Кіріспе
Халықаралық көмектің түрі – халықаралық көмектің нақты бір санаты. Ресми даму көмегі (РДК) – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Дамуға көмек комитетінің (ДҚК) шетелдік көмекті өлшеу үшін пайдаланатын санаты. ДҚК бұл ұғымды алғаш рет 1969 жылы қабылдады. Ол халықаралық көмек ағынының маңызды көрсеткіші ретінде кеңінен қолданылады. Бұл бай елдердің үкіметтері кедей елдердің экономикалық дамуын және халқының әл-ауқатын жақсарту мақсатында ұсынатын материалдық ресурстарды білдіреді. Донор елдің мемлекеттік органы осы ресурстарды алушы елдің үкіметіне немесе басқа ұйымдар арқылы бөлуі мүмкін. РДК-нің көп бөлігі гранттар түрінде беріледі, бірақ кейбір көмектер жеңілдетілген (төмен пайыздық мөлшерлемелі) несиелердің шартты құны ретінде есептеледі. 2019 жылы РДК ретінде есептелген мемлекеттік донорлық көмектің жылдық сомасы 168 миллиард АҚШ долларын құрады, оның 152 миллиард АҚШ доллары ДҚК донорларынан түсті.
a particular category of international aid
Official development assistance (ODA) is a category used by the Development Assistance Committee (DAC) of the Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) to measure foreign aid. The DAC first adopted the concept in 1969. It is widely used as an indicator of international aid flow. It refers to material resources given by the governments of richer countries to promote the economic development of poorer countries and the welfare of their people. The donor government agency may disburse such resources to the government of the recipient country or through other organizations. Most ODA is in the form of grants, but some is measured as the concessional value in soft (low interest) loans. In 2019, the annual amount of state donor aid counted as ODA was US$168 billion, of which US$152 billion came from DAC donors.
Жалпы саны
2019 жылы мемлекеттік донорлық көмектің жылдық көлемі ресми даму көмегі (ОДҚ) ретінде 168 миллиард АҚШ долларын құрады, оның 152 миллиард АҚШ доллары ДАҚ донорларынан түсті. Тарихи деректер бойынша, 1960 жылдан бері 60 жыл ішінде жыл сайын жұмсалған ОДҚ көлемі нақты шамамен төрт есеге артты. 1973 жылға дейін бұл көрсеткіш салыстырмалы түрде тұрақты болды (бірақ инфляция номиналды түрде өсуге әкелді). 1973 жылдан 1992 жылға дейін көлемі жалпы алғанда өсті, содан кейін 1997 жылға дейін төмендеді, бірақ кейін қайтадан артты.
БӨҚ донорлық ұлттық табыстың үлесі
ДАК донорларының біріктірілген жалпы ұлттық табысының (ЖҰТ) ОДҚ-ға жұмсаған үлесі 1961 жылы 0,5%-дан асып, 1973 жылы 0,3%-дан төмендеді. Содан кейін донорлардың табысы өсуін жалғастырғанмен, ОДҚ деңгейі 0,3–0,35% шамасында сақталды, тек 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында ғана одан төмендеді. Ең ірі экономикаға ие донор – АҚШ 1966 жылға дейін ЖҰТ-ының 0,5%-дан астамын ОДҚ-ға жұмсады, бірақ бұл үлес біртіндеп төмендеп, 1990 жылдардың соңында 0,1% ең төменгі деңгейге жетті және 2019 жылы 0,15% құрады.
Бас донорлардан берілетін ОДҚ мөлшері
1960 жылдан бері ресми даму көмегінің (РДК) ең ірі бес доноры: АҚШ, Германия, Ұлыбритания, Жапония және Франция. Оң жақтағы кестеге қараңыз. 2019 жылы РДК-нің ең ірі 10 доноры (абсолютті сомасы бойынша) мыналар болды: АҚШ, Германия, Ұлыбритания, Франция, Жапония, Түркия, Нидерланды, Швеция, Канада және Италия. Төмендегі диаграмманы қараңыз. Олардың ішінде Түркия ғана ДАК мүшесі емес. Түркияның үлкен РДК үлесі елдегі көптеген сириялық босқындармен байланысты.
Донор елдер жалпы ұлттық табыстың пайыздық үлесі бойынша
ЭЫДҰ елдерді жалпы ұлттық табысына пайыздық қатынаста берген ресми даму көмегінің (РДК) сомасы бойынша да тізімдейді. 2019 жылы алты ел БҰҰ-ның ұзақ жылдар бойы қойған РДК/ЖҰТ қатынасы 0,7%-ға жету мақсатына қол жеткізді. Ең жомарт бес донордың және ең ірі көлемде көмек көрсеткен бес донордың көрсеткіштері төмендегі кестеде келтірілген. 2021 жылы Ұлыбритания жылдық көмек бюджетін жалпы ұлттық табыстың 0,7%-ынан 0,5%-ға дейін төмендетті.
