерді бес санатқа бөлуге болады: «Ежелгі» – басқа дәуірді бейнелеу үшін қолданылған киім; «Көне» – классикалық кейіпкерлерді ерекшелеу үшін заманауи киімге қосылған ескі элементтер; «Арманды» немесе «қиял» – табиғаттан тыс немесе аллегориялық кейіпкерлерге арналған киім; «Дәстүрлі» – Робин Гуд сияқты нақты бірнеше адамдарды бейнелейтін киім, немесе «Ұлттық немесе нәсілдік» – белгілі бір топты ерекшелеуге арналған, бірақ тарихи тұрғыдан дәл емес киімдер. «1727 жылға дейін комедияда да, трагедияда да сәнді киімдер қолданылды, содан кейін Адриенна Лекувр трагедияда әлдеқайда әсем әрі ресми сарайлық киімдерді қабылдады. Оның бұл практикасы барлық трагедиялық кейіпкерлер үшін стандартқа айналды». Бұл үрдіс 1750 жылдарға дейін жалғасты, содан кейін костюмдер кейіпкерге сәйкес бола бастады. Өнер өмірді көшіруге көшті және реалистік сипаттамаларға ерекше мән берілді, әсіресе 19 ғасырда. Мысалы, Саксония герцогы Георг II Майнинген театрға жеке қызығушылық танытып, труппаларды басқарды. Ол сценарийдің шынайылығы мен дәлдігін, сондай-ақ уақыт кезеңін сақтауға ұмтылды, сондықтан актерлердің өз киімдерін өзгертуіне жол бермеді. Ол материалдардың да шынайы және нақты болуын қадағалады, нағыз тізбек, қару, қылыш және т.б. қолданды. Арзан алмастырғыштарға рұқсат етілмеді. 1823 жылдың тамызында Джеймс Планше «The Album» журналында Шекспир пьесаларының уақыт кезеңіне, әсіресе костюмдерге көбірек назар аудару керек екенін жариялады. Сол жылы кездейсоқ әңгіме Планшенің британдық театрға тигізген ұзақ мерзімді әсеріне әкелді. Кембл «қаланың талғамын қанағаттандыру үшін дұрыс реквизиттердің пайдасы болуы мүмкін екенін түсінді» және егер Планше зерттеу жүргізсе, костюмдерді жобалап, өндірісті қадағаласа, «Жон патша» қойылымы үшін костюмдерді бақылауға беруге келісті. Планше бұл салада көп тәжірибесі болмады және Франсис Дус және сэр Сэмюэл Мейрик сияқты антикварлардың көмегін сұрады. Зерттеулер Планшенің жасырын антикварлық қызығушылығын оятты, ол өмірінің кейінгі жылдарында оның уақытын көбірек иеленді. Актерлердің наразылығына қарамастан, «Жон патша» сәтті аяқталды және Кембл мен Планше Шекспирдің ұқсас костюмді қойылымдарын жасады («Генрих IV, 1-бөлім», «Сізге ұнағандай», «Отелло», «Цимбелин», «Юлий Цезарь»). 1830 жылдан кейін ол әлі де дәуірлік киімдерді қолданды, бірақ енді пьесалардағы жұмысының тарихи дәлдігін талап етпеді. Оның «Король Джон» жұмысы «XIX ғасырдағы сахналық тәжірибеде революция» жасады. 1923 жылы Англиядағы Барри Джексонның Бирмингем репертуарлық театрында Х. К. Айлифф режиссерлік еткен Шекспирдің «Симбелин» пьесасының инновациялық, заманауи киімдегі алғашқы қойылымы ашылды. Қытай театрында, әсіресе Пекин операсында костюмдердің маңызы зор. Олар әдетте қатты, жарқын түстермен әсем безендіріледі. Стандартты жиын кем дегенде 300 бөліктен тұрады және актердің кейіпкерін, жасын және әлеуметтік статусын әшекей, дизайн, түс және аксессуарлар арқылы көрсетеді. «Түс әрқашан символдық түрде қолданылады: қызыл – адалдық пен жоғары мәртебе, сары – патшалық, ал қою қызыл – варварлар немесе әскери кеңесшілер». Эмблемалардың дизайнында да символдық мағына бар. Мысалы, жолбарыс күш пен еркектік күшті білдіреді. Киімдердің көп бөлігі, олардың дәрежесіне қарамастан, қымбат және сәнді материалдардан жасалады. Макияж да символдық түрде қолданылады және жалпы бейнені толықтырады. Жапондық но-драмаларда әрқашан маскалар қолданылады және костюмнің маңызды бөлігі болып табылады. Олар ағаштан жасалады және әдетте ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Негізгі бес түрі бар: еркек, әйел, қарт, құдайлар және монстрлар, олардың барлығында көптеген нұсқалары бар. Маскалар пьеса барысында жиі ауыстырылады. Кабуки, жапондық театрдың тағы бір түрінде актерлер маска кимейді, бірақ кейіпкерді бейнелеу үшін макияжға көп сенеді. Мүмкіндіктер шамадан тыс үлкейтіледі немесе алынып тасталады, ал кейбір акробатикалық рөлдерде бұлшық еттері нақты үлгімен көрсетіледі. Әр рөлге дәстүрлі костюмдер қолданылады, олар драматикалық эффект үшін өзгертілген тарихи киімдерге негізделген. «Кейбір костюмдердің салмағы 50 фунтқа жетеді, ал сахналық көмекшілер актерлерге оларды сахнада дұрыс орналастыруға көмектеседі». 21 ғасырда цифрлық технологиялар костюм дизайнының жаңа дәуірін басталды. Дәстүрлі түрде театр костюмдері қолмен, тігіп және қағазға салынған үлгілер арқылы жасалған. Қазір театр костюмдерін 3D принтерлер, модельдеу бағдарламалары және басқа да цифрлық құралдарды пайдаланып тиімдірек жобалауға болады. 3D костюм модельдеу бағдарламаларын және 3D принтерлерді пайдалану дизайнерлерге жобада қолданылатын материалдар мөлшерін үнемдеудің ең тиімді жолдарын табуға мүмкіндік береді. Дизайнерлер материалдарды пайдалануды жобалау бағдарламаларымен оңтайландыра алады және 3D басылымнан алынған арзан материалдар арқылы шығындарды азайта алады. Сонымен қатар, бұл технологиялар уақытты үнемдейді, өйткені модельдерді виртуалды кию және тігу арқылы кері байланысқа сәйкес нақты уақытта түзетуге болады.
