Сауда және дамушы елдердегі ауыл шаруашылығының ролі

Кіріспе

Сауда экономикалық дамудың маңызды факторы болуы мүмкін. Сауданы тиімді пайдалану елдің дамуын жеделдетіп, саудаға қатысушы серіктестерге нақты пайда әкелуі мүмкін. Көрнекті экономистер сауданы даму жолындағы маңызды құрал деп санайды. Дегенмен, сауда дамудың толыққанды шешімі емес, себебі еркін сауданың шынайылығы және отандық, жаңа ғана құрылған өнеркәсіптерге сауданың тигізетін зияны сияқты маңызды мәселелер туындайды.

Ауыл шаруашылығы

Көптеген дамушы елдерде ауыл шаруашылығы жұмыс күшінің үлкен бөлігін жұмыспен қамтиды, ал азық-түлік тұтынуы отбасылық табыстың елеулі үлесін құрайды. БҰҰ Сауда және даму конференциясы (ЮНКТАД) атап көрсеткендей, бұл "ауыл шаруашылығындағы жұмыспен қамту мүмкіндіктеріне немесе бағаларға тіпті шағын өзгерістер енгізсе, дамушы елдерде маңызды әлеуметтік-экономикалық салдарлар туындауы мүмкін" дегенді білдіреді. Осылайша, қандай да бір даму стратегиясын қабылдаса да, ауыл шаруашылығының рөлі көбінесе шешуші болады. 1994 жылы ауыл шаруашылығы секторы төмен кірісті елдерде жұмыс күшінің 70% астам бөлігін, орташа кірісті елдерде 30% және жоғары кірісті елдерде тек 4% жұмыспен қамтыды (UNCTAD 1999). Халық тығыздығы төмен және жеткілікті жер көлемі бар кедей елдерде, оның ішінде Африка мен Латын Америкасының көп бөлігінде ауыл шаруашылығы экономиканың орталық бөлігі болып табылады. Орташа кірісті дамушы елдердегі кедей аймақтар мен ауылдық жерлерде, дамушы елдердің ауылдық аймақтарындағы кедейліктің шоғырлануы онда ауыл шаруашылығын дамытуды өте маңызды етеді. Соңында, Тамақ өнімдерін импорттауға бейімделген дамушы елдерде (NFIDC) ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаудың өсуі мен жергілікті азық-түлік өндірісінің ұлғаюы арасындағы оң байланыс ауыл шаруашылығын дамытуды одан да маңыздырақ етеді, себебі азық-түлік қауіпсіздігі мен үкіметтің қаржылық тұрақтылығы да қауіпте болады. Вьетнамда 1990 жылдары кофе өндірісі мен экспортының жылына 15% өсуі сол кезеңде азық-түлік өндірісінің шамамен 50% өсуіне әсер етті. Ауыл шаруашылығының ЖІӨ-сі жылына 4,6% өскендіктен, ауылдағы кедейлік 1993 жылғы 66% көрсеткіштен 1998 жылы 45% дейін төмендеді (Global Economic Prospects 2002:40). Андерсон және авторлар (1999) Уругвай раунды реформаларынан кейін де дамушы елдерге ауыл шаруашылығы тарифтерінен жыл сайын 19,8 миллиард долларлық залал келтіретінін бағалайды. Бұл ЭЫДҰ-ның тоқыма және киім-кешек импортына қойған шектеулерден туындаған залалдың үш есесі. Нарыққа қолжетімділікті жақсарту, ішкі реформалар және дамушы елдердің осы мүмкіндіктерді пайдалану қабілетін арттыруға бағытталған сыртқы көмек кедейлікті азайтуға маңызды әсер етуі мүмкін және Мыңжылдық даму мақсаттарына жетуге көмектеседі. Ауыл шаруашылығын либерализациялаудан ең көп пайда көретін елдердің қатарында ЭЫДҰ елдері де бар: бұрмалаушы саясаттың салдарынан жыл сайынғы әлеуметтік шығындар 62,9 миллиард долларды құрайды (Binswanger and Ernst 1999:5). Сонымен қатар, ОЭСР-дің ауыл шаруашылығы субсидиясының дәстүрлі мақсаты (шағын фермерлерді қолдау) осы жүйе арқылы тиімді деп сипаттауға болатын деңгейде орындалмайды: өндірушілерге көрсетілетін қолдаудан түсетін табыстың көп бөлігі жағдайы жақсы фермерлерге жетеді, ал ең кедей 40% жұмсалған қолдаудың тек 8% ғана алады.

