Кіріспе

Мысыр мен Сирияның сұлтаны (1290-1293) Әл-Ашраф Салах ад-Дин Халил ибн Калаун (الملك الأشرف صلاح الدين خليل بن قلاوون; шамамен 1260 жылдары – 14 желтоқсан 1293) – сегізінші түрік баһри мамлюк сұлтаны, әкесі Калауннан кейін таққа отырды. 12 қараша 1290 жылдан желтоқсан 1293 жылы қанымен өлтірілгенге дейін билік етті. Ол 1291 жылы Акра қамалынан кейін Палестинадағы крестонос мемлекеттерінің соңғысын бағындырғанымен әйгілі. Халил бір досымен серуендеп бара жатқанда Байдара (оның бас қолбасшысы) мен оның жақтастары шабуыл жасап, өлтірді, ал Байдара кейін Китбуғаның бұйрығымен жазаланды.

Ерте өмір

Халилдің нақты туған жылы белгісіз, бірақ мамлюк дәуірінің тарихшысы әл-Сафади айтуынша, ол "отыз жасында немесе одан да ертерек" қайтыс болған. Ол сұлтан Қалауынның екінші ұлы (1279–1290) және анасы Қутқутия есімді әйел болған. Халилдің Салих Әли, Насыр Мұхаммед және Ахмад деген үш ағасы, екі әпкесі болды. 1284 жылы Халил Қалауынның моңғол әмірі Сайф ад-Дин Нуких ибн Баянның қызы Ардукинге үйленді. Әшраф Халилдің ағасы Салих Әли Ардукиннің әпкесімен үйленген, ал екі әйелді де Қалауынның екінші әйелі Мамлюктер үшін беделді деп санайтын моңғол тегіне байланысты таңдаған. 1280 жылы Қалаун Салих Әлиді өзінің мұрагері деп жариялады. Сол кезден бастап Салих Әлидің есімі келісімшарттарда Қалауынның есімімен бірге жазылатын болды. Халилдің есімі 1285 жылы Қалаун мен Кіші Армения патшасы арасындағы келісімшартта "әл-Мәлік әл-Ашраф" аталымымен келісімшарттарға қосыла бастады. 1288 жылы Салих Әли қайтыс болғаннан кейін Қалаун Әшраф Халилді өзінің серіктес сұлтаны етіп тағайындады. Әшраф Халилдің есімі жұма намазының (хутба) уағызында Қалауынның есімімен бірге оқылды, әмірлер оған адалдық ант берді, олардың көпшілігі черкестер, мамлюк корпусы, Ашрафия болды. Бірақ Әшраф Халил Турунтайды Каир цитаделіне қамап қойды. Дегенмен ол Мансури мамлюктерін бір топ ретінде қарастырмады және Мансури шенеуніктерін өзінің Ашрафи мамлюктерімен алмастырмады. 1290 жылдың қараша айында ол Иерусалим Корольдігінің астанасы Акраға қарай жорыққа шықты, бірақ Каирдің сыртында жақын арада қайтыс болды. Мысырдың мамлюк әскерін басқарған кезде ол Сирияның мамлюк әмірлеріне, соның ішінде әл-Мұзаффар III Махмудтың Хамадағы айюбид вассалдарына, өздерінің мангонельдерін жинап, Акраға қарай баруға бұйрық берді. Сирияның басқа мамлюк әскерлері Дамаск (Ладжин басқарған), Триполи (Билбан басқарған) және әл-Карак (Байбарс әл-Дауадар басқарған) болды. Мамлюк әскерінің саны туралы сенімді деректер жоқ, бірақ ол Акраны қорғаған крестшілер әскерінен әлдеқайда үлкен болды. 1291 жылдың мамыр айында Әшраф Халилдің әскері Акраға шабуыл жасады. Қалдықты басқарған Тамплиерлермен қатты шайқас болды. Каирге келген соң ол Филипп Мэнбюфті және онымен бірге Каирге келген адамдарды босатуға бұйрық берді. Акраны басып алғаннан кейін Әшраф Халил мен оның генералдары Сирия жағалауындағы крестшілердің қалған бекіністерін басып алуға кірісті. 30 күннен кейін ол Халилдің басып алған бекінісі, оны Қалат әл-Муслимин (Мұсылмандар қамалы) деп атады. Халил Әмір әл-Шұжаны қамалға қалдырып, тұтқындармен Дамаскқа оралды. Дамаск халқы жеңімпаз сұлтанды Каирге қарай түнде мыңдаған шамдармен шығарып салды. Сұлтан Жеңіс қақпасы (Баб әл-Наср) арқылы Каирге кірді және мерекелеуші халықпен қарсы алынды, олар да мыңдаған шамдар жақты. Сұлтан Дамаскіге оралып, Киликия Армения Корольдігінің астанасы Сис қаласына басып кіру үшін әскер жинады, бірақ Дамаскідегі Армения елшілігі онымен алдымен келісім жасады. Тил-Хемдун, Мараш және Бехесни қалалары бейбітшілікті сақтау үшін сұлтанға берілді. Армения Корольдігі де өзінің одақтас крестшілер мемлекеттері сияқты құлдырауға бет бұрды. Саладин, Байбарс және Қалаун Иерусалим Корольдігін жойды, ал Людовик IX-тың Мысырға қарсы жетінші крест жорығы толық сәтсіздікке ұшырады, бірақ крестшілер бір күні жоғалтқандарын қайтарып алуға үміттеніп, Сирия жағалауындағы бекіністерін сақтап қалуға тырысты. Папа Николай IV әрекет етуге тырысты, бірақ ол 1292 жылы қайтыс болды, ал ішкі қақтығыстар мен күреске араласқан Еуропа патшалары жаңа тиімді крест жорықтарын ұйымдастыра алмады. Ал Тамплиерлер Еуропада ерестікпен айыпталып, Франция патшасы Филипп IV және папа Климент V қатты қудалады.