"Ancient", which was out of style clothing used to represent another period; "Antique", older additions to contemporary clothing to distinguish classical characters; Dreamlike, "fanciful" garments for supernatural or allegorical characters; "Traditional" clothing which represented only a few specific people, such as Robin Hood, or "National or Racial" costumes that were intended to set apart a specific group of people but did not tend to be historically accurate. "Ordinarily, fashionable garments were used in both comedy and tragedy until 1727, when Adrienne Lecouvreur adopted the much more elaborate and formal court dress for tragedy. Her practice soon became standard for all tragic heroines" Major actors began to compete with one another about who would have the most lavish stage dress. This practice continued until around the 1750s when costumes became relevant to the character again. Art began to copy life and realistic characteristics were favored especially during the 19th century. For example, Georg the second, Duke of Saxe Meiningen took personal interest in the theatre and began managing troupes. He advocated for authenticity and accuracy of the script and time period, therefore he refused to let actors tamper with their own costumes. He also made sure the materials were authentic and specific, using real chain mail, armor, swords, etc. No cheap substitutes would be allowed. In August 1823, in an issue of The Album, James Planché published an article saying that more attention should be paid to the time period of Shakespeare's plays, especially when it comes to costumes. In the same year, a casual conversation led to one of Planché's more lasting effects on British theatre. He observed to Charles Kemble, the manager of Covent Garden, that "while a thousand pounds were frequently lavished upon a Christmas pantomime or an Easter spectacle, the plays of Shakespeare were put upon the stage with makeshift scenery, and, at the best, a new dress or two for the principal characters." Kemble "saw the possible advantage of correct appliances catching the taste of the town" and agreed to give Planché control of the costuming for the upcoming production of King John, if he would carry out the research, design the costumes and superintend the production. Planché had little experience in this area and sought the help of antiquaries such as Francis Douce and Sir Samuel Meyrick. The research involved sparked Planché's latent antiquarian interests; these came to occupy an increasing amount of his time later in life. Despite the actors' reservations, King John was a success and led to a number of similarly costumed Shakespeare productions by Kemble and Planché (Henry IV, Part I, As You Like It, Othello, Cymbeline, Julius Caesar). After 1830, although he still used period costume, he no longer claimed historical accuracy for his work in plays. His work in King John had brought about a "revolution in nineteenth century stage practice"
In 1923 the first of a series of innovative modern dress productions of Shakespeare plays, Cymbeline, directed by H. K. Ayliff, opened at Barry Jackson's Birmingham Repertory Theatre in England. Costumes in Chinese theatre are very important, especially in Beijing Opera. They are usually heavily patterned with intense, bright colors. The standard items consist of at least 300 pieces and indicate the actors character type, age and social status through ornament, design, color and accessories. "Color is always used symbolically: red for loyalty and high position, yellow for royalty, and dark crimson for barbarians or military advisors." Symbolic significance is also found in the designs used for emblems. For example, the tiger stands for power and masculine strength. A majority of the clothing, regardless of rank, is made out of rich and luxurious materials. Makeup is also used symbolically and completes the overall look. In Japanese Noh drama masks are always used and the prominent aspect of the costume. They are made of wood and usually last for generations. There are five basic types: male, female, aged, deities and monsters, all with many variations. The masks are changed often throughout the play. In Kabuki, another form of Japanese theatre, actors do not wear masks but rely heavily on makeup for the characterizations. Features are exaggerated or removed and for some of the athletic roles musculature is outlined in a specific pattern. Traditional costumes are used for each role, based upon historical garments that are altered for dramatic effect. "Some costumes weigh as much as fifty pounds, and stage attendants assist the actors in keeping them properly arranged while on stage"
In the 21st century digital technologies have ushered in a new era of costume design. Traditionally, theater costumers were manually crafted by hand, through sewing and patterns drafted on paper. Now, theater costumes are able to be designed using 3D printers, modeling software and other digital tools to create costumes more efficiently. Utilizing 3D costume modeling programs and 3D printers allows designers to come up with the most efficient ways to save the amount of materials used on a project. Designers can optimize material usage with design softwares, and reduce costs through cheaper materials printed from 3D printing. Moreover, these technologies save on time where models can be adjusted in real time to the corresponding feedback through virtual fittings and sewings.