In many developing countries, agriculture employs a large proportion of the labor force, while food consumption accounts for a large share of household income. The United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD) notes that this means that “even small changes in agricultural employment opportunities, or prices, can have major socio economic effects in developing countries”. Thus whatever the development strategy a particular country adopts, the role of agriculture will often be crucial. In 1994, the agricultural sector employed over 70% of the labor force in low income countries, 30% in middle income countries, and only 4% in high income countries (UNCTAD 1999). In poor countries with low population densities and enough suitable land area, which includes most countries in Africa and Latin America, agriculture is central to the economy. In poor regions and rural areas within middle income developing countries, the concentration of poverty in rural areas of otherwise better off developing countries makes the development of agriculture vital there. Finally, in Net Food Importing Developing Countries (NFIDCs), there is a positive link between growing agricultural exports and increases in local food production, which makes agricultural development if anything even more important, as food security and the financial stability of the government are also at stake. In Vietnam in the 1990s, increases in production and export of coffee of 15% a year contributed to a nearly 50% rise in food production in the same period. As agricultural GDP grew 4.6% per year, rural poverty fell from 66% in 1993 to 45% in 1998 (Global Economic Prospects 2002:40). Anderson et al. (1999) estimate annual welfare losses of $19.8 billion for developing countries from agricultural tariffs – even after Uruguay Round reforms. This is three times the loss from OECD import restrictions on textiles and clothing. A combination of better market access, and domestic reforms and foreign aid to enhance the ability of developing countries to take advantage of it, could have a significant impact on poverty reduction, and help to meet the Millennium Development Goals. The largest beneficiaries of agricultural liberalization would be OECD countries themselves: welfare losses of $62.9bn a year are estimated as resulting from the distortionary policies (Binswanger and Ernst 1999:5). Nor is the traditional objective of OECD agricultural subsidy (supporting small farmers) achieved by this system in a manner that could be characterised as efficient: most of the producer support incomes goes to better off farmers, with the poorest 40% receiving just 8% of the support spent.

Дамыған елдердің нарығына қол жеткізу

Жоғары табысты елдердің нарығына қол жеткізу мәселесі қиын, бірақ өте маңызды. Мәселелер үш негізгі топқа бөлінеді: біріншісі, саудаға ұсынылған әдейі кедергілер, мысалы, тарифтер, квоталар және тарифтердің өсуі. Екіншісі, ішкі және сыртқы өндірушілерге көрсетілетін қолдау салдарынан туындаған сауда кедергілері, көбінесе субсидиялар түрінде, сондай-ақ экспорттық несиелер сияқты жағдайлар. Үшіншіден, дамушы елдердің әлемдік экономикаға және көпжақты институттарға (мысалы, Дүниежүзілік сауда ұйымына) тең құқықтармен қатысуға қабілетсіздігінен туындаған саудаға тікелей емес кедергілер.