Алушы елдерге бөлінген мемлекеттік дамудың көлемі
2019 жылы Сирияға басқа елдерге қарағанда көбірек мемлекеттік даму көмегі – 10,3 миллиард доллар бөлінді. Одан кейін Эфиопия (4,8 миллиард доллар), Бангладеш (4,5 миллиард доллар), Йемен (4,4 миллиард доллар) және Ауғанстан (4,3 миллиард доллар) келді. Қытай, Индонезия және Таиланд кері қарыз алған елдер қатарына кірді: олардың бұрынғы мемлекеттік даму көмегі несиелерін қайтару сомасы, жаңа түсімдерінен асып түсті. Төмендегі түсті картаны қараңыз. 2014 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) жасаған бағалау бойынша, 2 миллиардқа жуық халқы бар 28 ел 2030 жылға қарай мемлекеттік даму көмегіне үміткер елдер тізімінен шығады. Олардың ішінде Қытай, Бразилия, Мексика, Аргентина, Малайзия, Таиланд және Түркия сияқты дамушы нарықтар бар.
Көпжақты ОДҚ
Көптеген ресми даму көмегі (РДК) екіжақты болып табылады, яғни оның мемлекеттік доноры көмек тағайындалған алушыларға жеткізілген кезде анықталады. Ал көпжақты РДК-да көмек белгілі бір аралық ұйым басқаратын жиынға беріледі, сондықтан жеткізілген көмек енді нақты бастапқы мемлекеттік донорға жатқызылмайды. 2019 жылы барлық РДК-ның 28% көпжақты құрады. Көпжақты РДК-ның негізгі ұйымдары – Еуропалық Одақ, IDA (Дүниежүзілік банктың жеңілдік шарттармен несие беру бөлімі), аймақтық даму банктері және БҰҰ агенттіктері. Сондай-ақ, DAC-тің 1998 жылы алғаш рет келісілген және кейіннен жаңартылған нысанда сақталған «Байлауды шектеу жөніндегі ұсынымы» бар. Алайда, осы мақсаттарға жетудегі нәтижелерді ресми бақылау ЭЫДҰ-ның «де-юре» және «де-факто» байлау көрсеткіштері арасындағы қарама-қайшылықтан туындайды, яғни донорлардың есептері мен іс жүзіндегі іс-әрекеттері арасындағы айырмашылықтан. Тарихи деректерге сәйкес, байланған көмектің есептелген үлесі 1979 жылы 50%-дан 2003 жылы 10%-ға дейін төмендеді, бірақ қайтадан өсті және 2007-2019 жылдар аралығында 15-20% аралығында ауытқыды (оң жақтағы кестеге қараңыз). Бұл, донорлардың 2005 жылғы Париж декларациясында көмекті байлауды одан әрі азайтуға келісуіне қарамастан болды.
Проблемалық аймақтар
ОАҚ кеңінен жинақы емес және біршама кездейсоқ көмек санаты ретінде танылған, оның анықтамасы ДАК мүшелерімен қиындықтар мен ұстамсыз келісімдер арқылы ғана бекітілді. Қарыздың жеңілдік шарттарын және қолданылатын дисконт ставкаларының белгіленуі кездейсоқтыққа ұшырайды, бірақ оны кейбір жағынан кездейсоқ деп санауға болады. ОАҚ ең алдымен «экономикалық даму мен әл-ауқатқа» қызмет етуі керек деген талап қанағаттандырмайды, себебі бұл екі ұғым көбінесе әртүрлі басымдықтар ретінде қарастырылады және дамуға ықпал ететін шаралар туралы әртүрлі пікірлер бар. Мысалы, кейбір мүдделі тараптар бай және кедей елдердің экономикалық жақындасуына қол жеткізуге қызығушылық танытады, сондықтан гуманитарлық көмекті ОАҚ құрамына қосу бұл процеске кедергі келтіруі мүмкін. Донор елдердің ортақ күш-жігерге немесе қайырымдылық мақсаттарына үлесін өлшеу құралы ретінде қарастырылатын ОАҚ, көбінесе донор елге пайда әкелетін немесе осы елдің халықаралық құқықтық міндеттемелеріне енгізілген шығыстарды қамтиды деп сынға ұшырайды. Мұндай шығыстарға: бағытталған көмек, әкімшілік шығындар, донор елдегі шетелдік студенттерді оқытуға кеткен шығындар, донор елдердегі босқындардың күнкөрісі және донор елдердегі «даму туралы хабардар ету» бағдарламалары жатады. ОАҚ есебінде несиелерді есептеу мәселелі. 