Доңголаның қамыты

Мысырдың ұлы сұлтаны Эль-Мансур Калаунның қайтысынан және оның ұлы, Акрыны жаулап алған Сұлтан Эль-Ашраф Халилдің Мысыр тағына көтерілуінен кейін, Макурия Корольдігі төртінші Донгола шайқасында Мысырлық принц Эзз-эль-Дин әл-Курани бастаған Мысыр әскерімен жаулап алынғаннан бері Мысыр билігінде болды. Ол ежелгі Бакт келісіміне сәйкес, Мысырға салықтар мен алымдарды жыл сайын жіберіп тұрды. Макурия патшасы Самамун жаңа Мысыр сұлтанының әлсіз және жас екенін ойлады, бұл оның қате есебі болды. Ол Эль-Ашраф Халилге толығымен адасқан хат жолдады, онда Эль-Мансур Калаун мен әл-Захир Байбарс билігінде Мысыр әскерінің шабуылдарынан Макурия Корольдігінің қазынасы таусылғанын және салықтарды төлей алмайтынын мәлімдеді. Мысыр сұлтаны Эль-Ашраф Халил бин Калаун өте ызалы және әзілге келмейтін адам ретінде танымал болғандықтан, Макурия патшасына қатер мен уәделерге толы хат жіберді. Бұл хат Самамунның жүрегіне үрей салды, ол өз елін әйелдер билейтін жер деп сипаттады. Алайда, бұл сөздер Сұлтан Халилдің назарына ілікпеді. Ол принц Эзз-эль-Дин әл-Афрам басқаратын Мысыр әскерін қозғалысқа жіберді. Әскер Каирден Макурияға келді, Макурия күштеріне қарсы күшті жеңіске жетті. Олар астана, Донголаға кіріп, барлығын тонады. Самамун патша, бұрынғы Эль-Мансур Калаунның жорықтарында қашқандай, Макуриядан қашып кетті.