Саудаға кедергілер

Ауыл шаруашылығына жоғары тарифтер салынады: жоғары табысты елдерде ауыл шаруашылығы тауарларына арналған орташа тарифтік ставка өндіріс тауарларына арналған тарифтен шамамен екі есе жоғары. Мысалы, Еуропалық Одақтың ауыл шаруашылығы тарифтерінің үштен бірінен астамы 15%-дан асып түсетін баж салығын қамтиды. Ауыл шаруашылығындағы тарифтік шыңдар көбінесе өңделген өнімдер мен қоңыржай аймақтардағы тауарларға қатысты, ең аз дамыған елдердің негізгі экспорттық өнімдеріне – өңделмеген жеміс-жидектер мен көкөністерге және тропикалық тауарларға қарағанда. Дегенмен, көптеген дамып келе жатқан елдердің қоңыржай аймақтарында қоңыржай аймақтардағы тауарлардың арзан өндірушілері ретінде бәсекелесу әлеуеті бар. Осылайша, либерализация сауда арқылы жаңа даму мүмкіндіктерін ашуға мүмкіндік береді. Жоғары табысты елдер ауыл шаруашылығы және азық-түлік тауарларына тарифтік эскалацияны жиі қолданады. Бұл жоғары қосылған құнмен экспортты дамытуға және әртараптандыруға, жалпы дамуға кедергі келтіреді. Жоғары табысты елдерде, әсіресе Еуропалық Одақ пен Жапонияда ауыл шаруашылығы өнімдеріне тарифтер күрт өседі. ("Тарифтік эскалация" – өңделген өнімдерге өңделмеген ингредиенттерге салынатын тарифтерге қарағанда жоғары импорттық тарифтерді қолдану.) Күрделі тарифтер дамып келе жатқан елдердің экспорттаушыларына өнеркәсіптік дамыған елдердің нарықтарына кіруді қиындатады, себебі дамып келе жатқан елдердің ақпарат алу және оны өңдеу мүмкіндіктері шектеулі. Баға сигналдары ғана бұрмаланған емес, олар көбінесе белгісіз, өзгергіш (мысалы, маусымдық) және түсіндіруге қиын. Уругвай раундында нарыққа кірудің ең төменгі деңгейін қамтамасыз ету мақсатында енгізілген тарифтік квоталар (ТК) тиімсіз болды. Орташа толтыру деңгейі төмендеп келеді, 1995 жылы 67% болса, 1998 жылы 63% құрады, ал ТК-нің шамамен төрттен бірі 20%-дан да аз толтырылды. Төмен толтыру деңгейі квота ішіндегі тарифтердің жоғары болуын көрсетеді. Жалпы алғанда, тарифтеу процесі дамып келе жатқан елдердің күткендей нарыққа қолжетімділігін арттырмады.

High tariffs are imposed on agriculture: in high income countries, the average tariff rate on agriculture is almost double the tariff for manufactures. And more than one third of the European Union's agricultural tariff lines, for instance, carry duties above 15% Tariff peaks within agriculture occur most frequently on processed products and temperate commodities, rather than the major export crops of least developed countries (unprocessed fruits and vegetables and tropical commodities). However, many developing countries in temperate zones have the potential of competing as lower cost producers in temperate commodities. Thus liberalization could open up new development through trade possibilities. Strong tariff escalation is typically imposed on agricultural and food products by high income countries. This strongly discourages the development of high value added exports, and hinders diversification in particular as well as development in general. In high income countries, tariffs on agricultural products escalate steeply, especially in the EU and Japan. ('Tariff escalation' is the imposition of higher import tariffs on processed products than the tariffs applied to unprocessed ingredients. ) Complex tariffs make it more difficult for developing country exporters to access industrialised country markets because of the disadvantages developing countries face in accessing, and in their capacity to process, information. Not only are price signals distorted, they are often unclear, subject to change (for example seasonally) and difficult to interpret. Tariff rate quotas (TRQs), introduced by the Uruguay Round with the aim of securing a minimum level of market access, have performed poorly. Average fill rates have been low and declining, from 67% in 1995 to 63% in 1998, with about a quarter of TRQs filled to less than 20%. The low fill rate may reflect high in quota rates. Overall, the UR tariffication process which produced them has not resulted in the increased market access developing countries hoped for.