2018 жылға дейін несиелердің берілген жылы толық сомасы көмек ретінде есептелсе, қайтарылған жылы кері төленген қарыз теріс көмек ретінде есептелді. Кейбір ДАК мүшелері бұл әдісті «донор елдердің нақты күш-жігерін көрсетпейді» деп есептеді (әсіресе жеке жылды қарағанда). Сондықтан 2014 жылы ДАК несиелердің «грантқа теңдестірілген» сомасын несие келісімге қол қойылған жылы ОАҚ ретінде тіркеуге шешім қабылдады. Бұл күрделі бағалауды қамтиды: нақты әдістемені жасауға бірнеше жыл кетті және ол тек 2019 жылы іске асырылды. Тіпті содан кейін де, ДАК қарызды қайта құрылымдау туралы келісімге келмеді. Бұл келісімге 2020 жылы қол жеткізілген кезде, тәуекелді несиелер, кейіннен төленбеген қарыздар, жалпы сомаға грант берумен тең ОАҚ ретінде есептелуі мүмкін екендігі сынға ұшырады, бірақ донор үшін төлемдердің бір бөлігі қайтарылған жағдайда шығын аз болады.
Баламалар
ОАҚ дамуды ілгерілетуге жұмсалатын барлық шығындарды қамтымайтынын мойындаған Халықаралық ТОСРҚ жұмыс тобы "халықаралық қоғамдық игіліктерге" бағытталған шығындарды есепке алатын ТОСРҚ (Тұрақты дамуға толық ресми қолдау) деп аталатын кеңірек статистикалық ая құруды бастады. 2020 жылғы ТОСРҚ деректері 100-ге жуық беруші елдер мен ұйымдардан тұрақты дамуды қолдауға 355 миллиардтан астам АҚШ доллары жұмсалғанын көрсетіп тұр. 2022 жылдың наурыз айында ТОСРҚ дамуға қолдау деңгейін өлшеу үшін БҰҰ-ның жаһандық индикаторлар жиынтығының 17.3.1 көрсеткіші үшін дерек көзі ретінде қабылданды. Дамуға берілген міндеттеме индексі – бұл ірі донорларды "дамуға ыңғайлы" саясатының кең спектрі бойынша бағалайтын баламалы өлшем, оның ішінде: көмектің сапасы (мысалы, елдерге байланысты көмек көрсеткені үшін аз ұпай беру арқылы) және сауда, көші-қон және халықаралық қауіпсіздік сияқты мәселелердегі елдердің саясатын ескеру.
Жалпы мақсаттар
Тұрақты даму мақсаттарының бірнешесі (жаһандық деңгейде 2030 жылға дейін жүзеге асырылуы тиіс) өз мақсаттары мен көрсеткіштерінде ресми даму көмегін (РДК) қамтиды. Бұл 17-ші мақсатқа қатысты, ол "Тұрақты дамуға жәрдемдесу құралдарын күшейту және жаһандық серіктестікті жандандыру" болып табылады. Оның екінші мақсаты былай формулировкаланған: "Дамыған елдер ресми даму көмегі жөніндегі міндеттемелерін толық орындауға, соның ішінде көптеген дамыған елдердің дамушы елдерге ресми даму көмегінің (РДК/ЖҰТ) жалпы ұлттық табыстың 0,7 пайызын, ал ең кем дамыған елдерге РДК/ЖҰТ-тың 0,15-тен 0,20 пайызына дейін жеткізу міндеттемесін орындауға; РДК берушілер ең кем дамыған елдерге кем дегенде 0,20 пайыз РДК/ЖҰТ көлемін ұсыну мақсатын қоюды қарастыруға шақырылады". 10-шы мақсат (Елдер ішінде және арасындағы теңсіздікті азайту) РДК бойынша мақсатты да қамтиды: "Ең қажеттіліктері жоғары мемлекеттерге, атап айтқанда, ең кем дамыған елдерге, Африка елдеріне, кішкентай аралдық дамушы мемлекеттерге және теңізге шығу мүмкіндігі жоқ дамушы елдерге ресми даму көмегі мен қаржы ағындарын, соның ішінде тікелей шетелдік инвестицияларды, ұлттық жоспарлар мен бағдарламаларға сәйкес ынталандыру".