Венеция Республикасына шабуыл жасаумен қатер төндіру

1292 жылы Венеция қарақшылары Жерорта теңізінде мысырлық теңізшілер мен саудагерлерді ұрлап кетті. Бұл Ел Ашраф Халидің қанын қайнатып, Венеция Республикасына шабуыл жасау туралы ойлана бастады, ол – мұндай ойға келген жалғыз Мысыр сұлтаны еді. Сол кезде Мысыр армиясы әлемдегі ең күшті армия саналғандықтан, кез келген елге шабуыл жасау туралы ойлау логикалық болды. Ол үш жылдың ішінде Шығыстағы соңғы 8 кресттік мемлекетті жойып, Киликия армян патшалығын бағындырды. Венецияның теңіз күштерінің қуаты, орналасқан географиялық жағдайы, крест жорықтарына қолдау көрсетуі және Ватиканға жақындығы ескерілгенде, оған шабуыл жасау өте қиын, тіпті мүмкін емес еді, себебі бұл бүкіл Еуропа мен христиан әлемін Мысырға қарсы біріктіретін еді. Сұлтан Венецияға шабуыл жасау туралы ойларына байланысты Мысыр теңіз күштеріне, сауда мақсатымен болса да, Мысыр жағалауына кірген Венеция Республикасына тиесілі кез келген кемені ұстауға бұйрық берді. Мысыр теңіз күштері Александрияға келген венециялық кемелерді ұстады, олардың барлық тауарлары Мысыр қазынасына қойылды. Сұлтан венециялық теңізшілер мен саудагерлерді Мысыр түрмелеріне қамауға бұйырды. Бұл Венеция Республикасын Мысыр сұлтанымен ресми сөйлесуге итерді, олар көптеген сыйлықтармен жоғары лауазымды делегацияны жіберді. Делегация Ел Ашраф Халилмен кездескенде, мысырлық теңізшілерді ұрлаған қарақшылармен қандай да бір байланыста екенін жоққа шығарды және олар бұл жайттан бейхабар екенін мәлімдеді. Сұлтан Ел Ашраф Халил қатты ашуланып, мысырлық теңізшілер мен саудагерлер қайтарылғанша венециялық тұтқындар босатылмауын қатысты түрде айтты. Соңында екі тарап келісімге келді: венециялықтар тұтқыларды босату үшін үлкен сомада құн төлейді, сондай-ақ қарақшыларды Мысырға тапсырып, ұрланған мысырлықтарды қайтарады. Осыдан кейін венециялықтар Мысырда делдалдық жасау үшін Арагон Корольдігінен көмек сұрады. Нәтижесінде, Арагон испан Корольдігінің делдалдығы арқылы Мысыр сұлтанаты мен Венеция Республикасы арасында бейбітшілік шарты жасалды.