Өндірушіге қолдау көрсету

Ауыл шаруашылығы өндірушілеріне көрсетілетін қолдау әлі де айтарлықтай деңгейде, 2000 жылы халықаралық дамуға жұмсалған 245 миллиард доллардан шамамен бес есе көп. ЭЫДҰ анықтамасы бойынша, ауыл шаруашылығына берілетін жалпы қолдау 327 миллиард долларды құрайды, бұл ЭЫДҰ елдерінің ЖІӨ-сінің 1,3%-ына тең. Бұл шаралар, белгілі бір дәрежеде, "көп функциялылық" аргументтерімен негізделуі мүмкін, бірақ негізгі мақсаттарға тиімді қол жеткізуге мүмкіндік беретін қолдау шараларын табу басымдық болып табылады, бұл бұрынғысынан байқалған даму мен қоршаған ортаға зиянды салдарлардан сақтануға көмектеседі. Экспорттық субсидиялар арқылы әлемдік нарыққа артық өнімді шығару, көптеген орташа белдеудегі ауыл шаруашылығы тауарларының бағасын төмендетті, Еуроодақтың экспортқа жарамды бидайдың артық өнімі осының жарқын мысалы. (Бірнеше жалпы ауыл шаруашылығы саясаты реформаларына қарамастан, ЭЫДҰ өндірушілерге көрсетілген қолдау бойынша есептеулерге сәйкес, бидайға ішкі қолдау 1986-88 жылдардағы жалпы шаруашылық кірісінің 52%-ынан 1998-2000 жылдардағы шамамен 48%-ға дейін маргиналды түрде ғана төмендеді.) URAA экспорттық субсидияларды реттеуде салыстырмалы түрде сәтсіз болды, дамушы елдер үшін экспорттық қызығушылық тудыратын көптеген өнімдерде субсидияланған экспорттың жалпы экспорттағы үлесі артты: мысалы, бидай үшін 1995 жылы 7%-дан 1998 жылы 25%-ға дейін өсті. Дамушы елдердің өндірісі мен экспортына келетін шығын айтарлықтай, және төмен азық-түлік бағалары арқасында оны толыққанды өтеу мүмкін емес. Бұл жоғары кірісті елдердің салық төлеушілерінен төмен кірісті тұтынушыларға жасалған трансферт, бұл жағдайда тиімді емес, ал төмен бағалар тіпті NFIDC елдерінде жергілікті тұтыну үшін өндіріске зиян келтіруі мүмкін. Ауыл шаруашылығы реформасының барлық жағынан, экспорттық субсидияларды жою дамушы елдердің тұтынушылары үшін бағаның шамалы ғана өсуіне әкеледі. Өндірушілерге көрсетілетін қолдаудың контрциклдік сипаты дамушы елдердің өндірушілеріне де зиянды. Жоғары кірісті фермерлер әлемдік бағалардың өзгеруінен қорғалғандықтан, өндіріс сұраныстың өзгеруіне азырақ сезімтал болады. Нәтижесінде, әлемдік тауар бағалары тұрақсыз болады, ал бейімделу жүгі дамушы елдердің өндірушілерінің үлесіне тиеді.

Support to agricultural producers remains sizable, at about five times the level of international development assistance $245 billion in 2000. Total support to agriculture, as defined by the OECD, reaches $327 billion 1.3% of OECD countries’ GDP. To some extent these can be justified by “multifunctionality” arguments, but it remains a priority to find means of support which effectively meet the primary objectives without the negative developmental and environmental consequences that have been seen in the past. The dumping of unwanted production surpluses onto the world market through export subsidies has depressed prices for many temperate agricultural commodities, with EU surpluses of exportable wheat a prime example. (Despite several Common Agricultural Policy reforms, domestic support for wheat as measured by OECD producer support estimates declined only marginally from an average 52% of gross farm receipts in 1986 88, to around 48% in 1998 2000. ) The URAA has been relatively unsuccessful in disciplining export subsidies, with the proportion of subsidised exports in total exports increasing in many products of export interest for developing countries: for example for wheat, from 7% in 1995 to 25% in 1998. The cost to developing country production and exports is considerable, and only partially offset by the lower food prices available to NFIDC consumers. This form of transfer from high income country taxpayers to low income consumers is in any case rather inefficient, and the lower prices may harm production for local consumption even in NFIDCs. Agricultural reform as a whole, including the removal of export subsidies, would only result in quite small price rises for developing country consumers. The counter cyclical nature of producer support is also harmful to developing country producers. High income farmers are insulated from changes in world prices, making production less responsive to swings in demand. As a result, world commodity prices are more volatile, and the burden of adjustment falls disproportionately on developing country producers.