Жобалау процесі
Киім үлгілерін жасау процесі көптеген қадамдарды қамтиды және олар жанрдан жанрға өзгеше болса да, әдетте негізгі әдіс қолданылады. 1. Талдау:
Бірінші қадам – сценарийді, музыкалық шығарманы, хореографияны және т.б. талдау. Көрсетілім үшін киім параметрлері белгіленеді және киім жоспары жасалады. Киім жоспары қай кейіпкердің қай сахнада болатынын, актерлердің қай кезде киім ауыстыратынын және сценарийде қандай киімдер туралы айтылатынын көрсетеді. 2. Дизайндық ынтымақтастық:
Процестің маңызды кезеңі – барлық дизайнерлердің режиссермен кездесуі. Көрсетілімнің жалпы тұжырымын түсіну қажет. Дизайнерлер көрсетілімнің тақырыбы және көрерменге қандай хабар жеткізу керектігі тұрғысынан режиссермен бір пікірге келуі керек. 3. Киімді зерттеу:
Режиссер мен дизайнерлер бір пікірге келгеннен кейін, келесі қадам – киім дизайнерінің зерттеулер жинауы. Киім дизайнерлері әдетте пьеса қай жерде өтетінін анықтау үшін ресурстар іздейтін зерттеуден бастайды. Бұл дизайнерлерге әлемнің ережелерін белгілеуге және кейіпкерлерді жақсырақ түсінуге көмектеседі. Содан кейін дизайнер әр кейіпкер туралы жан-жақты зерттеу жүргізеді, олардың мінезін киім арқылы анықтауға тырысады. 4. Алдын ала эскиздер және түс схемасы:
Жеткілікті ақпарат алынғаннан кейін, киім дизайнерлері алдын ала эскиздер жасауды бастайды. Өте жылдам эскиздермен бастап, дизайнер көрсетілімнің жиынтығында қалай көрінетінін және әлемнің ережелері сақталып отырғанын түсіне алады. Содан кейін киім дизайнері егжей-тегжейлі эскиздерге кірісіп, кейіпкерлер үшін нақты киімдер мен түстерді анықтайды. Эскиздер олар көп уақыт жұмсамайынша, көрсетілімді тұтас көруге көмектеседі. 5. Соңғы эскиздер:
Киім дизайнері мен режиссер киімдер туралы келіскеннен кейін және идеялар толыққанды дамығаннан кейін, дизайнер соңғы эскиздерді жасайды. Бұл суреттер акварель немесе акрил бояуларымен салынады. Бұл соңғы эскиздер дизайнер кейіпкердің қалай көрінуін қалайтынын және киімнің түстерін көрсетеді.
The first step is an analysis of the script, musical composition, choreography, etc. Costume parameters for the show are established and a rough costume plot is created. A costume plot outlines which character is in which scene, when the actors change, and what costumes are mentioned in the script. 2. Design collaboration:
An important phase in the process is when all of the designers meet with the director. There must be a clear understanding of the overall show concept. The designers must all get on the same page with the director in terms of themes for the show and what messages they want the audience to get from the show. 3. Costume research:
Once the director and designers are on the same page, the next step is for the Costume designer to gather research. Costume designers usually begin with research where they find resources to establish the world where the play takes place. This helps the designers establish the rules of the world and then in turn understand the characters better. The designer will then go into broad research about each character to try to establish their personalities though their costume. 4. Preliminary sketching and color layout:
Once enough information is obtained, Costume designers begin by creating preliminary sketches. Beginning with very quick rough sketches the designer can get a basic idea for how the show will look put together and if the rules of the world are being maintained. The Costume designer will then go into more detailed sketches and will figure out the specific costumes and colors for the character. Sketches help see the show as a whole without them having to spend too much time on them. 5. Final sketches:
Once the Costume Designer and the Director agree on the costumes and the ideas are fully flushed out, the designer will create final sketches. These are called renderings and are usually painted with watercolors or acrylic paints. These final sketches show what the designer wants the character to look like and the colors of the costume.