Кипрдің толық емес басып кіруі

1292 жылдың соңында кипрліктер Жерорта теңізінде египеттік теңізшілерді ұрлап әкетті. Египет сұлтаны Әл-Ашраф Халил бин Калавун, өзінің зор қайраттылығымен және шаршағымен белгілі болды. Ол бірден 100 үлкен соғыс кемесін дайындап, Кипрге шабуыл жасауға бұйрық берді. Ол осы кемелердің құрылысын өзі қадағалауды жөн көрді, және Мысыр порттарына барып тұра-тұра, ашу мен сарказммен бетінде қайталайтын: "Кипр, Кипр – қабірге дейін!". "Хан Алеппоға кіріп, онда тұруды қалайды, ол оның әкесі Хулагу ханның жаулап алған жерлеріне жатады. Егер сіз оған рұқсат бермесеңіз, ол Ливанға өтеді." "Мен әлемнің патшасымын және жердің сұлтанымын. Алланың қалауымен, біз Шығысты (Парсыны), римдіктерді (Византияны; Константинопольді) және Иракты жаулап аламыз, және күн батқан жерден күн шыққан жерге дейінгі елдерді иеленеміз, ал Алла мені қолдайды" деді ол және бірнеше әмірлер. Халил әкесінің түрік мамлюктерін черкестерге ауыстыру саясатын жалғастырды, бұл саясат мамлюктер арасындағы бәсекелестікті күшейтті. Франктарға қарсы жеңістерден кейін Әл-Ашраф Халилдің мақтанышы күшейді, ол әмірлерге қатал қарады және хаттар мен құжаттарға тек "ХХ" әрпімен қол қоя бастады. Сонымен қатар, оның уәзірі Ибн әл-Салусты көптеген әмірлер, әсіресе оның орынбасары Байдара қызғанышпен қарады. Ибн әл-Салус, бастапқыда мамлюк немесе әмір емес, Дамаск саудагері болған, Халилдің билігі кезінде ең ықпалды лауазымды адамға айналды. Әл-Ашраф әмірлерге қатал болғанмен, Ибн әл-Салусқа өте жомарт болды, ол әмірлерге құрметпен қарамайтын еді. Ибн әл-Салус Мысырдың бас судьясы Ибн Бинт әл-Аазды әділетсіз қуғынға ұшыратты, өйткені ол бірнеше рет Байдараға қарсы сұлтанды ашуға қатысты. 1293 жылдың желтоқсанында Әл-Ашраф Халил, Ибн әл-Салус, Байдара және басқа да әмірлермен бірге Солтүстік Мысырдағы Туругқа құс аулауға барды. Ол Ибн әл-Салусты жақын маңдағы Александрия қаласына материалдарды алып келу және салық жинау үшін жіберді. Александрияға келген Ибн әл-Салус Байдараның өкілдері бәрін алып кеткенін білді. Ибн әл-Салустан осы хабарды алғаннан кейін Әшраф Байдараны Дихлиске шақырып, басқа әмірлердің көз алдында қорлады және қорқытты. Қиын жағдайға түскен Байдара Дихлистен шығып, Лажин, Қара Сунқур және басқа да әмірлерді шақырды. Олар бірге сұлтанды өлтіруді шешті. 14 желтоқсанда сұлтан өзінің досы Әмір Шиһаб ад-Дин Ахмадпен бірге жүргенде, Байдара мен оның ізбасарлары шабуыл жасап, өлтірді. Байдарадан кейін сұлтанға шабуыл жасаған әмірлер Хосам ад-Дин Лажин мен Бахадир Рас-Нуба болды, содан кейін басқа да әмірлер. Әл-Ашраф Халилдің өлтірілуінен кейін Байдара мен оның ізбасарлары Дихлизге барып, Байдараны жаңа сұлтан деп жариялады. Бірақ Байдара көп ұзамай мамлюк және әмір сұлтандары тарапынан тұтқындалды. Байдараны Китбуга мен Байбарс әл-Жашникир бастаған сұлтан әмірлері өлтіріп, оның басын Каирге жіберді. Ибн әл-Салус Александрияда тұтқындалып, Каирге жіберілді, онда оған жаман қарады және соңында өлтірді. Әл-Ашраф Халилдің өлтірілуіне қатысқан әмірлер қатаң жазаланды және өлім жазасына кесілді. Лажин мен Қара Сунқур қашып кетіп, із жазын жоғалтты. Әл-Ашраф Халилдің өлімінен кейін әмірлер оның 9 жасар інісі Әл-Насыр Мұхаммедті жаңа сұлтан етіп тағайындады, Китбуганы вице-сұлтан, ал Шұжаиді жаңа уәзір етіп қойды. Бірақ Әл-Ашраф Халилдің өлімі біраз уақытқа дейін жасырылды. Әл-Ашраф қайтыс болған кезде оның інісі Әл-Насыр Мұхаммед вице-сұлтан және мұрагер болып жарияланды. Мысырдан Сирия әмірлеріне жіберілген хабарламада: "Мен ағайым әл-Малик әл-Насыр Мұхаммедті өзімнің орынбасарым және мұрагерім етіп тағайындадым, осылайша мен жаумен күресуге барсам, ол менің орнымда болады" делінген. Барлығы бақылауға алынғаннан кейін Әл-Ашраф Халилдің өлімі туралы хабар Мысыр мен Сирияда көпшілікке жарияланды. Ол 1288 жылы (таққа отырғанға дейін) өзі тапсырыс беріп салған медресеге жалғастырылған кесенеге жерленді. Оның жерлеу кешені, Каирдің Оңтүстік зиратында орналасқан, бүгінде ішінара қираған, бірақ оның қабірінің үстіндегі күмбезді құрылым әлі де тұр. Әл-Ашраф Халил үш жыл екі ай билік жүргізді. Оның екі қызы болды. Акроны жаулап алғаннан басқа, ол мұсылман тарихшыларының есте сақтауында оқу мен білімді жақсы көретін ақылды сұлтан ретінде қалды.

Ақша шығару

Әл-Ашраф Халилдің монеталары мамлюктар монета тарихында ерекше болды. Оның монеталарына жаңа лақаптар мен атақтар жазылды, олардың ішінде: әл-Сұлтан әл-Малик әл-Әшраф Салах әл-Дин Насыр әл-Милаһ әл-Мухамадиях Мухии әл-Дәуалах әл-Абасиях (Сұлтан, патша әл-Әшраф Салах әл-Дин, Мұхаммед үмметін нығайтушы және Аббасид халифатын жаңғыртушы) және әл-Сұлтан әл-Малик әл-Әшраф Салах әл-Дония ва әл-Дин Қасым Әмір әл-мұмин (Сұлтан, патша әл-Әшраф, дүние мен діннің игілігін іздеуші, сенімділер әмірі) – "Сенімділер әмірі" Аббасид халифасының лақабы еді. Оның әкесі Калаун да Әл-Ашрафтың монеталарында: Мавлана әл-Сұлтан әл-Малик әл-Мансур (Біздің меценатымыз, Сұлтан, патша әл-Мансур) деп көрсетілді.