Дамушы елдердің нарығына қол жеткізу

Ауыл шаруашылығында қолданылатын орташа тарифтер дамушы елдерде жоғары (бірақ 100% -дан асатын өте жоғары тарифтердің көп бөлігі дамыған елдерде кездеседі). Ауыл шаруашылығы өнімдері экспортының үлесі дамушы елдерге бағытталғандықтан, Оңтүстіктегі жоғары тарифтік қорғау экспортқа негізделген өсу перспективаларына кедергі келтіруі мүмкін. Бұл, әсіресе, ауыл шаруашылығында экспорттық нарық үлесін арттырып жатқан, төмен кірісті елдердің экспорттық мүмкіндіктері үшін маңызды болуы мүмкін. "Ашық аймақтық интеграция" жаһандық сауданы ынталандырып, аймақтық өндірушілердің тиімділігін арттыруға әлеуетті. Бірақ аймақтық келісімдер қорғау құралына, сауданы бұруға және күтпеген тиімсіздікке де алып келуі мүмкін. Әсіресе, бай және кедей дамушы елдер арасындағы келісімдер кедей елдер үшін сауда шығындарын тудыру қаупі бар, себебі олардың импорты бай мүшелерге бағытталады, алайда олардың фирмалары халықаралық бәсекеге қабілетті емес. Дегенмен, аймақтық келісімдер тариф емес кедергілерді азайтуға ықпал етсе, сауданың дамуы мүмкін, ал тиімді аймақтық интеграцияның артықшылықтары – басқарудың жақсаруы және аймақтық тұрақтылық – бұрылу туралы алаңдаушылықтардан басым түсуі мүмкін. Дүниежүзілік банк сауда мен инвестицияны кеңейтуден пайда алу үшін ортақ сыртқы сауда кедергілерін төмендету, бәсекелестікті ынталандыру, операциялық шығындарды азайту және кемсітушіліксіз инвестициялар мен қызметтер саясатын нығайту қажет екенін ұсынады. Солтүстік және Оңтүстік экономикалары арасындағы маңызды құрылымдық айырмашылықтар Солтүстік-Оңтүстік келісімдері экономикалық жақындасу мен сауданы дамытуға, соның ішінде ауыл шаруашылығы өнімдеріне, үлкен мүмкіндік беретінін көрсетеді, бұл Оңтүстік-Оңтүстік келісімдері мен солтүстік экономикалары арасындағы байланыстың маңыздылығын көрсетеді. Сауданы либералдау. Дүниежүзілік банкке сәйкес, "көптеген талдаулар кедергілерді бір жақты түрде азайту ең көп және ең жылдам пайда әкелетінін көрсетеді". Бірақ сақтық таныту қажет: Гаити мысалы көрсеткендей, институттар мен экономика тәуекелдер мен мүмкіндіктерге төтеп бере алмаса, либералдау зиянды болуы мүмкін (Rodrik 2001). Реформалар ұзақ мерзімді перспективада пайдалы болуы мүмкін, мысалы, кедендік жемқорлықты азайту арқылы, бірақ қысқа мерзімді перспективада жеңімпаздар мен жеңілгендер пайда болады. Төмен кірісті тұтынушылар, қорғалған салалардағы біліктілігі жоқ жұмысшылар және бұрын қорғалған өндірушілер экономика жаңа ынталандыру құрылымдарына бейімделген кезде ауыспалы кезеңде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Уақытша әлеуметтік қолдау шаралары соққыны жұмсартуға және саудаға негізделген өсімнің кедейлерге пайдасын тигізуге көмектеседі. Адаптацияның құнына көмектесуге арналған нақты көмек, мысалы, басқа дақылға ауысу үшін, қажет болуы мүмкін.

Average applied tariffs in agriculture are higher in developing countries (although most of the very high rates, over 100%, are found in developed countries). With an increasing share of agricultural exports directed toward other developing countries, high levels of tariff protection in the South may impede prospects for export led growth. This may be particularly true for the export opportunities of low income countries, which have increased export market share in agriculture "Open regionalism" holds the potential to stimulate global trade and improve the efficiency of regional producers. But regional arrangements can also become a vehicle for protection, trade diversion, and unintended inefficiency. Agreements in particular between richer and poorer developing countries risk generating trade losses for the poorer ones when their imports are diverted toward the richer members whose firms are not internationally competitive. However, where regional arrangements lead to the reduction of non tariff barriers, trade creation is likely, and the dynamic benefits of effective regional integration in terms of improved governance and regional stability are likely to outweigh diversion concerns. The World Bank suggests that key conditions to benefit from expanded trade and investment include lowering common external trade barriers, stimulating competition, reducing transaction costs, and reinforcing nondiscriminatory investment and services policies. The greater structural differences between North and South economies mean that North South arrangements hold the greatest promise for economic convergence and trade creation, including in agricultural products, underlining the importance of links between South South arrangements and northern economies. Trade liberalization. According to the World Bank, “most analyses suggest that unilateral reduction in barriers can produce the greatest and the quickest gains.” Some countries, such as Chile, China and Costa Rica, have undertaken domestic policy reforms. Caution must however be employed: as the case of Haiti shows, liberalization when institutions and the economy are not strong enough to face risks and opportunities can be harmful (Rodrik 2001). And while reforms may be beneficial in the long run, for example by reducing possibilities for customs corruption, in the short run they create both winners and losers. Low income consumers, unskilled workers in sheltered industries, and previously shielded producers may suffer in the transition period as the economy adapts to changed incentive structures. Temporary safety nets can help cushion the blow and ensure trade led growth is pro poor. Specific assistance to meet costs of adaptation – for example of switching to a different crop – may be appropriate.

Нарыққа қол жеткізу маңызды, бірақ жеткіліксіз

Ең төмен дамыған елдер мен орташа табысты дамушы елдердің алдында тұрған мәселелер едәуір өзгеше екенін мойындау маңызды. Орташа табысты елдер үшін негізгі мәселе – нарыққа қол жеткізу. Әлемдегі кедейлердің көп бөлігі осы елдерде тұрады, сондықтан нарыққа қол жеткізудің өзі осы елдерде кедейлікті қысқартуға маңызды әсер ете алады. Алайда, ең төмен дамыған елдер үшін басты проблема нарыққа қол жеткізу емес, жаңа сауда мүмкіндіктерін пайдалану үшін өндірістік потенциалдың жетіспеушілігі. Бұл Доха даму күнтәртібінің 42-тармағында мойындалған: Осылайша, орташа табысты елдерді одан әрі дамыту, әсіресе осы елдердегі ауыл шаруашылығындағы кедейлікті жою, ең алдымен ауыл шаруашылығында нарыққа қол жеткізуді кеңейту арқылы іске асырылуы мүмкін. Ал төмен табысты елдерге жаңа мүмкіндіктерді пайдалану ғана емес, сонымен қатар басымдықтардың жойылуынан туындаған өзгеретін жағдайларға бейімделу үшін қосымша көмек қажет. Бұл қосымша көмек үш негізгі нысанда болуы керек: дамушы елдердің ауыл шаруашылығы өндірісіне қолдау; саудаға қатысуға қолдау; және тиімді саясат пен жақсы басқаруды қолдау.

Ауыл шаруашылығы өндірісін қолдау

Ауыл шаруашылығын жаңғырту және дамытуға қолдау – ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өңдеуде өнімді құрылымға инвестиция салу. Сауданы бұрмаламайтын ауыл шаруашылығына қатысты даму институттарын қолдау, мысалы, ғылыми зерттеулер; мысалы, ауыл шаруашылығы өнімдері бағасының құбылу тәуекелін басқару; мысалы, түрлендіру.

Сауда мен әлемдік экономикаға қатысуға қолдау көрсету

1986 жылдан кейінгі Гаитидегі либерализация сияқты жағдайлар көрсеткендей, егер макроэкономикалық саясат, институттар және инвестициялық ахуал қолайлы болмаса, онда туындаған мүмкіндіктерден пайдалынылмайды. Бұл саудамен байланысты инфрақұрылымды қамтиды: экспорттық құн жеміс-жидектер мен көкөністер сияқты қатаң бәсекелестікке толы, құны жоғары ауыл шаруашылығы нарықтарында бәсекеге қабілетті болу үшін жеткілікті төмен болуы керек. Сондай-ақ, жалпы инвестициялық ахуалдың бір бөлігі болып табылатын, бірақ экспорт үшін ерекше маңызды болатын, мысалы, нашар дамыған қаржы секторы сияқты мәселелер де бар. Мұнда экспорттық қаржыландыру «көптеген төмен кірісті елдерде экспортты тежейтін маңызды фактор болып табылады».

Басқа мәселелер экспортқа тікелей қатысты: дамытушы елдер мен олардың экспорттаушылары халықаралық өнім стандарттарын енгізуде және көпжақты келісімдерге сәйкес екенін көрсетуде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Осы мәселеде төмен кірісті дамытушы елдерге техникалық және қаржылық көмек қажет. Дамытушы елдердің мүдделерін көпжақты және екіжақты ареналарда қорғау және болашақ келіссөздер мен келісімдердің сәтті болуын қамтамасыз ету үшін келіссөздерге техникалық көмек көрсету де қажет. Экспортты маркетингтеу төмен кірісті елдер үшін де қиындық туғызады: өнім және ел брендтерін құру, сапа талаптарын орындау қажет. Кедейлікті азайтудағы ауыл шаруашылығының маңыздылығын ескере отырып, жақсы нарыққа қолжетімділік арқылы туындаған нарықтық ынталандыруларға тиімді жауап беруді қамтамасыз ету үшін қосымша саясат пен институционалдық мүмкіндіктер қажет. Ауылдық инфрақұрылым дамытушы елдерде ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға мүмкіндік беруде маңызды рөл атқарады. Ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтау, тасымалдау және сатуға жеке сектордың инвестицияларын тарту үшін бәсекеге қабілетті жағдайларда жеткілікті несие беру маңызды. Ауылдық жерлердегі білім мен дағдыларға инвестиция салу ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыруға көмектеседі. Сауда саясатының реформалары экспортқа қарсы барлық бейімділікті жоюы керек. Жер нарығының, меншік құқығының және тиімді шаруашылық құрылымдарының жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін тиімді жер саясаты мен жер иелену институттары қажет.

Дүниежүзілік сауда ұйымы келіссөздері

Дүниежүзілік сауда ұйымының ең соңғы келіссөздер айналымы ("Доха" даму айналымы) дамыған елдердің протекционизмі мәселелерін шешу арқылы дамушы елдердің мүдделеріне бағытталған болып жарияланды. (Инвестицияға қатысты) Сингапур мәселелерін қосу және дамушы елдердің мүдделеріне жеткілікті concessions жасалмауы келіссөздердің табысқа жететініне күмән келтіруде.